ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
753
GIMNASTIKACHILARNING JISMONIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHDA
YORDAMCHI VOSITALARNING O‘RNI
Otanazarov Islomali Tursunali o‘g‘li
Oriental universiteti
Sport faoliyati fakulteti, 101-guruh 1-kurs talabasi.
otanazarovislomali805@gmail.com
+9989-1-770-70-74.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15401374
Annotatsiya. Gimnastika – yuqori darajadagi jismoniy mahoratni, kuchni, muvozanatni,
moslashuvchanlikni, chidamlilikni va boshqa jismoniy sifatlarni talab qiladigan sport turi.
Ushbu maqolada gimnastikachilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirishda yordamchi
vositalarning o‘rni muhokama qilinadi. Yordamchi vositalar, masalan, sharlar, tayoqlar, elastik
lentalar, arqonlar va balans platformalari, gimnastikachilarning harakatlarini aniqroq va
samaraliroq bajarishlariga yordam beradi. Bu vositalar nafaqat sportchilarning jismoniy
holatini yaxshilash, balki ularning texnikasini mukammallashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Maqolada har bir yordamchi vosita turi va uning gimnastikachilarning jismoniy
sifatlarini rivojlantirishdagi o‘rni batafsil tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: Gimnastika, yordamchi vositalar, moslashuvchanlik, kuch, chidamlilik,
muvozanat, shar, tayoq, elastik lentalar, arqon, balans platformalari, jarohatlarni oldini olish,
sportchilar.
Kirish
Sportning har qanday turi, ayniqsa gimnastika, yuqori darajadagi jismoniy tayyorgarlikni
talab qiladi. Gimnastikachining texnik ustunligi va musobaqadagi muvaffaqiyati ko‘p jihatdan
uning jismoniy sifatlarining – kuch, chaqqonlik, egiluvchanlik, chidamlilik, muvozanat va
tezlikning – rivojlanganlik darajasiga bog‘liq. Ushbu sifatlarni samarali shakllantirish va tizimli
ravishda rivojlantirish esa zamonaviy sport metodikasining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Ayni shu jarayonda yordamchi vositalarning o‘rni beqiyos bo‘lib, ular nafaqat
mashg‘ulotlarni yengillashtiradi, balki har bir sifatni alohida yo‘naltirilgan holda mashq qilish
imkoniyatini yaratadi. Yordamchi vositalar orqali gimnastikachilarning tayyorgarlik jarayoni
ilmiy asoslangan, nazoratli va individual yondashuvlarga boy bo‘ladi. Ushbu maqolada aynan
gimnastikachilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirishda qo‘llaniladigan yordamchi vositalarning
turlari, ularning amaliy ahamiyati va mashg‘ulot samaradorligiga ta’siri tahlil qilinadi.
Sport gimnastikasi nafaqat texnik mahorat, balki yuqori darajadagi jismoniy
tayyorgarlikni talab qiladigan sport turi hisoblanadi. Gimnastikachining muvaffaqiyati ko‘p
jihatdan uning jismoniy sifatlari – kuch, chaqqonlik, egiluvchanlik, muvozanat, chidamlilik va
tezlik darajasiga bog‘liq. Ushbu sifatlarni shakllantirishda esa asosiy mashqlar bilan bir qatorda,
maxsus va yordamchi vositalarning tutgan o‘rni beqiyosdir. Yordamchi vositalar deganda sport
uskunalari, texnik trenajyorlar, sport anjomlari, shuningdek, zamonaviy texnologiyalar asosida
ishlab chiqilgan interaktiv va funksional qurilmalar tushuniladi. Ular gimnastikachilarning
mashg‘ulot jarayonida muayyan sifatlarni yo‘naltirilgan holda rivojlantirishga, jarohatlarning
oldini olishga hamda umumiy tayyorgarlik darajasini optimallashtirishga xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
754
Adabiyotlar sharhi
Gimnastikachilarning jismoniy tayyorgarligini rivojlantirishda yordamchi vositalardan
foydalanish sport metodikasi va pedagogikasining muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘plab
ilmiy tadqiqotlarda o‘z aksini topgan. G‘arb va Sharq olimlari tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar
yordamchi
vositalarning
nafaqat
jismoniy
sifatlarni
shakllantirishdagi
samaradorligini, balki sportchilarning texnik va psixologik tayyorgarligiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatishini isbotlagan.
Xususan, A.A. Vorobyov
1
(2006) sportchilarning kuch sifatlarini oshirishda og‘irliklar va
qarshiliklar bilan bajariladigan mashqlarning aniq dozalashtirilgan yuklamalar bilan qo‘llanilishi
mushak guruhlarini faollashtirishda muhim vosita ekanligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, I.P.
Ratov
2
(2010) muvozanat va koordinatsiyani rivojlantirishda stabil platformalar va noan’anaviy
trenajyorlarning qo‘llanishi gimnastikachilarning markaziy asab tizimi faolligini oshirishi haqida
izlanishlar olib borgan.
O‘zbekistonlik tadqiqotchi M. Xasanov
3
(2018) o‘zining “Gimnastika mashg‘ulotlarida
zamonaviy texnik vositalardan foydalanish” nomli ishida sportchilar tayyorgarlik jarayoniga
interaktiv texnologiyalarni joriy etish samaradorligini eksperimental asosda tahlil qilgan. Uning
ta’kidlashicha, yordamchi vositalardan tizimli foydalanish sportchilarning qiziqishini oshirib,
ularning harakat xotirasini rivojlantirishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, Xalqaro gimnastika federatsiyasi (FIG) tomonidan tayyorlangan metodik
qo‘llanmalarda (2020) har bir jismoniy sifatni rivojlantirishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlarda
qo‘llanilishi lozim bo‘lgan moslashtirilgan trenajyorlar, elastik vositalar va muvozanat
platformalarining turlari, ularning yoshga va tayyorgarlik darajasiga ko‘ra qo‘llanish mezonlari
keng yoritilgan. Bu metodikalar yordamchi vositalardan individual yondashuv asosida
foydalanishni ilgari suradi.
Ko‘pgina ilmiy maqolalar va tadqiqot ishlari, jumladan, M.Yu. Krivonosov (2015), S.A.
Pirogova (2019), A. Karimova
4
(2021) kabi olimlarning ishlari yordamida aniqlanishicha,
sportchi tayyorgarligining har bir bosqichida turli xil vositalar qo‘llanishi mashg‘ulot
jarayonining monotonligini kamaytirib, samaradorlikni oshiradi. Shuningdek, bu vositalar orqali
mashg‘ulotni vizual, taktil va kinestetik jihatdan boyitish mumkin.
Umuman olganda, mavjud adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, gimnastikachilar
tayyorgarligida yordamchi vositalardan oqilona foydalanish metodikasi jismoniy sifatlarning har
tomonlama rivojlanishiga xizmat qiladi. Shuningdek, bu yo‘nalishda doimiy ravishda yangi
texnologiyalar, qurilmalar va uslublar paydo bo‘lib, ularni tadqiq qilish sport metodikasining
dolzarb mavzularidan biri bo‘lib qolmoqda.
1
Vorobyov A.A. Osnovy sportivnoy trenirovki. – Moskva: Fizkultura i sport, 2006. – 320 b.
2
Ratov I.P. Razvitie koordinatsionnykh sposobnostey u yunykh gimnastov. – Sankt-Peterburg: Sport Akademiya,
2010. – 214 b.
3
Xasanov M. Gimnastika mashg‘ulotlarida zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash. – Toshkent: O‘zDJTI nashriyoti,
2018. – 128 b.
4
Karimova A. Jismoniy tarbiya va sportda innovatsion metodlar. // O‘zDJTI Ilmiy axborotnomasi. – 2021. –
№2(14). – B. 37–42.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
755
Asosiy qism
Yordamchi vositalardan foydalanish gimnastikachilar tayyorgarligining murakkab
tuzilmasini soddalashtiradi va har bir sifatga alohida e’tibor qaratishga imkon beradi. Masalan,
kuch sifatini rivojlantirish uchun og‘irliklar bilan mashqlar, gimnastik halqalar, turniklar, rezina
to‘siqlar (rezina tasmalari) keng qo‘llaniladi. Ushbu vositalar mushak guruhlarini selektiv
faollashtirishga va yuqori kuch yuklamalariga moslashtirishga xizmat qiladi. Ayniqsa,
bosqichma-bosqich og‘irliklar bilan ishlash metodikasi gimnastikachilarning kuch va
chidamliligini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Muvozanat va koordinatsiyani rivojlantirishda esa maxsus balans plitalari, yarim sharli
trenajyorlar (bosu balls), yumshoq platformalar va to‘qimalardan tayyorlangan stabilizatorlar
yordamida mashqlar o‘tkaziladi. Bu vositalar mushaklarning chuqur qatlamlarini faol holatga
keltirish orqali nafaqat muvozanat, balki tana ustidan ongli nazoratni shakllantiradi. Ayniqsa,
harakatlar aniqligini oshirishda vizual kuzatuv tizimlariga ega trenajyorlar, harakatni
takrorlovchi aks ettirishli qurilmalar (simulyatorlar) samarali hisoblanadi. Gimnastik harakatlar
yuqori aniqlik va muvozanatni talab qilgani sababli, bu vositalarning ahamiyati ortib bormoqda.
Egiluvchanlik sifatini oshirishda esa elastik lentalar, streching bloklari, yumshoq yog‘och
platformalar, qo‘llab-quvvatlovchi ko‘pikli to‘shaklar keng qo‘llaniladi. Gimnastikachilarda
mushak-elastiklik tizimini rivojlantirish jarayonida bu vositalar tana harakat doirasini
kengaytirishga, mushaklarni shikastlanish xavfidan himoya qilishga xizmat qiladi. Jumladan, har
bir mashg‘ulot oldidan va keyin bajariladigan statik va dinamik cho‘zilish mashqlarida maxsus
blok va to‘siqlarning qo‘llanishi samaradorlikni oshiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
756
Bundan tashqari, yordamchi vositalar pedagogik nazorat va tahlil imkoniyatlarini ham
kengaytiradi. Bugungi kunda mashg‘ulotlarni videotasvir asosida tahlil qilish, harakat
trayektoriyalarini o‘lchash, sensorli monitorlar orqali natijalarni baholash mumkin bo‘lib, bu
vositalar sportchining harakatlari ustida ishlashga, texnik xatoliklarni aniqlashga va ularni
tuzatishga yordam beradi. Bunda zamonaviy IT-vositalar – masalan, harakatni tahlil qiluvchi
dasturlar, sun’iy intellekt yordami bilan tahlil vositalari, virtual reallik texnologiyalari ham asta-
sekin mashg‘ulot jarayoniga joriy etilmoqda.
Shuningdek, yordamchi vositalar sportchining psixologik holatini yaxshilashga ham
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bir xil tipdagi yuklamalardan charchashni kamaytirish, mashg‘ulotga
qiziqishni saqlab qolish, musobaqa sharoitini simulyatsiya qilish kabi vazifalarda ham ularning
o‘rni muhimdir. Sport pedagogikasida turli xil xilma-xil vositalar yordamida o‘quv-mashg‘ulot
jarayonini dinamik, samarali va motivatsion jihatdan boyitilgan shaklda tashkil etish dolzarb
bo‘lib qolmoqda.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, gimnastikachilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirishda
yordamchi vositalar nafaqat qulaylik yaratadi, balki mashg‘ulot jarayonini metodik, nazoratli va
individual yondashuv asosida tashkil etish imkonini beradi. Ular sportchilarning yuqori sport
natijalariga erishishida, xavfsiz muhitda shug‘ullanishida va o‘z jismoniy salohiyatlarini to‘liq
ro‘yobga chiqarishda hal qiluvchi vosita sifatida xizmat qiladi. Shu bois, zamonaviy sport
metodikasida har bir sportchi uchun uning yoshi, tayyorgarlik darajasi va sport yo‘nalishi
inobatga olingan holda mos vositalar tanlanishi va ilmiy asoslangan mashg‘ulot tizimi orqali
qo‘llanishi maqsadga muvofiqdir.
REFERENCES
1.
Vorobyov A.A.
Osnovy sportivnoy trenirovki.
– Moskva: Fizkultura i sport, 2006.-320 b.
2.
Ratov I.P.
Razvitie koordinatsionnykh sposobnostey u yunykh gimnastov.
– Sankt-
Peterburg: Sport Akademiya, 2010. – 214 b.
3.
Krivonosov M.Yu.
Primenenie trenazhernykh sredstv v podgotovke gimnastov.
// Vestnik
sportivnoy nauki. – 2015. – №4. – S. 56–61.
4.
Xasanov M.
Gimnastika mashg‘ulotlarida zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash.
–
Toshkent: O‘zDJTI nashriyoti, 2018. – 128 b.
5.
Karimova A.
Jismoniy tarbiya va sportda innovatsion metodlar.
// O‘zDJTI Ilmiy
axborotnomasi. – 2021. – №2(14). – B. 37–42.
6.
Pirogova S.A.
Uchastie podderzhivayushchikh sredstv v razvitii gibkosti u sportsmenov.
//
Teoriya i praktika fizicheskoy kultury. – 2019. – №6. – S. 44–48.
7.
International Gymnastics Federation (FIG).
Coaching Resources and Training Guidelines
for Artistic Gymnastics.
8.
Nasriddinova N.
Sportchilar tayyorgarligida texnik vositalarning roli.
– Toshkent: “Ilm
Ziyo”, 2020. – 112 b.
9.
Yuldashev O.
Yosh gimnastikachilar jismoniy sifatlarini shakllantirish metodikasi.
//
“Jismoniy tarbiya va sport” ilmiy-amaliy jurnali. – 2022. – №3. – B. 15–20.
