2164
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
IQTISODIY BILIMLARNI SHAKLLANTIRISHNING ZARURATI VA METODIK
YONDASHUVI
Subhonova Ozoda
Buxoro davlat pedagogika institute 2-bosqich magistranti.
Kasimov Fayzullo Muhammmedovich
Ilmiy rahbar.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15312629
Annotatsiya.
Maqolada boshlang‘ich ta’lim bosqichida iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarni
shakllantirishning pedagogik ahamiyati, mavjud metodik yondashuvlar, shuningdek,
o‘quvchilarda iqtisodiy tafakkur va ongni rivojlantirishga doir amaliy tajribalar tahlil qilinadi.
Muallif iqtisodiy tushunchalarni o‘zlashtirishdagi yoshga xos psixologik xususiyatlar,
oilaviy muhit ta’siri va dars jarayonida qo‘llaniladigan interfaol metodlarning samaradorligiga
e’tibor qaratadi. Tadqiqot natijalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida iqtisodiy savodxonlikni
bosqichma-bosqich shakllantirish zarurligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
iqtisodiy savodxonlik, tejamkorlik, boshlang‘ich ta’lim, interfaol metodlar,
iqtisodiy tafakkur, pedagogik yondashuv.
НЕОБХОДИМОСТЬ И МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЙ ПОДХОД К ФОРМИРОВАНИЮ
ЭКОНОМИЧЕСКИХ ЗНАНИЙ
Аннотация
. В статье анализируется педагогическое значение формирования
экономических знаний и умений на этапе начального образования, существующие
методические подходы, а также практический опыт развития экономического
мышления и сознания учащихся. Автор акцентирует внимание на возрастных
психологических особенностях усвоения экономических представлений, влиянии семейной
среды, эффективности интерактивных методов, используемых в процессе урока.
Результаты исследования свидетельствуют о необходимости постепенного
формирования экономической грамотности среди учащихся начальной школы.
Ключевые слова:
экономическая грамотность, бережливость, начальное
образование, интерактивные методы, экономическое мышление, педагогический подход.
THE NECESSITY AND METHODOLOGICAL APPROACH TO THE FORMATION OF
ECONOMIC KNOWLEDGE
Abstract
. The article analyzes the pedagogical significance of the formation of economic
knowledge and skills at the stage of primary education, existing methodological approaches, as
well as practical experience in the development of economic thinking and consciousness of
students.
2165
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
The author focuses on the age-related psychological characteristics of the assimilation
of economic ideas, the influence of the family environment, the effectiveness of interactive
methods used in the lesson. The results of the study indicate the need for a gradual formation of
economic literacy among primary school students.
Keywords
: economic literacy, thrift, primary education, interactive methods, economic
thinking, pedagogical approach.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim tizimining oldida turgan muhim vazifalardan biri -
o‘quvchilarning hayotiy muammolarni anglay olish va ularga amaliy yechim topa olish
qobiliyatini shakllantirishdir. Xususan, iqtisodiy savodxonlik — bugungi kunda ijtimoiy
barqarorlik va shaxsiy farovonlikni ta’minlovchi muhim omilga aylangan. Ushbu maqolada
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishning dolzarbligi,
pedagogik va metodik asoslari ilmiy asosda tahlil qilinadi.
So‘nggi yillarda ta’limda iqtisodiy tarbiyani erta yoshdan boshlash zaruriyati ko‘plab
xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar tomonidan asoslab berilgan. Masalan, V. Ginzburg (2020) va
L. Wray (2018) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar boshlang‘ich sinflarda iqtisodiy
tushunchalarni oddiy, hayotiy kontekstda tushuntirish zarurligini ta’kidlaydi. O‘zbekiston
sharoitida esa bu yo‘nalishda tizimli yondashuv hanuzgacha yetarlicha rivojlanmagan bo‘lib,
mavjud pedagogik tajribalar ko‘proq intuitiv xarakterga ega.
Boshlang‘ich yoshdagi o‘quvchilar hali abstrakt tushunchalarni to‘laqonli anglay
olmaydi.
Shu sababli iqtisodiy atamalar – “byudjet”, “daromad”, “tejamkorlik”, “xarajat” kabi
tushunchalar soddalashtirilgan va vizual vositalar bilan boyitilgan shaklda berilishi lozim.
Ta’limda iqtisodiy bilimni singdirishning metodik yondashuvi
Dars jarayoniga interfaol uslublarni – rolli o‘yinlar, moliyaviy loyihalar, vizual masalalar,
kundalik hayotga oid topshiriqlarni kiritish orqali bolalarda real iqtisodiy vaziyatlarni anglashga
zamin yaratiladi. Masalan, “Oila byudjeti” mavzusida topshiriqlar, suv va elektr sarfi bo‘yicha
hisoblarga asoslangan masalalar o‘quvchilarning amaliy bilimlarini kengaytiradi.
Masala:
Anvarning oilasi bir oyda suv va elektrdan qanday foydalanadi va qancha pul to‘laydi?
1 kub metr suv narxi —
1 500 so‘m
1 kilovatt-soat (kW·s) elektr narxi —
400 so‘m
Anvarning oilasi bir oyda:
9 kub metr
suv ishlatdi.
2166
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
180 kW·s
elektr energiyasi ishlatdi.
Berilganlar asosida quyidagi savollarga javob berish lozim.
1.
Suv uchun qancha pul to‘langan?
2.
Elektr energiyasi uchun qancha to‘langan?
3.
Suv va elektr uchun jami qancha xarajat qilingan?
4.
Agar oilaning oylik byudjeti
600 000 so‘m
bo‘lsa, kommunal to‘lovlar umumiy
daromadning necha foizini tashkil etadi?
✅
Yechim:
1.
Suv: 1 500 × 9 = 13 500 (so‘m)
2.
Elektr: 400× 180 = 72 000 (so‘m)
3.
Jami: 13 500 + 72 000 = 85 500 (so‘m)
4.
Foiz: (85 500 ÷ 600 000) × 100 ≈ 14.25%
Masala 2.
Ali va uning oilasi har oy 1 000 000 so‘m maosh oladi. Har oy quyidagi xarajatlar qilinadi:
Ovqat uchun: 400 000 so‘m
Elektr energiyasi uchun: 100 000 so‘m
Suv uchun: 50 000 so‘m
Transport uchun: 150 000 so‘m
Tejamkorlik uchun jamg‘arma: 200 000 so‘m
a) Oila oy oxirida qancha pulni tejab qo‘yadi?
b) Jamg‘arma qismini oshirish uchun oila transport xarajatlarini 120 000 so‘mga tushirdi.
Endi ular qancha tejab qo‘ya oladi?
Javob:
a) Jamg‘arma: 1 000 000−(400 000+100 000+50 000+150 000+200 000)=100 0001\,000\,000 -
(400\,000
+
100\,000
+
50\,000
+
150\,000
+
200\,000)
=
100\,0001000000−(400000+100000+50000+150000+200000)=100000 so‘m.
b)
Yangi
jamg‘arma:
1 000 000−(400 000+100 000+50 000+120 000)=130 0001\,000\,000 - (400\,000 + 100\,000 +
50\,000 + 120\,000) = 130\,0001000000−(400000+100000+50000+120000)=130000 so‘m.
Oilaviy muhit va iqtisodiy ijtimoiylashtirish
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘quvchilarning iqtisodiy bilimlarga nisbatan qiziqishi
va ulardagi iqtisodiy qaror qabul qilishga tayyorlik darajasi, ko‘p jihatdan oilaviy muhitga
bog‘liq.
Ota-onalarning iqtisodiy saviyasi va farzandlari bilan bu boradagi muloqoti iqtisodiy
ongni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
2167
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shu nuqtai nazardan qaraganda, ota-onalarning moliyaviy savodxonlik darajasi nafaqat
o‘z farzandlariga namunaviy xulq-atvor ko‘rsatadi, balki ularni kundalik hayotiy tanlovlarda ham
ongli va mas’uliyatli bo‘lishga undaydi.
Masalan, ota-onalar farzandlari bilan birgalikda oila byudjetini rejalashtirishda,
xarajatlarni tahlil qilishda yoki jamg‘arma rejalari tuzishda ishtirok etsa, bu jarayon
o‘quvchilarda iqtisodiy tafakkur shakllanishiga katta turtki bo‘ladi. Shu bilan birga, bolalar
pulning qadri, uni ishlatish va tejash tamoyillari haqida real hayotiy tajriba orttiradi.
Tadqiqotlar ham shuni tasdiqlaydiki, o‘z farzandlariga moliyaviy mustaqillikni
bosqichma-bosqich o‘rgatgan oilalarda ulg‘aygan bolalar, kelajakda xarid qilish, sarmoya
kiritish, qaror qabul qilish kabi iqtisodiy faoliyatlarda ancha muvaffaqiyatli bo‘lishadi. Bu esa
iqtisodiy bilimlarning nafaqat ta’lim muassasalarida, balki oilaviy muhitda ham izchil
shakllanishi zarurligini anglatadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
iqtisodiy ong va savodxonlikni shakllantirish uchun
quyidagi
amaliy ishlar
ni tashkil etish mumkin. Ular nafaqat bilim beradi, balki o‘quvchilarning
real hayotga tayyorlanishiga xizmat qiladi:
🧩
1. “Oila byudjeti” mini-loyihasi
Maqsad:
O‘quvchiga daromad va xarajat muvozanatini tushuntirish.
Amaliy faoliyat:
O‘quvchi o‘z “virtual oila”si uchun byudjet tuzadi.
Xarajat turlari (ovqat, transport, uy-joy, o‘yinchoq va boshqalar)ga qancha ajratish
kerakligini belgilaydi.
“Kerakli” va “keraksiz” xarajatlar farqi tahlil qilinadi.
🛍
2. “Do‘kon ochamiz” rolli o‘yini
Maqsad:
Savdo,
narxlash,
foyda-zarar
tushunchalarini
shakllantirish.
Amaliy faoliyat:
Sinfda kichik “do‘kon” tashkil etiladi (qog‘ozdan tayyorlangan mahsulotlar bilan).
O‘quvchilar sotuvchi va xaridor rollarini bajaradilar.
Narx belgilash, pul o‘lchovi, savdolashish ko‘nikmalari mustahkamlanadi.
💡
3. “Tejamkorlik kundaligi” yuritish
Maqsad:
O‘quvchining resurslardan oqilona foydalanishiga erishish.
Amaliy faoliyat:
O‘quvchi haftalik yoki oylik tejamkorlik kundaligini yuritadi.
U yerda suv, chiroq, pul, vaqt tejalgan holatlarni yozib boradi.
Har hafta sinfda eng tejamkor o‘quvchi taqdirlanadi.
2168
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
📊
4. “Xarajatlar jadvali” tuzish
Maqsad:
Jadval tuzish, solishtirish va tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirish.
Amaliy faoliyat:
O‘quvchilar hayotiy xarajat turlarini (maktab anjomlari, shirinliklar, o‘yinchoqlar)
jadvalga kiritadi.
Har bir xarajat turi uchun qancha pul ketishi hisoblab chiqiladi.
Grafiklar yoki diagramma chizish topshirig‘i orqali iqtisodiy tahlil asoslari o‘rgatiladi.
🧠
5. “Moliyaviy topishmoqlar va masalalar” ishlash
Maqsad:
Mantiqiy fikrlash va iqtisodiy hisoblash qobiliyatini oshirish.
Amaliy faoliyat:
Elektr, suv, transport xarajatlariga oid sodda matematik masalalar ishlanadi.
Iqtisodiy tejamkorlikka oid topishmoqlar tuziladi (masalan: “Ko‘p ishlatmasang – u ko‘p
qoladi, bu nima?” – Suv).
👨👩👧
6. “Oila bilan birga iqtisod qilamiz” topshirig‘i
Maqsad:
Oila bilan hamkorlikda iqtisodiy qarorlar muhokamasini yo‘lga qo‘yish.
Amaliy faoliyat:
Har bir o‘quvchiga ota-onasi bilan birgalikda kichik “iqtisodiy rejani” tuzish vazifasi
beriladi.
Masalan: biror narsani sotib olish uchun qancha pul yig‘ish kerakligini rejalashtirish.
O‘quvchilar sinfda tajribalari bilan o‘rtoqlashadilar.
Shu sababli, boshlang‘ich ta’limda iqtisodiy tarbiya jarayonini tashkil etishda nafaqat
o‘qituvchilar, balki ota-onalar ham faol ishtirok etishlari uchun tizimli yondashuvlar ishlab
chiqilishi lozim. Bu borada maktab va oilaning hamkorligini mustahkamlovchi maxsus dasturlar,
seminarlar, oila-maktab loyihalari orqali farzandlar moliyaviy mas’uliyatni erta yoshdan anglab
yetishga yo‘naltiriladi.
Maktab va oila hamkorligini mustahkamlovchi va o‘quvchilarda moliyaviy mas’uliyatni
shakllantirishga qaratilgan amaliy loyiha namunasini taqdim etamz.
Loyiha nomi:
“Aqlli byudjet: Maktab va Oila Hamkorligida Moliyaviy Savodxonlik”
Loyiha maqsadi:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari va ularning ota-onalari o‘rtasida moliyaviy savodxonlikni
rivojlantirish, tejamkorlik va ongli iste’mol ko‘nikmalarini shakllantirish, maktab-oila
hamkorligini kuchaytirish.
Loyiha ishtirokchilari:
2169
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
2–4-sinf o‘quvchilari
Ota-onalar
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari
Ijtimoiy pedagog/psixolog (ixtiyoriy)
Loyiha davomiyligi:
1 oy (4 hafta)
Asosiy faoliyat yo‘nalishlari va haftalik rejasi:
1-hafta: Tushunamiz – iqtisod nima?
Maktab:
“Pul va qadriyat” mavzusida dars o'tkazish, rolli o‘yinlar (“Men do‘kondaman”,
“Oila byudjetini tuzamiz”).
Uyga vazifa:
Ota-ona va bola birgalikda “1 haftalik uy byudjeti”ni tuzish.
Resurs:
Taqsimlanadigan “byudjet blankasi”.
2-hafta: Tejamkorlik kundaligi
Maktab:
Suv, elektr, vaqt tejamkorligi haqida interfaol suhbat.
Uyga vazifa:
Bola ota-onasi bilan “Tejamkorlik kundaligi” yuritadi (masalan: necha
marta chiroqni o‘chirdi, keraksiz xaridni oldi-ololmadi).
Resurs:
Kundalik shabloni, piktogramma-stikerlar.
3-hafta: Hamkorlikda xarajatlarni boshqaramiz
Maktab:
Mini-dastur orqali “Oylik xarajatlarni tahlil qilamiz” dars mashg‘uloti.
Uyda:
Oila byudjetining kerakli/keraksiz xarajatlari muhokamasi.
Resurs:
Rangli infografik jadval (Ota-onalar uchun), xarajatlar qutisi.
4-hafta: Hisobot va bayram
Maktab:
“Aqlli byudjet” tanlovi — har bir o‘quvchi o‘z oilasi bilan bajargan ishlarni
taqdim etadi.
Yakuniy tadbir:
Ko‘rgazma, viktorina, ota-onalar ishtirokidagi musobaqalar ("Kim
ko‘proq tejadi?", "Xarajat topishmoqlari").
Kutilayotgan natijalar:
1.
O‘quvchilar tejamkorlik va moliyaviy mas’uliyatga oid boshlang‘ich bilim va
ko‘nikmalarga ega bo‘ladi.
2.
Ota-onalar o‘z farzandlariga iqtisodiy tarbiya berishning samarali usullarini o‘zlashtiradi.
3.
Maktab va oilaning hamkorligi mustahkamlanadi.
4.
Resurslardan oqilona foydalanishga oid amaliy bilimlar hayotga tatbiq etiladi
Mavjud pedagogik tajribalar asosida shuni xulosa qilish mumkinki, boshlang‘ich ta’limda
iqtisodiy bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish ijtimoiy ehtiyojdan tashqari, ta’limning
mazmuniy boyitilishi nuqtai nazaridan ham muhimdir.
2170
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Bu boradagi yondashuvlar tizimli, yoshga mos, metodik jihatdan asoslangan bo‘lishi kerak.
Mazkur maqolada ilgari surilgan g‘oyalar iqtisodiy savodxonlikni shakllantirishga qaratilgan
strategiyalarni ishlab chiqish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Ginzburg, V. (2020).
Early Financial Education: Concepts and Applications
. Springer.
2.
Wray, L. R. (2018).
Modern Money Theory: A Primer on Macroeconomics for Sovereign
Monetary Systems
. Palgrave Macmillan.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2022).
Boshlang‘ich sinflar uchun
iqtisodiy tarbiya metodikasi
. Toshkent.
4.
Schultz, T. W. (1971).
Investment in Human Capital
. The American Economic Review.
