2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
779
QISQA ARALIQQA JUWIRIW TÚRLERI TEXNIKASINIŃ QÁSIYETLERI
Baxitbay Amangeldievich
Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Úbbiyev
Kuniyazov Xojabay Avezbaevich
Ajiniyaz atindaǵi Nókis mámleketlik pedagogikaliq instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15338400
Annotatsiya.
Gúzetiwler sonı kórsetedi, sprintshi 100,200,400 mr aqırına shekem maksimal
tezlikte juwırıp ótiwge qanshelli urınbasın, aralıq aqırında, ásirese ekinshi 100 m de tezlik bári bir
páseyedi. Sonıń menen birge, qádemler uzınlıǵı da azayadı.
Tayanish so`zler:
Starttan tez juwırıp shıǵıw, sharshaw,100,200,400 m ge juwırıw, sprintshi,
finishke maksimal tezlik.
100 m ge juwiriw.
100 m lik aralıqtı imkanı bolǵansha maksimal tezlikte juwırıp ótiw
kerek. Bunday tezlik hámiyshe maksimal iskerlik quwatı menen anıqlanbaydı. Hár qaysı sprintshi
artıqsha kúshenbey, jeńil juwırǵanda erisken eń joqarı tezligi, usı sprintshiniń maksimal tezligi
boladı. Eń zor sport ustalarınıń iskerlik quwatı maksimal bolǵanda maksimal tezlikke de erisetuǵın
boladı.
Starttan tez juwırıp shıǵıw 100 m.ge juwırıwda (tezirek maksimal tezlikke eriship, ilajı
bolǵansha onı finishke shekem saqlap barıw ushın) pátli tezleniwge aylanıp ketedi. Biraq 100 m ge
juwırıwda da kúsheyip baratırǵan sharshaw sebepli aralıqtıń aqırında tezlik bir qansha tómenleydi.
Biraq qanshelli jaqsı shuǵıllanǵan bolsa, sharshaw sonshelli kesh baslanadı.
200 m ge juwırıw.
200 m.ge juwırıw texnikası starttıń orını hám aralıqtıń yarımında
jolaqshanıń burılıwında 100 m ge juwırıw texnikasınan ayırıladı. Starttan keyingi aralıqtıń kóbirek
bólimin tuwrı sızıq boylap juwırıp ótiw ushın start tirekleri burılıwǵa urınba sızıqta jolaqshanıń
sırtqı shetine jaqın ornatıladı (3.34-súwret).
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
780
3.34-súwret. Jolaqtıń burılıwında (200-400 m aralıqlarǵa juwırıwda) start tirekleriniń
jaylasıwı.
Juwırıwshı burılma boylap juwırıp atırǵanda pútkil denesi menen ishkeri tárepke awısıwı
kerek, bolmasa iyrek sızıq boylap juwırıp atırǵanda payda bolatuǵın oraydan qashıwshı kúsh onı
shetke shıǵarıp jiberedi. Bunday awısıw juwırıw tezligi asıp barǵan sayın hám burılıw radiusı
azayıp barǵan sayın kúsheyip baradı.
Juwırıwshı oraydan qashıwshı kúsh tásir ete baslawın kútpey, bálkim onıń baslanıwına jol
qoymay, aldınnan gewdeni áste-aqırın ishkeriletip, shepke awdırıp barsa, sonda ǵana burılıwǵa
tuwrı kirip barǵan boladı. Juwırıwshı imkanı bolǵansha maksimal tezlikke eriskende ǵana denesiniń
shepke qıyalawın arttırıwdı toqtatadı hám usı dárejede awıp burılıwdıń qalǵan bóleginiń aqırına
shekem saqlap baradı. Burılıwda juwırıwdı jeńillestiriw ushın ayaq astıların shepke jolaqsha sheti
tárepke burıp qoyǵan jaqsı. Qollardıń háreketi de tuwrı jolaqsha boylap juwırıwdaǵıdan ayırıladı.
Oń qol kóbirek ishkerige, shep qol bolsa kóbirek tısqarıǵa háreketlenedi.
Burılıwda juwırıp atırǵanda ayaq tabanın jolaqsha shetinen yamasa shep táreptegi aq
sızıqtan 8-10 sm berilew qoyıwǵa umtılıw kerek.
Burılıwdan tuwrı jolaqshaǵa shıǵıwdı da biliw kerek. Bul jerde juwırıwshı dene qıyalıǵın
azaytıw ushın burılıw tamam bolıwın kútpeydi. Burılıwdıń aqırǵı metrlerinde-aq dene qıyalıǵın
azaytıp baslap, tuwrı jolǵa shıǵıw waqtında bolsa gewdesin tolıq tuwrılap aladı. 200 m ge juwırıp
atırǵanda ósip baratırǵan qarsılıqtı “túsiriw” ushın burılıwdan shıǵıw waqtında eń zor kúsheniwden
qutulganday 2-3 qádem taslap, keyin jáne finishke shekem tolıq kúsh penen juwırıwdı dawam etiw
kerek.
Gúzetiwler sonı kórsetedi, sprintshi 200 m aqırına shekem maksimal tezlikte juwırıp ótiwge
qanshelli urınbasın, aralıq aqırında, ásirese ekinshi 100 m de tezlik bári bir páseyedi. Sonıń menen
birge, qádemler uzınlıǵı da azayadı.
400 m ge juwırıw.
400 m ge juwırıw texnikasına tiykarlanıp sprintshasına erkin qádem
taslawdan ibarat bolıp, tek bunda tezlik maksimal bolǵanda ǵana salıstırmalı dárejede azıraq
jedellikte juwırıladı (3.35-súwret). Gewde 100 m.ge juwırıwdan azıraq eńkeyedi, qollar da ástelew
háreketlenedi. Qádemlerdiń uzınlıǵı 7-8 ayaq tabanı uzınlıǵına shekem qısqaradı, juwırıwshı keń
hám erkin háreketleniwden azaymaydı.
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
781
3.35-súwret. 400 m.ge jolaqtıń tuwrı bóliminde juwırıw.
Starttan juwırıp shıǵıw tap 100 m ge juwırıwdaǵıday baslanadı. 400 m.li aralıq ushın kerek
bolǵan tezlikke jetisip alǵannan keyin juwırıwshı biymálel qádemge ótip, erisilgen tezlikti imkanı
bolǵansha uzaqlaw saqlap qalıwǵa háreketlenedi. Biraq sportshı qanshelli shınqqan bolmasa, onıń
tezligi, barǵan sari kúsheyip atırǵan sharshaw sebepli, tómenlep baradı. 400 m aralıqtı hár jaǵdayda
bir qıylı pátte juwırıp ótiwge umtılıw kerek; bul birinshi 200 m menen ekinshi 200 m di ótiwge
ketken waqıttaǵı ayırmashılıq úlken bolǵandagıǵa salıstırǵanda joqarılaw nátiyje kórsetiwine
imkaniyat beredi.
400 m.ge juwırıwdaǵı tezlik iyrek sızıǵı birinshi 100 m liktiń baslanıwında júdá tez hám
joqarı kóteriledi, ekinshi 100 m lik derlik sol dárejede qaladı, úshinshi 100 m likte áste hám aqırǵı
100 m – keskin tómenleydi. Finishke 70-50 m qalǵanda tezlik ásirese kóp tómenleydi, 400 m ge
juwırıwshı birinshi 100 m likti tek 100 m ge juwırǵanında kórsete alatuǵın waqtına salıstırǵanda
0,3-0,5 sekund ástelew juwırıp ótiwi kerek. Jaqsı shınıǵıw kórgen sportshı 400 m aralıqtıń birinshi
200 m in óziniń 200 m degi jeke rekordınan 1,3-1,8 sekund ǵana artıqlaw waqıtta juwırıp ótiwi
kerek.
Qısqa aralıqlarǵa juwırıp atırǵanda dem alıw.
100 hám 200 m ge juwırıp atırǵan sportshı
orınlap atırǵan is jedelligi maksimal, 400 m ge juwırıp atırǵan sportshı orınlap atırǵan is jedelligi
bolsa submaksimal boladı. Bul shınıǵıwlardı orınlap atırǵanda júdá kóp kislorod talap etiledi.
Sprintsha aralıq dawamında sportshı qanshelli az muǵdarda kislorod ózlestirse de, bunıń áhmiyeti
úlken. Eń jaqsı sportshılar starttan aldın 3-4 márte tereń dem alıp shıǵaradı. Juwırıwshı “Startqa!”
buyrıǵınan keyin talap etilgen jaǵdayǵa jaqınlasa baslaǵanda tereń dem alıp shıǵaradı. “Dıqqat!”
buyrıǵınan keyin start alıw jaǵdayına ótip atırıp ápiwayı dem aladı. Signaldan keyin starttan juwıra
baslap atırǵanda, ıqtıyarsız yarım dem shıǵarıp, jáne azıraq dem aladı. Bunday ıqtıyarsız yarım dem
shıǵarıp, azıraq dem alıw – gewde bulshıq et toparlarınıń starttan shıǵıp atırǵanda keskin hám
kúshli qısqarıp, keyingi sál ǵana minutta az ǵana bosasıwınıń nátiyjesi esaplanadı. Aralıq boylap
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
782
juwırıp atırǵanda sportshılar, ádette, qısqa hám keskin dem aladı hám sonday dem shıǵaradı. Bul
qádemler ritmine túsiwi de, túspewi de múmkin. Hasılında bolsa bul – óńesh tesigi ashıq turıp, úzik-
julıq shala dem alıw bolıp esaplanadı.
200 m ge juwırıwda dem alıw hám shıǵarıwǵa taǵı da kóbirek áhmiyet beriledi. Juwırıwshı
birinshi 30-40 m de zor berip dem alıwǵa mútájlik sezbese de, ol birinshi qádemnen-aq tez-tez dem
ala baslawı kerek. Finishke 50-70 m qalǵanda taǵı da tez-tez dem alıwǵa májbúr boladı.
400 m da juwırıwda kislorodqa bolǵan talap júdá joqarı boladı, sonıń ushın tuwrı dem alıw
júdá úlken áhmiyetke iye. Juwırıwshılarǵa birinshi 30-40 m de tez dem alıwǵa mútájlik sezbegeni
ushın buǵan itibar da bermeydi. Starttan aldın álbette bir neshe márte tereń dem alıp shıǵarıw kerek.
Juwırıwshılar starttan keyingi birinshi qádemlerden-aq aldınnan belgilep alınǵan dem alıw
normativine ámel qılıwı kerek. Dem alıw ortasha aralıqqa juwırıwdaǵıǵa salıstırǵanda tezirek hám
tereńlew bolıwı kerek. Kislorod jetispegen sayın 200-250 m den keyin (tayarlıǵı jeterli
bolmaǵanlarda – aldınıraq) dem alıw tezlesedi. Bul qanshelli kesh baslansa, sonshelli jaqsı.
Finishke jaqınlasqan sayın juwırıwshı barǵan sayın tezirek dem alıwǵa májbúr boladı. Bunday dem
alıw sharshaw sebepli tabiiy payda bolıwın kútip turmaw kerek. Kerisinshe, sál aldın demdi
qasaqana tezletiw kerek.
Paydalanílǵan ádebiyatlar:
1.
Ашмарин Б.А. Теория и методика физического воспитания. – М., 1990.-234 с.
2.
Аулик И.В. Как определит тренированного спортсмена. – М .: ФиС., 1977.
3.
Вайсеховский С.М. Книга тренера. – М.: ФиС., 1971. - 312 с.
4.
Годик Н.А. Контрол тренировочных и соревнователных нагрузок. – М.: ФиС., 1980. –
136 с.
5.
Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической културы. – М .: ФиС., 1986.
6.
J.Turdımuratov. Dene mádeniyatы teoriyasы hám metodikasы. Tashkent 2022.
Qosimsha ádebiyatlar:
7.
Jumaniyazov, D., & Jumanov, B. (2024). MEKTEPKE SHEKEMGI BALALARǴA
HÁREKETLI OYINLARDAN PAYDALANIW ZÁRÚRLIGI HÁM ONIŃ MAQSETI,
WAZIYPALARI.
Modern Science and Research
,
3
(11), 546-550.
8.
Jumaniyazov, D., & Yuldashov, U. (2024). TÁJIRIYBELI BASKETBOLSHILARDIN
JARÍS ISKERLIGINE TEXNIKALÍQ TAYARLÍǴÍ.
Modern Science and Research
,
3
(12),
664-666
2025
APRIL
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 4
783
9.
Jumaniyazov, D. (2024). DENE TÁRBIYASI SISTEMASINDA HÁR TÁREPLEME
TÁLIM HÁM TÁRBIYA BERIW USILLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 396-
400.
10.
Yuldashov, U. K., & Jumanıyazov, D. Q. (2024). FIZIKALIQ SAPALAR HÁM OLARDIŃ
BIR-BIRI MENEN FIZIOLOGIYALIQ BAYLANISLIǴINA SIPATLAMA.
11.
Djanizakovich D. N. THE ROLE OF PHYSICAL EXERCISES IN TRAINING YOUNG
VOLLEYBALL PLAYERS //Web of Teachers: Inderscience Research. – 2023. – Т. 1. – №.
8. – С. 8-16.
