2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
775
QISQA ARALIQLARǴA JUWIRIW TEXNIKASI
Baxitbay Amangeldievich
Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Úbbiyev
Kuniyazov Xojabay Avezbaevich
Ajiniyaz atindaǵi Nókis mámleketlik pedagogikaliq instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15338390
Annotatsiya.
Bul maqalada qisqa araliqlarga juwiriwdin,Juwırıwda sportshı háreketleriniń
sırtqı kórinisin bahalaw yamasa mexanika tilinde aytatuǵın bolsaq, háreketler kinematikasın
úyreniw hámiyshe de tolıq xabar bere almaydı. Háreket insannıń tiykarǵı háreket dvigateli – skelet
bulshıq etleriniń qısqarıw jumısı nátiyjesi. Sprinterdiń juwırıw texnikasın kórip shıǵıp atırıp,
birinshi náwbette, hárekettiń ishki dúzilmesin túsiniw lazım. Insan háreket apparatınıń quramalı
anatomik hám fiziologiyalıq dúzilmesi házirgi waqıtta juwırıw qásiyetin jeterlishe anıq
modellestiriwge hámde táriyplewge imkan bermeydi.
Tayanish so`zler:
Texnika ne, Qısqa aralıq, tezlik, Sportshı starttan, Nátiyje, Start,
háreketler, sprint.
Qısqa aralıqlarǵa juwırıw (sprint) tórt shártli fazaǵa bólinedi: juwırıwdıń baslanıwı – start,
starttan keyingi juwırıw, aralıq boylap juwırıw hám finishke keliw.
Start alıw hám aralıq boylap juwırıw texnikası – sprinterdiń tezlik-kúsh imkaniyatların
ámelge asırıwda sheshiwshi baǵdar. Sportshı starttan tezlik alıwda bulshıq etler kúshinen hámde
aralıqta óziniń energiya rezervinen qanshelli aqılǵa muwapıq, tejemli hám nátiyjeli paydalana ala
alsa, nátiyje soǵan baylanıslı boladı.
Texnika ne? Ádette, sport shınıǵıwlarıńıń orınlanıw texnikası insan denesiniń ayırım
aǵzaları háreketleriniiń sırtqı kórsetkishleri boyınsha táriyplenedi.
Qısqa aralıqqa juwırıw sırttan qaraǵanda sportshınıń erkin, jeńil, awır, bosasqan, kúshli,
jedelli, tómen, joqarı hám kóp ǵana basqasha táriypke iye juwırıwı menen sáwlelenedi. Qısqa
aralıqlarǵa juwırıw kinogrammaları analizi háreketlerdiń ulıwmalıq kórinisin tolıq analizlew
imkanın beredi, sáwlelengen jaǵdaylardıń izbe-iz analizi bolsa háreketlerdiń (múyeshler, tezlik,
dene aǵzaları jıljıwları) anıq muǵdarlı kórsetkishlerin anıqlap beredi. Biraq bunday táriypler jeterli
emes, bul maǵlıwmatlardıń anıq esaplap shıǵıwı ham olardı ámelde qollawǵa ele imkaniyat
bermeydi. Máselen, sprinter óz juwırıwınıń eki kinogrammasına iye. Nátiyjeleri – 10,20 hám 10,40
sek
, birinshi halda jarısta jeńiske erise, ekinshisinen hátte finalǵa da ótpeydi. Eger, qay jerde
bolmasın juwırıw texnikası buzılıwınan kelip shıqsaq, tezirek kinoǵa alıw járdeminde qátelerdi
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
776
izlew hám analizlew zárúr. Haqıyqatında da, sprinterler tiykarlanǵan aralıqta 43-48 qádem
orınlaydı, demek, jaman nátiyje kórsetilgende hár bir qádemde 0,004
sek
átirapında joǵaltadı.
Bunday waqıt aralıǵında texnik qáteni anıqlaw ushın súwretke alıw páti bir sekund ishinde keminde
1000 kadr bolıwı kerek hám materialǵa sapalı islew beriwde kompyutyer texnikasınan paydalanıw
zárúr boladı. Ádette, sportshı denesiniń iyiliw mıyeshine, ayaq ultanın jolaqsha ústine qoyıw
qásiyetlerine hám onıń tayanıw fazasındaǵı halatına, sonday-aq, silkiniwshi ayaq dizesınıń vertikal
halattaǵı halatına (ol sol waqıtta tayanıwshı ayaq dizesinen aldınıraqda bolıwı kerek) itibar
qaratıladı.
Juwırıwda sportshı háreketleriniń sırtqı kórinisin bahalaw yamasa mexanika tilinde
aytatuǵın bolsaq, háreketler kinematikasın úyreniw hámiyshe de tolıq xabar bere almaydı. Háreket
insannıń tiykarǵı háreket dvigateli – skelet bulshıq etleriniń qısqarıw jumısı nátiyjesi. Sprinterdiń
juwırıw texnikasın kórip shıǵıp atırıp, birinshi náwbette, hárekettiń ishki dúzilmesin túsiniw lazım.
Insan háreket apparatınıń quramalı anatomik hám fiziologiyalıq dúzilmesi házirgi waqıtta juwırıw
qásiyetin jeterlishe anıq modellestiriwge hámde táriyplewge imkan bermeydi. Qıyınshılıq sonda,
hárekettiń ulıwmalıq qásiyetlerine ayaqlardıń 60 bulshıq etlerinen hár biri tásir etiwi menen birge,
dene hám qollardıń kóp sanlı basqa bulshıq etleri de tásir kórsetedi. Onnan tısqarı, insanlarda
bulshıq et talalarınıń dúzilisi hár qıylı boladı, eger, morfologik belgilerdi (deneniń hám onıń ayırım
aǵzalarınıń total ólshemlerin) de itibarǵa alatuǵın bolsaq, sportshı-sprinterler háreketleriniń tiykarǵı
túsiniklerin san jaǵınan táriyplew qanshelli qıyınlıǵı óz aldına kózge taslanadı.
Sonıń ushın qısqa aralıqlarǵa juwırıwshınıń ideal háreketleri modeli haqqında emes, bálkim
sportshı tárepinen maksimal tez háreketlerdi orınlaw processinde bulshıq et toparlarınıń óz-ara tásiri
hámde bulshıq et qısqarıwınıń ulıwmalıq nızamlıqları haqqında aytıw maqsetke muwapıq.
Start beriwshiniń signalına reakciya islew waqtı sprinter ushın júdá áhmiyetli, sebebi bul
waqıt ulıwmalıq juwırıw nátiyjesine kiredi. Sol sebepli ol qısqa aralıqlarǵa juwırıwshılardıń
tayarlıǵı tiykarına kiritiliwi zárúr, bunıń ústine, aralıq qansha qısqa bolsa, reakciya waqtın
jetilistiriwge sonsha kóbirek waqıt ajıratıw lazım.
Sportshınıń akustik signalǵa reakciyası tómendegi baǵdarlarǵa baylanıslı:
1) signal jedelligine;
2) dem alıw ritmine;
3) baslanǵısh dene qızdırıw shınıǵıwlarına;
4) sportshınıń jası hám jınısına (kóp jaǵdaylarda erkekler jaqsıraq reakciya isleydi);
5) aralıq uzınlıǵına;
6) atlettiń sport stajına.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
777
Starttaǵı háreketler qanday izbe-izlikte ámelge asırılıwın hámde startta waqıttı tejep
qalıwdıń múmkin bolǵan rezervi qanday ekenligin anıqlaw júdá áhmiyetli. Start beriwshiniń oq
úziwi háreketlerdi baslaw ushın signal bolıp xızmet qıladı, biraq háreketler baslanǵanǵa shekem hár
bir sportshı ushın belgili bir waqıt ótedi. Bul háreket reakciyasınıń latent dáwiri dep ataladı (RV –
reakciya waqtı).
Fiziologiyalıq jaqtan reakciya waqtı kóp ǵana baǵdarlarǵa baylanıslı: sensor organda
signaldıń payda bolıwı, signaldıń nerv talshıqları úshlarına ótiwi, signaldıń nerv baylamları boylap
júriwi, bulshıq etlerdiń aktivlesiwi, bulshıq et toqımaları aktivliginiń muwapıqlasıwı hám hárekettiń
sırtta sáwleleniwi. Bul hádiyselerdiń hár biri túrli waqıtta boladı, biraq ulıwmalıq reakciya waqtına
kiredi.
Belgili bolǵanınday, hawa ortalıǵında dawıs tezligi shama menen 340
m/s
qa teń. Solay etip,
eger, start beriwshi start sızıǵınan shama menen 15
m
arıda turǵan bolsa, dawıs tolqınları startta
turǵanlarǵa 0.05
sek
tan soń jetip keledi. Dawıs tolqınlarınıń tarqalıwı, mexanik terbeniwlerdiń nerv
impulsına baǵdarlaw, buyrıq mánzilin izlep tabıw, nerv impulsın ótkeriw hám bulshıq et
talshıqlarınıń aktiv iskerligin baslap jiberiw – háreket reakciyası latent dáwiriniń ápiwayılastırılǵan
mazmunı sonday. Ol tájiriybeli sportshılarda 0.09-0.11
sek
ti quraydı (3.17-súwret).
Start hám onıń tiykarǵı wazıypaları. Qısqa aralıqqa juwırıwda starttıń tiykarǵı maqseti qısqa
aralıq bóleginde maksimal tezlikti rawajlandırıw esaplanadı. Juwırıwshı starttaǵı ayaq
tireniwlerinen tepsingende start kúshi júzege keledi hám eki quramǵa bólistiriledi – vertikal hám
gorizontal.
Sportshı starttaǵı ayaq tireniwlerinen tepsiniwde maksimum dárejede kúsh berip hám atılǵan
oqqa tezirek reakciya islegen halda tınısh halat inyerciyasın jeńip ótiwi lazım. Sprinterlerdiń startı
ayaq tireniwlerinen nátiyjeli tepsiniw hám starttan tez juwırıp shıǵıwǵa ótiw menen baylanıslı.
Paydalanílǵan ádebiyatlar:
1.
Ашмарин Б.А. Теория и методика физического воспитания. – М., 1990.-234 с.
2.
Аулик И.В. Как определит тренированного спортсмена. – М .: ФиС., 1977.
3.
Вайсеховский С.М. Книга тренера. – М.: ФиС., 1971. - 312 с.
4.
Годик Н.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. – М.: ФиС., 1980. –
136 с.
5.
Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической културы. – М .: ФиС., 1986.
6.
J.Turdımuratov. Dene mádeniyatы teoriyasы hám metodikasы. Tashkent 2022.
Qosimsha ádebiyatlar:
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
778
7.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
8.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ.
Modern Science and Research
,
3
(12),
664-666
9.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-
400.
10.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ
BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
11.
Djanizakovich D. N. THE ROLE OF PHYSICAL EXERCISES IN TRAINING YOUNG
VOLLEYBALL PLAYERS //Web of Teachers: Inderscience Research. – 2023. – Т. 1. – №.
8. – С. 8-16.
12.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI. Modern Science and Research, 3(12), 396-
400.
