85
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
INTELLEKTUALLIQ MINEZ-QULQ FAZALARI
Jumanazarova Gúljayna Asqar qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15353409
Annotaciya.
Bul ilimiy maqalada intellektuallıq minez-qulqtıń rawajlanıw fazaları jańa
psixologiyalıq izertlewler tiykargında talqılanadı. Maqalada adam intellektiniń qáliplesiwi,
shaxstıń rawajlanıw basqıshları hám intellektuallıq qábilettińʻ jasqa baylanıslı ózgerisleri
sistemalı túrde analiz etiledi. Sonday-aq, maqalada intellektuallıq minez-qulqtıń ámeliy
áhmiyeti, tárbiya hám bilim beriw processindegi roli haqqında da sóz etiledi. Maqala ulıwma
pedagogika, psixologiya, tárbiya teoriyası menen shuǵıllanıwshı maman oqıtıwshılarǵa, sonday-
aq joqarı oqıw orınları studentlerine arnalǵan.
Gilt sózler.
Intellekt, minez-qulq, psixologiyalıq rawajlanıw, kognitiv process, shaxs
qáliplesiw, intellektuallıq qábilet, bilim beriw psixologiyası, rawajlanıw fazaları.
PHASES OF INTELLECTUAL BEHAVIOR
Abstract.
This scientific article analyzes the stages of development of intellectual
behavior based on new psychological research. The article systematically analyzes the formation
of human intellect, stages of personality development, and age-related changes in intellectual
abilities. The article also discusses the practical significance of intellectual behavior and its role
in the process of upbringing and education. The article is dedicated to qualified teachers
engaged in general pedagogy, psychology, and educational theory, as well as to students of
higher educational institutions.
Keywords.
Intellect, behavior, psychological development, cognitive process, personality
formation, intellectual ability, psychology of knowledge, phases of development.
ФАЗЫ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО ПОВЕДЕНИЯ
Аннотация.
В данной научной статье анализируются этапы развития
интеллектуального поведения на основе новых психологических исследований. В статье
систематически анализируется формирование интеллекта человека, этапы развития
личности и возрастные изменения интеллектуальных способностей. В статье также
обсуждается практическое значение интеллектуального поведения и его роль в процессе
воспитания и образования. Статья посвящена квалифицированным преподавателям,
занимающимся общей педагогикой, психологией и теорией образования, а также
студентам высших учебных заведений.
Ключевые
слова:
Интеллект,
поведение,
психологическое
развитие,
познавательный процесс, формирование личности, интеллектуальная способность,
психология познания, фазы развития.
Házirgi zaman adamzat jámiyetinde intellektuallıq qábiletlerdi rawajlandırıw máselesi
kún sayin aktuallesip barmaqta. Adam intellektiniń qáliplesiwi hám rawajlanıwı bir qatarlı
quramalı processlerdi óz ishine aladı. Bul processlerdiń hár biri belgilı bir fazalarda júzege
keledi hám óz náwbetinde minez-qulıqtıń qáliplesiwine tásir kórsetedi. Intellektuallıq minez-
qulıq – bul adamda turmıstıń hár qıylı jagdaylarında intellektuallıq processlerge hám tálimge
tiykarlangan háreketlerge yamasa minez-qulıq modeline qatnasıw tendenciyası bolıp tabıladı.
Adam intellektuallıq minez-qulqı haqqındagı túsinik onıń oylaw, pikirlesiwge bolǵan
qábilettileriniń kórinisi bolıp tabıladı.
Bul maqalanıń maqseti adam intellektuallıq minez-qulqı rawajlanıwınıń tiykarǵı fazaların
86
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
izertlew hám talqılaw bolıp tabıladı. Bul fazalardı túsiniw pedagoglarǵa, psixologlarǵa, ata-
analarǵa hám tálim tarawındagı basqa da qızıǵıwshılarǵa balanıń intellektuallıq rawajlanıwınıń
hárbir basqıshının ámelge asırıwda járdem beriwi múmkin.
Intellektuallıq minez-qulıqtıń birinshi fazası
: Seziwlı-háreketlı intellekt (0-2 jas).
Intellektuallıq minez-qulıqtıń birinshi fazası tuwılıw waqtınan baslap hám ekı jasqa shekem
dawam etedı. Belgili psixolog Jan Piaje bul dáwirdi "sezimlik-háreketli" fazası dep ataydı. Bul
fazada bala dúnyanı tikkeley fizikalıq háreketler arqalı bilip baslaydi.
1. Refleksler basqıshı (0-1 ay). Náresteniń birinshi refleksleri – emiw, qol-ayaqları menen
qozǵalıw hám jılawı olardıń dúnya menen birinshi baylanısları bolıp tabıladı. Bul basqıshta
intellektuallıq minez-qulıq eń ápiwayı formasında kózge taslanadı hám negizınen reflekslı
xarakterde boladı.
2. Dáslepki ádetler qáliplesıwı (1-4 ay). Bala óz denesin basqarıwdı úyrenip, dáslepki
háreketlıi ádetlerin qáliplestirip baslaydı. Náresteler bul basqıshta kózlerin fokuslaw, seslerge
itibar beriw hám kúlimsirew sıyaqlı qábilettlerin rawajlandıradı.
3. Birinshi maqsetlı háreketler (4-8 ay). Bul basqıshta bala birinshi maqsetlı háreketlerdi
orınlawdı baslaydı. Miysal ushin, zatlar menen manipulyaciya jasawdı úyrenedi. Balada sebep-
nátiyjeli baylanıslar haqqındagı dáslepki túsınikler qáliplesip baslaydı.
4. Maqsetke jetıw usılların koordinaciyalastırıw (8-12 ay). Bul jasta balalar qásiyetli
boladı hám maqsetlerin jetıw ushin ishkı modellerin qollanıp baslaydı. Misal ushin, olar zattı
alıw ushin bóget arqalı ótıwdi úyrenedi, yagni birinshi logikalıq oylawdıń elementlerin kórsetedi.
5. Jańalıqlardı izlew (12-18 ay). Balada jańa usıllardı ızlenıw hám jaratıw arqalı tájiribe
toplawga qızıgıwshılıq payda boladı. Bul basqıshta balalar eksperimentler arqalı dúnyanı
úyrenedi, jańa oyınlar oylap tabadı hám háreketlerin sozıw-sozıwda jańalanıp turadı.
6. Mental reprezentaciyalardıń baslı formaları (18-24 ay). Bul dáwir balada mental
reprezentaciyalardıń, yaǵnıy zattı real kórmey turíp, oydaǵı obrazın jaratíw qabiletin qáliplesiwı
menen xarakterlenedi. Balalar endi bılımlerin ózlestirip, symbollar, yáni belgi xızmetin
atqaratugın zatlar menen baylanıstırıwdı úyrenıp baslaydı.
Intellektuallıq minez-qulıqtıń ekinshi fazası:
Operaciya aldı oylawı (2-7 jas). Ekinshi
faza mektepke shekem bolgan dáwirdi óz ishıne aladı hám operaciya aldı oylawı menen
xarakterlenedi. Bul fazada balalar simbollar, til hám mental obrazlardı qollanadı, biraq olardıń
oylawı ele logikalıq emes.
1 Simbollıq oylawdıń rawajlanıwı (2-4 jas). Bul basqıshta balalar simvollar menen
islewdi úyrenıp baslaydı. Balalar sózlerdi, háreketlerdi hám suretlerdi real zat yamasa
adamlardıń ornına qollanıwdı baslaydi. Olarda roli oyınları rawajlanıp baslaydı, yaǵniy balalar
"ana-bala", "shipakerlik" sıyaqlı oyınlarda basqa adamlardıń rolın ıyájelep oynawdı baslaydı.
2 Intuitivlı oylawdıń rawajlanıwı (4-7 jas). Bul jasta balada sebep-nátiyjeli baylanıs
intuitivlı formasında qáliplesip baslaydı, biraq ele logikalıq oylawdıń sheklewleri bar. Balalar
tiykarǵı qagıydalar haqqında oylay aladı, biraq kóbinese ózleriniń shaxsıy tajiriybesin tiykarga
aladı.
Egocentrizm. Balalar kóbinese jagdaydı tek ózlerıniń kóz-qarasınan kóredi, basqa
adamlardıń perspektivasın túsinıw qıyın boladı. Miysal ushin, bala oylaydı, eger ózine
birnárse kórinbese, bul nárs basqalarǵa da kórinbeydi dep.
Animizm. Balalar jan sız zatlardı janlandırıwǵa moyil boladı, yagniy balalar
oyınshıqları yamasa terekler sezınedi, oylaydi dep oylaydı.
87
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Arteficializm. Bul balanıń tabıyǵıy qubılıslardi adam tárepınen jaratılǵan dep
túsiniwge moyilligi. Misal ushin, tabiattaǵı hawanı "birew" pisirip qoygan dep oylawı.
Intellektuallıq minez-qulıqtıń úshinshi fazası:
Konkret operaciyalar dáwiri (7-11jas).
Úshınshı faza mektep jastatı balanı óz ishıne aladı. Bul fazada balada logikalıq oylaw
rawajlanadı, biraq bul oylaw gárezsiz maqsetlerde emes, al konkret zatlar hám hádiyselerge
baylanıslı boladı.
1. Konservaciya principin túsiniw (7-8 jas). Endi bala zattiń formasi ózgerse de, onıń
sanı, massası yamasa kólemi ózgermeytuǵının túsinip baslaydı. Misal ushin, bir stakan suwdı
basqa formadaǵı stakan'ǵa quyıp jibergende, suwdıń muǵdarı ózgermeytuǵının túsindí.
2. Logikalıq operaciyalardı rawajlandırıw (8-9 jas). Balalarda klassifikaciya,
seriyalandırıw, hám qosıw-ayırıw sıyaqlı ámellerdi qollanıw múmkinshiligi rawajlanıp baslaydı.
Bala obyektlerdi hár qıylı belgileri boyınsha gruppalarǵa bóle aladı, kishi-úlkenligi boyınsha
izbe-izlikte jaylastıra aladı, hám ápiwayı matematikalıq ámellerdi túsinip baslaydı.
3. Decentralizaciya (9-10 jas). Balalar jagdaydı hár qıylı tárepten kórıwdi úyrenedi,
egocentrlik kemeyip baslaydı. Olar basqa adamlardıń kóz-qaraslarında túsine baslaydı, bul
qábilet empatiya hám social baylanıslardıń rawajlanıwına járdem beredi.
4. Obratimostı (10-11 jas). Balalar oylaw processinde ılgeri hám keynine háreketlenıwdı
úyrenedi. Olar zatlar ortasındaǵı baylanıslar túrli tareptardan kórılıwı múmkinligin túsinip
baslaydı, hám bir kórınisten ekinshısine ótıwdı úyrenedi.
Intellektuallıq minez-qulıqtıń tórtinshi fazası:
Formal operaciyalar dáwiri (11-15 jas
hám onan soń). Bul fazada abstrakt oylaw hám logikalıq tárizde izlew qábileti qáliplesip
baslaydı.
Gipoteza-deduktiv oylaw (11-13 jas). Óspirimler endi quramalı maselelerdi gipotezalar
jaratıw hám olardi tekserıw arqalı sheshıwdı baslaydı. Oylaw principı "eger-onda" formasında
bolıp, real emes jagdaylardı oylaw múmkinshiligi payda boladı.
Propozicional oylaw (13-15 jas). Bul basqıshta óspırímler logikalıq prıncipler menen
absrakt tárızde islew qábiletin rawajlandıradı. Olar sózli pıkırler menen logikaıq operaciyalar
júrgizedi, yagniy mısallar keltirgen halda nátiyjege keledi.
Bilip alıw strategiyaların qáliplestirıw (15 jas hám joqarı). Balalıqtıń aqırgi basqıshında
jas adam óziniń oylawın basqarıw hám bahalaw strategiyaların rawajlandıradı. Bul basqıshta
ózlikten tálım qábiletleri hám refleksiya processleri aktivlesedi.
Intellektuallıq minez-qulıqtıń besınshi fazası:
Post-formal operaciyalar (óspirim jasqa
ótıw dáwiri). Postformal oylaw dáwiri jas óspirim adamlardı óz ishıne aladı hám dialektlicalıq
oylawdı rawajlanıwı menen xarakterlenedı.
Kontekstuallıq oylawdıń qáliplesiwi. Óspirim adam tájiriybesiniń ósıwi menen
kontekstke baylanıslı kóz-qaraslardıń bolıwı hám bir waqıttıń ózinde qarama-qarsı pikirlerdıń
durıs bolıwı múmkin ekenligin túsinıwge járdem beredi. Óspirim adamnıń kóz-qarasları
quramalı real ómir menen baylanıstırılıp, oylaw processleri bir aralıq tuwrı juwapları izlewden
gorerek, múmkin bolgan alternativalardı hám jagdaylardıń ózgesheliklerın analizlewge qaray
rawajlanadı.
Sabırsızlıq qábiletin rawajlandırıw. Post-formal operaciyalar dáwiri sabırsızlıqtı, yagniy
nátiyjelerge kelıw processındegi quramalılıqqa, qolaylılıqqa yamasa anıq emeslıkke tolerantlıqtı
rawajlandıradı. Óspirim adam maselelerdı sheshıwde sabır bolıwdı hám jagdaydıń quramalılıgın
esapqa alıwdı úyrenedi.
88
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Pragmatizm. Pragmatik oylaw – bul qollanbaqa bagdarlanǵan oylaw tárizi, qaysı
da praktikalıq bilimler hám qábilettlerdiń áhmiyetin tan aladı.
Postformal oylawdıń rawajlanıwı praktikalıq tájiriybe jıynawdı rawajlandıradı, bunday
tejiriybeler teoriyalıq mısallardan gorerek real situaciyalardı sheshiwde járdem beredi.
Metakognitiv oylaw processi – bul óz oylaw processlerin túsınıw hám basqarıw qábileti.
Metakognitiv qábilettlerdiń rawajlanıwı ózlikten tálim alıw, óz bilimlerindegi kemshiliklerin
túsınıw hám kognitivlik qábilettlerin jetilistirıw strategiyaların dúzıw múmkinshiligin beredi.
Intellektuallıq minez-qulıqtı rawajlanıw – bul pútkil ómir dawamında bolıp turatugın
process. Har bir fazada intellektuallıq minez-qulıq belgilı bir ózgeshekliklerge iye boladı.
Intellektuallıq minez-qulıq rawajlanıwınıń tiykarǵı fazaların túsinıw jámiyet bolıp balanı durıs
tárbiyalaw, onıń intellektuallıq potencialın ashıw, sonday-aq óspirimlerge sabaq beriw hám
qartaygan sayin intellektuallıq formada turıw ushin ámeliy usınıslardı islep shıgıw ushin júdá
áhmiyetli. Psixologiya ilimi házirgı waqıtta intellektuallıq rawajlanıwdı izertlew dawam etip atır.
Jańa izertlew metodları hám texnologiyaları bizge adam miyınıń islewi haqqında kóbirek
maǵlıwmat berıp, intellektuallıq rawajlanıw processı haqqında túsiniklerimizdi keńeytip beredi.
REFERENCES
1.
Piaje, J. (1972). Intellektuallıq rawajlanıw psixologiyası. Moskva: "Prosveщenie".
2.
Vıgotskiy, L.S. (1984). Balalıq psixologiyası. Moskva: "Pedagogika".
3.
Erikson, E. (1950). Balalıq hám jámiyet. Nyu-York: Norton.
4.
Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL
TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK
PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.
5.
Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "MAKTAB VA OILADA ESTETIK
TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH
JARAYONIDA
O'QUVCHILARNING
AKSIOLOGIK DUNYOQARASHINI RIVOJLANTIRISH." Inter education & global
study 9 (2024): 114-121.
6.
Jarasovna, Kurbanova Rita. "The Role of National Values in Shaping the Aesthetic
Worldview of Schoolchildren." International Journal of Pedagogics 5.03 (2025): 55-58.
7.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON
THE
MODERN
EDUCATIONAL
PROGRAM
TO
INCREASE
THE
EFFECTIVENESS OF EDUCATION." European International Journal of Pedagogics
4.06 (2024): 26-33.
8.
Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective
Educational Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational
System." CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.
9.
Turemuratova,
Aziza,
and
Kamola
Yoldasheva.
"PSYCHOLOGICAL
CONFIDENTIALITY OF THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS BASED ON MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." Modern
Science and Research 4.4 (2025): 262-269.
10.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, Kujamuratova Gulnaz Jumabayevna, and Iskendarova
Shayra
Sabirovna.
"PEDAGOGICAL
MECHANISMS
OF
DEVELOPING
COLLABORATIVE SKILLS OF STUDENTS BASED ON A MULTI-VECTOR
APPROACH." International Journal of Pedagogics 4.09 (2024): 55-62.
89
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
11.
Begibaevna, Turemuratova Aziza. "APPLYING METHODS THAT IMPROVE
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
MULTI-VECTOR
PEDAGOGICAL APPROACHES." European International Journal of Pedagogics 4.11
(2024): 178-182.
12.
Begibaevna, Turemuratova Aziza, and Asamatdinova Bazargul Bakhadirovna.
"PEDAGOGICAL
FOUNDATIONS
OF
DEVELOPING
STUDENTS'COLLABORATIVE
SKILLS
BASED
ON
A
MULTI-VECTOR
APPROACH." European International Journal of Pedagogics 4.11 (2024): 183-187.
