May, 2025-Yil
20
OʻZBEKISTONDA ZAMONAVIY SOTSIOLOGIYANINIG HOLATI VA
ISTIQBOLLARI
Rajabova Orasta Ziadulla qizi
O‘zbekiston Milliy Universiteti, Ijtimoiy fanlar fakulteti “ Sotsiologiya “ yo‘nalishi
1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346744
Annotatsiya.
Maqolada Oʻzbekistonda zamonaviy sotsiologiyaning rivojlanish holati,
mavjud muammolari va istiqbollari yoritiladi. Sotsiologik tadqiqotlarning jamiyat
taraqqiyotidagi oʻrni, ilmiy bazani mustahkamlash zarurati va yosh kadrlar tayyorlash
masalalari tahlil qilinadi. Kelajakda fan va amaliyot integratsiyasini kuchaytirish asosiy vazifa
sifatida belgilab beriladi.
Kalit so’zlar:
Oʻzbekistonda sotsiologiya, zamonaviy jamiyat, ilmiy tadqiqotlar,
sotsiologik muammolar, fan va amaliyot, istiqbollar, yosh kadrlar tayyorlash.
Abstract.
The article discusses the state of development, current problems and prospects
of modern sociology in Uzbekistan. The role of sociological research in the development of
society, the need to strengthen the scientific base and the issues of training young personnel are
analyzed. Strengthening the integration of science and practice is identified as the main task in
the future.
Keywords:
Sociology in Uzbekistan, modern society, scientific research, sociological
problems, science and practice, prospects, training of young personnel.
Аннотация.
Освещены состояние развития современной социологии Маколада
Узбекистонда, существующие проблемы и перспективы. Социология светсинниннинг
сомиедат светсагайндаги или рни, илмийи базани зарумати зарурати ва йош кэддис
прэттнинг машалили тахлил тахлил. В будущем фан ва практикует интеграционное
укрепление белгилаба как основную задачу.
Ключевые слова
: Узбекистонда социология, современное общество, илмийы
светсир, социология пресса, фанат ва prächsät, persektslar, yosh cadres pröfätt.
Globallashuv davrida dunyo ijtimoiy fanlar tizimida oʻtgan asrning 80-yillari ikkinchi
yarmidan boshlab xalqlar identikligini oʻrganish oʻzlikni anglash va ijtimoiy xotirani yoritib
berishning oʻziga xos belgisi sifatida oʻrganish davom etmoqda. Kishilik jamiyatining butun bir
davriy oʻzgarishlari tizimida ―sotsialogiya mavjud barcha manfaatlarning ―sababchisi sifatida
baholab, u sodir boʻlib oʻtgan, yoki kechayotgan ijtimoiy jarayon va hodisalar oʻz taʼsirini
May, 2025-Yil
21
oʻtkazib kelmoqda. Natijada, davriy almashinuv jarayonlari tufayli sodir boʻlayotgan
oʻzgarishlarning mohiyati, rivojlanish tendensiyalari oqibatida identiklik masalalarini oʻrganish
zaruratini yuzaga keltirmoqda.
Dunyo tajribasiga eʼtibor qaratilsa, sotsial fanlar tizimida identiklik muammolari
bugungi kunda falsafa, sotsiologiya, antropologiya, psixologiya kabi fanlarning ilmiy tadqiqot
obyekti hisoblanmoqda. Rivojlangan horijiy mamlakatlarning qator yetakchi universitetlar, ilmiy
tekshirish institutlari va tadqiqot markazlarida identiklik masalalariga yondashuvlar, xususan,
Londondagi ―Irqiy munosabatlar instituti‖ (Institute of Race Relations) etnik guruhlarning
ijtimoiy va huquqiy tengligi masalalari bilan, Buyuk Britaniyaning Kardiff shahridagi
―Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar boʻyicha ilmiy-tekshirish kengashi‖ (ESRC, Economic and
Social Research Council) etnik va diniy munosabatlarda identiklik masalalarini, Rossiya Fanlar
akademiyasi qoshidagi Etnologiya va antropologiya instituti ―Ijtimoiy ongning etnik, fuqarolik
va boshqa formalarini tadqiq etish‖ boʻyicha, shuningdek, Rossiyaning ―Sotsiologiya‖
Institutida tashkil etilgan ―Millatlararo tadqiqot markazi‖da ―Oʻzgaruvchan jamiyatda davlat,
fuqarolik, etnik va diniy identiklikning muvozanati va oʻzaro faoliyati masalalari boʻyicha,
Markaziy Osiyoni tadqiq etish Fransuz instituti (IFEAC - Institut français dʼétudes sur lʼAsie
centrale) Markaziy Osiyoda istiqomat qilayotgan xalqlarning madaniyati, turmush tarzi va etnik
identikligi masalalari bilan shugʻullanadilar. Bugungi kunda sotsiologik fanlar boʻyicha taʼrifi
berilayotgan metodologik yondashuvlarda yer yuzida roʻy berayotgan ijtimoiy madaniy
oʻzgarishlar tufayli dunyoning geografik xaritasida yangitdan paydo boʻlgan davlatlar tasnifi
orqali ham aks ettiriladi.
Xozirgi zamon sotsialogiyasining asosiy yo’nalishlari
Jamoatchilik fikri sotsiologiyasi.
Iqtisodiy sotsiologiya
Siyosiy sotsiologiya
Ta`lim sotsiologiyasi
Mehnat va mehnat tashkilotlari sotsiologiyasi
Oila sotsiologiyasi
.
Zamonaviy o'zbekiston sharoitida aholiga ijtimoiy xizmat ko'rsatish tizimi alohida
shaxslar, oila yoki guruhlarning moslashuvi, ijtimoiy reabilitatsiyasiga yo'naltirilgan ijtimoiy-
gumanistik faoliyatning ma'lum bir uslubi tizimi sifatida namoyon bo'ladi. O'tish davrining
murakkab ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarida O'zbekiston o'z muhtoj fuqarolarining zarur yordam va
ko'magini olishi uchun xizmat qiladigan yangi ijtimoiy muassalar tizimini yaratish imkoniyatiga
May, 2025-Yil
22
ega bo'ldi. Qariyalar, bolalar, nogironlar haqida qayg'urish Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza
qilish Vazirligi, jamoatchilik tarzida o'zini boshqarish organlari (mahalla), IIV tomonidan
amalga oshiriladi. Bunday muassasalar tarkibiga turli toifadagi fuqarolarga ijtimoiy xizmat
ko'rsatish markazlari, aholiga psixologik-pedagogik yordam ko'rsatish markazlari, voyaga
yetmaganlar uchun ijtimoiy-reabilitatsiya markazlari, oila, ayollar va bolalarga ijtimoiy yordam
ko'rsatish boyicha hududiy markazlar va boshqalar kiradi.
Umuman, davlatimizning butun ijtimoiy siyosati shularning barchasiga yo'naltirilgan.
Ijtimoiy siyosat va ijtimoiy ish bir-biri bilan chambarchas bog'liqdir. Ijtimoiy ish - bu ijtimoiy
siyosatni amalga oshirishning o'ziga xos bir shakli bo'lsa, ijtimoiy siyosat esa ijtimoiy ishning
o'zagi, yo'nalishidir. Huquqiy, fuqarolik jamiyatini shakllantirishning murakkab yo'lida
mamlakatimiz usun yangi bo'lgan faoliyat turini shakllantirish va rivojlantirish, kasbiy salohiyatli
ijtimoiy ishchilarni tayyorlash zamon taqozosidir. Ijtimoiy ish sohasidagi mutaxassislar
faoliyatini tavsifi ularga nisbatan talabning yuqoriligi haqida fikr yuritish imkonini beradi.
Respublikaning bozor iqtisodiyoti tizimiga kirishining o'zi ijtimoiy ishchilarga nisbatan ehtiyoj
paydo bo'lishini ta'minladi. Bundan tashqari, bugungi kunda respublikadagi barcha faoliyat
yurituvchi ijtimoiy boshqarish organlarida ijtimoiy ma'lumotga ega bo'lmagan mutaxassislar
ishlab kelmoqda. Ijtimoiy ishchilarni mavjud boshqa turli ta'lim shakllari boyicha tayyorlanilishi
respublikada davlat ijtimoiy siyosati boyicha kadrlarni ta'minlash borasidagi muammolarning xal
etilishi imkonini beradi.
Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligi yillarida milliy sotsialogiya mavzusi ―milliy
oʻzlikni anglash. tushunchasini tadqiq etish doirasida rivojlanib bordi. Bugungi kunga kelib
Oʻzbekistonda internetning taʼsir doirasi yanada kengaydi. 2022-yilga kelib internetdan
foydalanuvchilar soni dunyo miqyosida 4 millardan oshgan boʻlsa, mamlakatimizda 22 million
kishidan oshib ketdi Davrlar almashinuvi yutuqlari inson manfaatlari, ezgu maqsadlar yoʻlida
xizmat qilishi lozim, albatta. Biroq ayrim kuchlar virtual olamdan gʻarazli niyatlari yoʻlida
foydalanayotganligini inkor qilib boʻlmaydi. Davrlar oʻzgarishi, taassufki, faqat moddiy manfaat
va ehtiyojlarini qondirishga intiladigan, oʻz identligini qariyb yoʻqotgan, oʻzining maqsadi
yoʻlida har qanday gʻoyani qoʻllashga tayyor toifalarni ham vujudga keltirdi. Bunday salbiy
holat mamlakatimiz axolisi, ayniqsa, yoshlarimizga oʻz taʼsirini koʻrsatmay qolmaydi. Ana shu
tahdidni bartaraf etish uchun bor imkoniyatni ishga solgan holda izchil kurashish dolzarb
muammolardan hisoblanadi. Ayniqsa, bugungi kunda har bir axborot chegara bilmaslik
xususiyatiga egaligini hisobga olib, ongi va dunyoqarashi endigina shakllanayotgan yosh
avlodning milliy oʻziga xosligini saqlab qolish dolzarb muammolardan hisoblanadi. Oʻzbekiston
May, 2025-Yil
23
Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-sonli ―Oʻzbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish boʻyicha Harakatlar strategiyasi toʻgʻrisida‖gi, 2017-yil 5-iyuldagi PF-
5106-sonli ―Yoshlarga oid davlat siyosati samaradorligini oshirish va Oʻzbekiston yoshlar
ittifoqi faoliyatini qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida‖gi, 2018-yil 27-iyundagi ―Yoshlar –
kelajagimiz Davlat dasturini tasdiqlash toʻgʻrisida‖gi Farmonlari va Oʻzbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan doʻstlik
aloqalari qoʻmitasining 2017-yil 19-maydagi № PQ-5046-son Qarori va boshqa meʼyoriy-
huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga mazkur dissertatsiya ishi muayyan
darajada xizmat qiladi. Jamiyatda boʻlayotgan oʻzgarishlarni namoyon qilish, oʻrganish usuli
sifatida ommaviy kommunikatsiyaga bevosita davr, yosh kategoriyasiga aloqador boʻlagan
maʼlumotlar baʼzasini diskursiv tahlil qilish tamoyillarini shakllantirish asosida ommaviy
kommunikatsiya nazariyalarining onto-gnoseologik asoslari subyekt-obyekt chegaralarini tahlil
qilishga bagʻishlangan boʻlib, maxsus yoʻnaltirilgan yondashuvlar va koʻrsatmalar orqali
ommaviy kommunikatsiyaning diskursiv jarayonini tahlil qilish bu – muammoli sohasining
negizi uchquni yoki konturiga borib taqaladi. Sotsiologiyada avlod va davrlar mavzusining tahlili
fanda tan olingan ijtimoiy va demografik xususiyatlarning oʻzaro bogʻliqligiga tayanadi. Buning
oʻziga xos jihatlari mavjud. Birinchidan, demografik jarayonlar maʼlum bir avlodning joylashgan
oʻrnidan kelib chiqib, kishilarning turmush tarzida kechadigan sotsial munosabatlarning
strukturaviy (tuzilmaviy) xususiyatlarini belgilovchi birlamchi omil sifatida namoyon boʻladi.
Ikkinchidan, jamiyat aʼzolarining oʻzaro aloqalarga kirishish xususiyatlari xar kanday davr
(avlod)ning demografik holati (migratsiya, tugʻilish, oʻsish, salomatlik va boshqalar.)
xususiyatlarini belgilab beradi. Bunda sotsial makonning oʻrni alohida ahamiyat kasb etadi.
Xozirgi zamonda avlodlar oʻrtasidagi munosabatlar muammosini oʻrganish davomida bizning
oldimizda quyidagi savol paydo boʻldiki, unga javob bermay turib, eksperimental tadqiqotni
toʻgʻri tashkil etish mumkin emas.
Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekistonda zamonaviy sotsiologiya fani asta-sekin rivojlanib,
jamiyatdagi muhim ijtimoiy jarayonlarni tahlil qilishda muhim vositaga aylanmoqda. Mavjud
muammolarga qaramay, sotsiologik tadqiqotlarga boʻlgan ehtiyoj ortib bormoqda. Kelgusida
sotsiologiyaning ilmiy-metodologik asoslarini mustahkamlash, yosh olimlarni qo‘llab-quvvatlash
va xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali bu sohaning nufuzini yanada oshirish mumkin.
Sotsiologiya fani ijtimoiy barqarorlik va taraqqiyotga xizmat qiladigan muhim omilga aylanishi
zarur.
May, 2025-Yil
24
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Мадаева Ш.О. Идентиклик антропологияси. – Тошкент: NOSHIR, 2015. – Б. 41-42.
2.
https://kun.uz/news/2019/11/05/dunyoda-internet-foydalanuvchilari-soni-4-mlrddanoshdi
http://uz.infocom.uz/2018/01/27/ozbekistonda-internetdan-foydalanuvchilar-soni-20-
3.
Bahodir oʻgʻli I. M. Yoshlarning Ijtimoiy Faolligini Oshirish Jamiyat Rivojlanishining
Omili Sifatida //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 24. – С. 521-
523.https://scholar.google.com/citations?
view_op=view_citation&hl=ru&user=9ZnjrKMAAAAJ&citation_for_view=9ZnjrKMA
A AAJ:d1gkVwhDpl0C
4.
Isropilov M. B. The role of pr technologies in ensuring the sustainable development of
society //Open Access Repository. – 2023. – Т. 4. – №. 2. – С. 729-735.
5.
Historical and socio-cultural description of the methodological study of the system of
religio symbols https://journalsnuu.uz/index.php/1/article/view/1216
