2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
158
RIVOJLANGAN MAMLAKATLARDA KORXONA RISKLARINI
BOSHQARISH VA BAHOLASH AMALIYOTI TAHLILI
Umarova Hulkar Umidulloyevna
Osiyo xalqaro universiteti, Buxoro
https://doi.org/10.5281/zenodo.15368220
Annotatsiya.
Mazkur maqolada rivojlangan mamlakatlarda bankrotlik riskini
baholashning xalqaro modellari va ularni hisoblash usullari bayon etilgan. Xalqaro
amaliyotdan kelib chiqqan holda rivojlangan davlatlar bankrotlik risklarni baholash
amaliyoti tahlili jarayonlarining asosiy elementlari tadqiq etilgan.
Kalit so’zlar:
Bankrotlik, moliyaviy tahlil, bankrotlik riski, optimal modellar,statistik
tahlil,diskriminant tahlil, baholash.
Kirish.
O`zbekiston Respublikasi qonunchiligiga asosan, korxona bu -huquqiy shaxs
maqomiga ega, mustaqil ravishda xo`jalik faoliyati yurituvchi sub`ekt bo`lib, o`ziga tegishli
bo`lgan mol-mulkidan foydalanish asosida iste`molchilar (xaridorlar) talabini qondirish va
daromad (foyda) olish maqsadida maqsulot (ish, xizmat) ishlab chiqaradi va sotadi yoki
ayirboshlaydi.
1
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning “Mamlakatimizda biznes subyektlari mikro,
kichik, o‘rta va yirik toifalarga bo‘lindi va ularning har biri bilan alohida yondashuvlar
asosida ishlash tizimi yo‘lga qo‘yildi” degan so’zlari tadbirkorlikni rivojlantirish uchun
davlatimiz tomonidan keng imkoniyatlar yaratilayotganidan dalolat beradi.
Rivojlangan davlatlarda risklarni baholash, asosan uchta usul orqali amalga oshiriladi:
1. Statistik ma’lumotlar asosida yuzaga keladigan axborotlarni oldinigi yilga nisbatan
tahlil qilish;
2. Nazariy jihatdan tahlil qilish;
3. Ekspertlar orqali umumiy hulosalar chiqarish. Bunda juda ko’p omillarni hisobga
olinadigan murakkab jarayonlarni tahlil etishga
2
mo'ljallangan. Ushbu usul lar diskriminant
tahlilining statistik usullariga asoslangan.
3
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 05.10.2020 yildagi PF-6079-son.
2
Интернет ресурс: Оценка вероятности банкротства. – URL: https://finzz.ru/modelibankrotstva-zarubezhnyx-predpriyatij-
4-mda-modeli.html (Дата обращения: 20.04.2020).
3
Артамонова, Н. А. Методы оценки предпринимательских рисков / Н. А. Артамонова. —
Текст : непосредственный //
Молодой ученый. — 2017. — № 22 (156). — С. 237-240. —
URL: https://moluch
.
ru/archive/156/43943/ (дата
обращения: 01.04.2024
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
159
Riskni baholash - bu riskni tahlil qilish, uning yuzaga keladigan ta’sirlarini aniqlash,
umumiy ko‘rsatkichlarini o‘zgarish chegaralarini ishlab chiqishdan iboratdir. Risklarni
iqtisodiyotning bir qancha omillari hisobga olgan holda baholanadi. Bu ko‘rsatkichlarni
ekspertlar balli tizimda baholaydilar va shu asosda risklarni ma’lum toifalarga bo‘lgan holda,
ta’sir darajasi o‘rganiladi Har hil turdagi risklarni baholash miqdori uchun quyidagi
kattaliklardan foidalaniladi
R=∑
𝑁
𝑗
=1
𝑅𝑗𝑄𝑗𝑅𝑗
= 1
𝑚
∑
𝑛𝑗
𝑖
=1
𝑅𝑖𝑗𝑄𝑖𝑗
(1)
Bu erda –
𝑅𝑖𝑗
- jturdagi riskning i-chi omili orqali baholash bali;
𝑄𝑖𝑗
- j turdagi riskka i-chi omilning ta’sir darajasi;
𝑛𝑗
- j turdagibaholashda hisoblanadigan omillar soni;
𝑚
- omillar orqali risni baholash balining miqdorini kengligi;
𝑄𝑗
- j turdagi riskning ta’sir darajasi;
𝑅𝑗
- j turdagi riskning baholash miqdori;
R - riskning umumlashtirilgan ko‘rsatkichi.
Alohida olingan riskni baholash balini hisoblashda quyidagi qoydalarga amal qilinadi:
• Baholanayotgan har qanday omil ball miqdori chegarasi 0<
𝑅𝑖𝑗
<
𝑚
oralig‘ida bo‘lib,
0 da
𝑗
turdagi riskning darajasi juda past bo‘lib
𝑚
da esa eng yuqori daraja hisoblanadi.
• Baholanayotgan har qanday riskda omillar va risklarning ta’sir darajasi 0 va 1
oralig‘ida bo‘lib, quyidagi shartlar bajariladi:
∑
𝑁
𝑗
=1
𝑄𝑗
= 1 ∑
𝑛𝑗
𝑖
=1
𝑄𝑖𝑗
=1
(2)
1. Yuqoridagi qoidalarga amal qilgan holda topilgan risklarning baholash miqdori va
umumlashtirilgan ko‘rsatkichlari qiymati quyidagi oraliqlarda topiladi 0 ≤
𝑅𝑖𝑗
≤ 1, 0 ≤
𝑅𝑗
≤ 1.
Risklarning miqdorini baholashda olimlar har hil miqdorlaridan foydalanishga xarakat
qiladilar, masalan baholashning empirik miqdori quyidagicha ko‘rinishga ega bo‘ladilar.
1.1-jadval
Risklarni baholashning empirik miqdori
4
Riskning ko‘rsatkichlar darajasi
Riskning nomlanish
chegaralari
1
0.0-0.1
Juda kichik risk
4
Korxonalarda moliyaviy qarorlar qabul qilish va risklarni baholash usullari. JI Turaevich, JM Annaqulovich.
Science and Education 3 (5), 1646-1654, 2022
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
160
2
3
4
5
6
0.1-0.3
0.3-0.4
0.4-0.6
0.6-0.8
0.8-1.0
Kichik
O‘rtacha
Yuqori
Maksimal holat
Tig‘iz holat
Xulosa va takliflar.
Xulosa qilib aytganda, tavakkalchilikni batafsil tahlil qilish
bugungi kunda biznes-loyihani ko'rib chiqish bosqichidagi ko'plab korxonalar uchun dolzarb
ekanligini ta'kidlash kerak. Hozirgi vaqtda bankrotlik riskini baholash rivojlangan
mamlakatlarning iqtisodiy mexanizmida mustahkam o‘rin egalladi.
Bankrotlik riskiga qarshi turish uchun takliflarning asosiy usullari:
-Risklardan qochish xavfni yaxshi ko'rmaydigan odamlar bu usuldan foydalanadilar.
Masalan: korxona uning to'lov qobiliyatiga shubha tug'ilgan kontragent bilan shartnomani
yangilamaydi; korxona o'zining eksport operatsiyalarini amalga oshiradigan valyutada kredit
olishni afzal ko'radi
-Risklarni himoya qilish. Bu xavf-xatarni to'xtatish yoki
sug'urtalashni
anglatadi va
xavfning salbiy oqibatlarini kamaytirish yoki qoplash mumkin bo'lgan chora-tadbirlar
majmuidir: optsionlar, fyucherslar, forvardlar.
-Xavfni
uzatish. Usulning mohiyati shundan iboratki, qaror qabul qilgan shaxs xavfni
o'z zimmasiga olishni istamaydi, balki ma'lum shartlar ostida uni boshqa shaxsga o'tkazishga
tayyor. Xatarlarni o'tkazishga misol - sug'urta.
Har bir aniq qarorni qabul qilish jarayonida xavfning "mintaqalari" ni ajratish va
ajratib ko'rsatish
va
ularni moliyaviy-xo'jalik faoliyatini amalga oshirish jarayonida mumkin
bo'lgan , kutilayotgan yo'qotishlar darajasiga qarab tartiblash muhim va tavsiya etiladi.
Foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 05.10.2020 yildagi PF-6079-son.
2.
Артамонова, Н. А. Методы оценки предпринимательских рисков / Н. А.
Артамонова. —Текст: непосредственный // Молодой ученый. — 2017. — № 22
(156)—С.237-240.URL: https://moluch
.
ru/archive/156/43943/ (дата обращения:
01.04.2024
3.
Assessment of the risk of bankruptcy of the enterprise
Jan
, 20 2023
4.
Iqtisodiyot Transdisiplinarlik bilish www.ugb.ro/etcjild. XIV,1/2011-son 2023y
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
161
5.
248-259.
6.
Интернет
ресурс:
Оценка
вероятности
банкротства.
–
URL:
https://finzz.ru/modelibankrotstva-zarubezhnyx-predpriyatij-4-mda-modeli.html
6.
Korxonalarda moliyaviy qarorlar qabul qilish va risklarni baholash usullari
. JI
Turaevich, JM Annaqulovich. Science and Education 3 (5), 1646-1654, 2022.
7.
Umidulloyevna, U. H. (2024). KORXONADA BANKROTLIK RISKLARINI
BAHOLASHDA ULARNI TUZILISHI VA TURLARI, KELIB CHIQISH
SABABLARI
TAHLILI.
INTELLECTUAL
EDUCATION
TECHNOLOGICAL
SOLUTIONS AND INNOVATIVE DIGITAL TOOLS
,
3
(27), 187-191.
8.
Umarova, H. (2024). Korxonalarning bankrotlik riskini baholashning xalqaro
modellari.
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
,
1
(3).
