2408
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
NAFAS OLISH FIZIOLOGIYASI
Reymbaeva Roza Saparbaevna
Uzbekistan Davlat Jismoniy Tarbiya va Sport universiteti. Nukus filiali.
Yakka kurash va tabiiy fanlar kafedrasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15333974
Annotatsiya.
Ushbu
moqolada Nafas haqida tushuncha. Organizmning atmocferadagi
muhitdan kislorodni olib, karbonat angidrid gazi va suv bug'larini chiqarishini nafas olish
deyiladi. Nafas natijasida organizmning tiriklik faoliyatini ta'min etadigan energiya hosil
bo'ladi, qaysiki makroergik moddalarning qayta sintezlashida ishlatiladi.
Kalit so`zlar:
Nafas, Organizm, atmocferadagi, Organik, moddalar-uglevod, yog' va
oqsillar, oksid.
RESPIRATORY PHYSIOLOGY
Abstract.
This article discusses the concept of respiration. The process by which an
organism takes in oxygen from the atmosphere and releases carbon dioxide and water vapor is
called respiration. As a result of respiration, energy is generated that ensures the vital activity of
the organism, which is used in the resynthesis of macroergic substances.
Keywords:
Respiration, Organism, atmospheric, Organic, substances-carbohydrates, fats
and proteins, oxide.
ФИЗИОЛОГИЯ ДЫХАНИЯ
Аннотация.
В данной статье обсуждается понятие «дыхание». Процесс,
посредством которого организм поглощает кислород из атмосферы и выделяет
углекислый газ и водяной пар, называется дыханием. В результате дыхания образуется
энергия, обеспечивающая жизнедеятельность организма, которая используется в
ресинтезе макроэргических веществ.
Ключевые слова:
Дыхание, Организм, атмосферный, Органический, вещества -
углеводы, жиры и белки, оксид.
Nafas haqida tushuncha Organizmning atmocferadagi muhitdan kislorodni olib, karbonat
angidrid gazi va suv bug'larini chiqarishini nafas olish deyiladi. Nafas bir qancha jarayonlar
yig'indisi bo'lib, organizm tirikligi uchun zarur bo'lgan moddalar almashinuvining muhim bir
qismi-gazlar almashinuvidan iborat. Organik moddalar-uglevod, yog' va oqsillarning oksidlanish
jarayoni nafas bilan chambarchas bog'langan. Nafas natijasida organizmning tiriklik faoliyatini
ta'min etadigan energiya hosil bo'ladi, qaysiki makroergik moddalarning qayta sintezlashida
ishlatiladi.
2409
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Nafas quyidagi bir-biri bilan bog'langan qismlardan iborat: 1) tashqi nafas, yoki o'pka
ventilatsiyasi (tashqi muhit va o'pka alveolalari orasidagi gazlar almashinuvi); 2) alveolyar havo
bilan qon kapilyarlari orasidagi gazlar almashinuvi; 3) qon tomonidan kislorod va karbonat
angidridini tashilishi; 4) qon kapillarlari va organizmning to'qimalari orasidagi gazlar
almashinuvi; 5) hujayralarda yoki to'qimalardagi nafas olish. Nafas apparatining tuzilishi
Odamning nafas yo'llari (35-rasm) ko'krak bo'shlig'ida joylashgan o'pka, nafas yo'llari (burun
bo'shlig'i, traxeya, bronxlar) dan tashkil topib, o'pka bo'shlig'ini atmosfera havosi bilan bog'laydi.
Unga ko'krak qafasi va nafas mushaklari ham kiradi. Havo burun orqali og'iz va
traxeyaga kirib, undan o'ng va chap bronxlarga o'tadi. Bronxlar daraxtsimon tarmoqlangan bo'lib,
havoni bronxiolalar va ulardan o'pka pufakchalari-alveolalarga yetkazib beradi. Alveolalar
devori epitelial va tayanch biriktiruvchi hujayralardan tashkil topgan bo'lib, qon kapillarlar to'ri
bilan o'ralib olingan. Bu kapillarlar va alveolalar devorlari orqali alveolalar va qon orasida gazlar
almashinuvi muntazam o'tib turadi.
Havoning alvelolarda yangilanishi ko'krak qafasi harakati tufayli o'tadi, bu harakatlar
qovurg'alararo nafas mushaklar va diafragma gumbazi tufayli amalga oshiriladi. O'pka ko'krak
qafasining qariyb hamma sathini egallab olgan. Ko'krak bo'shlig'ining ichki sathi va o'pkaning
tashqi sathi seroz parda-plevra bilan qoplangan. O'pkani qoplab olgan plevraning visseral varaqi
bevosita ko'krak bo'shlig'i devorini qoplovchi - pariyetal varaqqa o'tadi. Bu varaqlar o'rtasida
germetik yopiq oraliq bo'shlig'i - plevral bo'shliq mavjud va uning ichida suyuqlik ham bor.
Nafas olish mexanizmi Odam nafas olganda (inspiratsiya) oldingi tomondagi tashqi
qovurg'alararo mushaklar qisqarib, qovurg'alarni ko'tarib turadi. Ular ko'tarilar ekan, o'z o'qi
tevaragida bir oz buriladi, yon tomonga va bir oz oldinga qarab suriladi. To'sh suyagi ham
oldinga turtib chiqadi (36, 37 rasmlar). Nafas olish paytida diafragmaning mushak tolalari
qisqaradi, natijada diafragma yassilanib, pastga tushadi; qorin bo'shlig'idagi a'zolar pastga, ikki
yonga va oldinga itariladi; ko'krak bo'shlig'i ayniqsa vertikal yo'nalishda kengayadi. Turli
odamlarning yoshiga va jinsiga, kiyimiga va mehnat sharoitisha qarab nafas olish yo
qovurg'alararo mushaidar hisobigarqovurg'a, yoki ko'krak bilan (ayollarda) nafas 56 olish tipi -
yo bo'lmasa diafragma hisobiga-diafragma, yoki qorin bilan (erkaklarda) nafas olish tipi -yuzaga
chiqadi. Nafas olish tipi mutlaq doimiy bo'lmay, shu paytdagi sharoitga moslanishi mumkin.
Masalan, odam ancha yuk orqalab ketayotganda ko'krak qafasi yuk uchun tayanch bo'lib
xizmat qiladi, shuning uchun ham uni tana mushaklari va qovurg'alararo mushaklar umurtqa
pog'onasi bilan birgalikda qimirlatmay ushlab turadi; faqat diafragma harakatlari tufayli nafas
olinadi va chiqariladi. Homilador ayollarda diafragmaning pastga siljishi qiyinlashadi, shuning
uchun ularda qovurg'alar bilan nafas olish tipi ustun turadi.
2410
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Jismoniy mashqlar paytida, masalan halloslashda bir qancha qo'shimcha yoki yordamchi
nafas mushaklari: yuqoridagi qovurg'alarni ko'taruvchi mushaklar, yelka kamarini va orqaga
tortadigan yelka mushaklar nafas olish fazasida qatnashadi. Nafas olishda o'pkalarning nafas
sathi oshadi, bosim esa tushadi va 0,26 kPa (2 mm sim.ust) ga teng bo'ladi. Shunday qilib, nafas
olish, ya'ni o'pkaga havo kirishi uchun o'pka kengayishi kerak. O'pkaning kengayishiga ko'krak
qafasining kengayishi sabab bo'ladi. Ko'krak qafasi kengaymagan vaqtda, uni ichki tomondan
qoplab turgan parda bilan o'pkani ustidan qoplab turgan plevra bir-biriga deyarli yopishib turadi
va bu ikki parda orasida biroz suyuqlik bo'ladi. Ko'krak qafasi kengaygan vaqta har ikki plevra
bir-biridan qochib, ularning orasidagi bosim atmosfera bosimidan kamayadi. O'pka elastik
to'qimalardan tuzilgan bo'lgani uchun torayishiga harakat qiladi, lekin ko'krak qafasining
kengayishi natijasida plevra orasidagi bo'shliqda manfiy bosimning oshishi va tashqaridan kuchli
bosim bilan havoning o'pkaga kirishi uning torayishiga yo'l bermay, kengayishiga sabab bo'ladi.
Demak, ko'krak qafasi kengaygan vaqtda o'pka kengayishi bilan kishi nafas oladi. Tinch
nafas olish vaqtida diafragma, tashqi qovurg'alararo va tog'oylararo mushaklar qisqaradi. Kuchli
nafas olish vaqtida esa diafragma, qovurg'alarni ko'taruvchi mushaklar, tashqi qovurg'alararo,
tog'aylararo mushaklar, orqa va oldingi tishsimon mushaklar, ko'krakni ko'taruvchi mushaklar va
yana bir qancha mushaklar qisqaradi. Nafas chiqarish mexanizmi Nafas chiqarish (ekspiratsiya)
natijasida moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotikarbonat angidrid va qisman suv bug'i
o'pka orqali organizmdan tashqariga chiqariladi. Nafas chiqarish vaqtida ko'krak qafasining
hajmi kichrayadi. Ko'krak qafasi hajmining kichrayishiga, o'pkaning torayish uchun harakat
qilishi, qovurg'a tog'aylarining elastikligi, qorin tomondan diafragmaga bo'lgan bosim sabab
bo'ladi.
Kuchli nafas chiqarish vaqtida ichki qovurg'alararo mushaklar, oldingi qorin devori
mushaklari va boshqa bir qancha mushaklar qisqaradi. Ko'krak qafasi torayib, o'pka
kichrayganda undagi bosim atmosefra bosimiga qaraganda birmuncha ko'payadi va havoning bir
qismi tashqariga chiqarib yuboriladi. Ko'krak qafasi kengayib-torayishi natijasida havoning
o'pkaga kirishi va chiqishini quyidagi tajriba bilan ko'rsatish mumkin. Tagiga rezina parda
tortilgan shisha idish olib, uning probkasi orqali uchiga rezina pufakcha yoki baqa o'pkasi
o'rnatilgan shisha nay tushirib, retina parda pastga tortilsa, shisha idishning hajmi kengayib, 57
uning ichidagi rezina pufakcha yoki baqa o'pkasi ichiga have kiradi va u ham kengayadi
(Donders tajribasi). O'pkaga havoning kirishi ham shunday bo'ladi. Nafas chiqarishning dastlabki
fazasida o'pkadagi bosim 0,40-0,53 kPa (3-4 mm simob st.ust) ga teng, bu bosim atmosfera
bosimidan salgiha balandroq bo'lgani sababli havo o'pkadan tashqariga chiqariladi Burun
bo'shlig'ining ichi tog'aydan tuzilgan burun to'sig'i bilan ikkiga bo'lingan. Bu to'siq g'alvirsimon
suyakdagi perpendikular plastinkaning davomidir.
2411
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Burun to'sig'idan burun suyaklarning oldiga yuqori va pastki yon burun tog'aylari
chiqqan. Burun bushlig'ining yon devorlarida yuqori va pastki burun chig'anoqlari, orqa qismida
esa g'alvirsimon suyak labirinti mavjud (37-rasm). Hiqildoq bo'yinning oldingi qismida
to'g'ridan-to'g'ri halqum orasida va traxeyaning oldida joylashgan. Hiqildoq, til osti suyagi orqali
kalla suyagiga birlashgan. U ovqat yutish paytida nafas yo'lini bekitib turadi. Hiqildoq, asosan 5
xil tog'oydan: halqasimon, qalqonsimon, ikkita cho'michsimon va hiqildoq usti tog'oylardan
tashkil topgan. Hiqildoq, ichki tomondan shilimshiq parda bilan qoplangan. Traxeya hiqildoqdan
o'pkaga havo o'tkazadigan naysimon yo'ldir. Traxcya bo'yin umurtqalari va ularning mushaklari
ostida joylashgan. Ko'krak bo'shlig'ida traxeya yurakdan yuqorida turib, yurakning orqasiga
o'tgandan keyin ikkita bosh bronxga - o'ng va chap bronxlarga bo'linadi. Traxeyaning bo'linish
joyi bifurkatsiya deyiladi. Bronxlar o'pka darvozasidan (qopqasidan) o'tib bir necha marta
tarmoqlanadi va bronxlar daraxti hosil qiladi. Ular bo'lingan sari diametri kichrayib, tog'ay
yo'qolib, egiluvchi yumshoq devbrga aylana boradi. O'ng bronx uzunligi 3 sm keladigan,
diametri kengroq naycha bo'lib, 4-7 ta yarim halqadan tuzilgan, chap bronx uzunligi 4-5 sm
bo'lgan ingichkaroq naydir. Bu 7-12. ta yarim halqadan tuzilgan bo'ladi. Bronxlar o'pkalarga
kirib, uning ichida davom etadi va ikkilamchi, uchlamchi va hokazo bronxiolalar hosil qilib
tarmoqlanadi. O'pka arteriyasi ham bronxlar bilan birga tormoqlanib boradi va alveolalar atrofida
qalin kapillarlar to'rini hosil qiladi. Kapillardagi qonni kapillarlar va alveolalar epiteliysigina
alveolalardagi havodan ajratib turadi; lveolalar va kapillarlar endoteliysining qalinligi 0,004 mm
bo'ladi. Alveola kapillarlari bir-biri bilan qo'shilib, venalarga aylanadi. O'pkaning asosini tashkil
qiladigan biriktiruvchi to'qima yirik bronxlar atrofida yaxshi rivojlangan bo'lib, o'pkani
qismlarga ajratadigan to'siqlar hosil qiladi. Biriktiruvchi to'qimada elastik tolalar ko'p bo'lib, ular
orasidan asab tolalari o'tadi. O'pka sirtidan seroz parda o'pka plevrasi bilan qoplangan. Ko'krak
bo'shlig'i ichki tomondan ko'krak fatssiyasi va seroz parda plevra bilan qoplangan. Qovurg'a
devorlarini qoplab turadigan plevra diafragma plevrasi deyiladi. O'ng va chap tomonlardan
qovurg'a plevrasi ko'krak umurtqalari tanasidan tush suyagiga tushib ko'krak bo'shlig'ining o'rta
to'sig'ini, ya'ni ko'krak oralig'ini hosil qiladi. Demak, ko'krak oralig'i plevrasi ikkita seroz
pardadan iborat. Uning plevrasi traxeyadan o'pkaga o'tib, o'pka plevrasini hosil qiladi. Har .bir
o'pka plevrasi, ko'krak oralig'i va qovurg'a plevrasi orasida plevra bo'shlig'i bor. Bu bo'shliqda
bir oz seroz suyuqlik mavjud.
REFERENCES
1.
Qodirov.U.Z «Odam fiziologiyasi» Ibn Sino nashriyoti. T, 1996 yil darslik.
2.
Azimov.I.F, Sobitov. SH.S. «Umumiy va sport fiziologiyasidan m ashg'ulotlar uchun
qo'llanma» T. 1995 yil.
2412
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
3.
Pokrovskiy V.M., Korotko G.F. “Fiziologiya cheloveka” Moskva “Medisina” 2003 g.
Uchebnik.
4.
Babskiy.YE.B. «Fiziologiya cheloveka» Izdatelstvo-Medisina. 1992 god. Uchebnik. 5.
Kosiskiy G.l. «Fiziologiya cheloveka» Izd. Medisina 1992 god. Uchebnik.
5.
Nozdrachev.R.G. «Obshiy kurs fiziologii cheloveka i jivotnix». Moskva. Vo'sshaya
shkola.1994 god.
6.
Klemesheva L.S, Ergashev.M.S «Yoshga oid fiziologiyasi». T. 1991 yil.
7.
Styorkin P. «Osnovo1 fiziologii» (perevod s angliyskogo). Moskva «Mir» 1994 god.
8.
Soddiqov K.S. «O'quvchilar fiziologiyasi va gigiyenasi» T. «0'qituvchi»1996 yil.
9.
Maxmudov YE.M. «O 'sm irlar fiziologiyasi» T. 1995 yil.
10.
Markosyan A.A. «Yosh fiziologiyasi mamalalari» T. 1993 yil. 12. Xripokva A.G.
«Vozrastnaya fiziologiya» M .l994 god.
