735
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
KICHIK YOSHDAGI O‘QUVCHILAR BILAN ISHLASHDA DUCH KELINADIGAN
PSIXOLOGIK MUAMMOLAR
Nasriddinov Rustamjon A’zamqulovich
Boyovut tumani 50 –maktab psixologi.
Karshiboyeva Lobar Baxramovna
Yangiyer shahar 7- maktab psixologi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15448709
Annotatsiya. Ushbu maqolada kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan ishlash jarayonida
o‘qituvchilar duch keladigan asosiy psixologik muammolar yoritilgan. Xususan, moslashuvda
qiynalish, xavotir, tajovuzkorlik, diqqat yetishmovchiligi, o‘ziga ishonchning pastligi kabi
holatlar tahlil qilingan. Muammolarni bartaraf etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: kichik yoshdagi o‘quvchilar, psixologik muammolar, xavotir, moslashuv,
xulq, e’tibor.
Аннотация. В статье рассматриваются основные психологические проблемы, с
которыми сталкиваются учителя при работе с младшими школьниками. Анализируются
причины возникновения таких трудностей, как тревожность, агрессия, неуверенность в
себе, проблемы адаптации и концентрации внимания. Также даны рекомендации по их
преодолению в учебно-воспитательном процессе.
Ключевые слова: младшие школьники, психологические проблемы, тревожность,
адаптация, поведение, внимание.
Abstract. This article discusses the main psychological problems that teachers face when
working with primary school children. It analyzes the causes of such difficulties as anxiety,
aggression, low self-esteem, adaptation issues, and attention problems. The article also provides
recommendations for addressing these problems in the educational process.
Keywords: primary school children, psychological problems, anxiety, adaptation,
behavior, attention.
Kirish
Kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan ishlash pedagogik mahorat, sabr-toqat va chuqur
psixologik bilimni talab qiladi. Ushbu yosh davrida bolalar shaxs sifatida shakllana boshlaydi,
ularning emotsional va ijtimoiy jihatdan rivojlanishi tez sur’atda kechadi. Shu bois, o‘qituvchilar
ko‘plab psixologik muammolarga duch kelishadi. Ushbu maqolada shu kabi muammolar tahlil
qilinadi va ularni bartaraf etish yo‘llari taklif etiladi.
Asosiy qism
1.
Moslashuv muammolari
Maktabga endigina kirgan bolalar yangi muhit, tartib-qoidalar va o‘qituvchi bilan
tanishish davrida ko‘pincha psixologik bosim ostida bo‘lishadi. Ular ota-onadan ajralishdan,
yangi sinfdoshlar bilan muloqot qilishdan qo‘rqishadi. Bu holat "ajralish xavotiri" (separation
anxiety) deb ataladi.
2.
O‘ziga bo‘lgan ishonchning pastligi
Ba’zi o‘quvchilar topshiriqlarni bajara olmasligidan, xato qilishdan qo‘rqadi. Bu holat
ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini kamaytiradi va ijtimoiy faoliyatdan chetlashishiga olib keladi.
3. E’tibor va konsentratsiya muammolari
736
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Diqqatni uzoq vaqt bir narsaga jamlay olmaslik kichik yoshdagi bolalar uchun tabiiy
holatdir. Biroq, bu holat kuchayganda, o‘qish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu holat "diqqat
yetishmovchiligi va giperfaollik sindromi" (ADHD) bilan ham bog‘liq
bo‘lishi mumkin.
4. Qo‘rquv va xavotir
Yangi darslar, baholash tizimi, imtihonlar yoki o‘qituvchining jiddiy ohangi bolalarda
qo‘rquv hissini uyg‘otishi mumkin. Bu holat ularning o‘rganish motivatsiyasini pasaytiradi.
5. Tajovuzkorlik va injiqlik
Ba’zan bolalar o‘z his-tuyg‘ularini boshqara olmay, agressiv harakatlar yoki injiqlik bilan
javob qaytaradilar. Bu holatlar oilaviy muhit, psixologik bosim yoki e’tibor yetishmovchiligi
natijasi bo‘lishi mumkin.
6. Ijtimoiy moslashuvdagi muammolar
Uyalchanlik, do‘stlar orttira olmaslik, guruhda ishlashda qiynalish bolalarning ijtimoiy
rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi.
Tavsiya va yechimlar
- Psixologik xizmatlarni maktabda faol yo‘lga qo‘yish;
- Har bir o‘quvchi bilan individual ishlash;
- Ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish;
- Ijobiy rag‘bat va quvvat beruvchi muhit yaratish;
- O‘yin, mashg‘ulot va treninglar orqali bolalarda o‘ziga ishonchni shakllantirish.
1. Yosh xususiyatlariga xos psixologik muammolar
Kichik maktab yoshi (7–10 yosh) o‘quvchilari uchun quyidagi muammolar xos
hisoblanadi:Adaptatsiya (moslashuv): yangi ijtimoiy muhit (sinf, maktab, o‘qituvchi)ga
moslashish jarayonida hissiy beqarorlik; Emotsional o‘zgaruvchanlik: tez ranjish, yig‘loqilik,
e’tiborni boshqara lmaslik; Ijtimoiy qiyinchiliklar: do‘st orttirishda qiynalish, konfliktli
vaziyatlar; Motivatsiya pasayishi: baho olishga emas, bilimga qiziqishning sustligi.
2. Psixologik muammolar turlari
Anksiyete (xavotir) buzilishi: bola doimiy xavotirda yuradi, bu o‘quv faolligini
kamaytiradi; Tajovuzkorlik: bu bola o‘ziga yoki boshqalarga nisbatan zararli xatti-harakatlar
ko‘rsatadi; O‘ziga past baho berish: “men eplay olmayman”, “menga qiyin” kabi fikrlar orqali
shakllanadi; Diqqat yetishmovchiligi va giperfaollik (ADHD): darsda e’tiborni jamlay olmaslik,
faollikni boshqara olmaslik.3. Sabablar
Oilaviy muhit (beqarorlik, befarqlik, zo‘ravonlik); Noto‘g‘ri tarbiya uslublari;
O‘qituvchining emotsional sovuqligi yoki haddan tashqari talabchanligi; O‘quv yuklamasining
og‘irligi va stress.
4. Psixologik yordam va yondashuvlar
Individual suhbatlar (psixolog bilan);Ijodiy faoliyat (rasm chizish, ertak tuzish orqali
ichki holatni aniqlash);Ijtimoiy o‘yinlar (hamkorlikda ishlashni o‘rgatish);Trening va
mashg‘ulotlar (moslashuv, muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan).
1. Oila bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha tavsiyalar:
Oilaviy seminar va suhbatlar tashkil etish – ota-onalar bilan muntazam uchrashuvlar
orqali bolalarning nutqiy rivojlanishi haqida ma'lumot erish. Ota-onalarga metodik ko‘rsatmalar
tarqatish – uyda bajarilishi mumkin bo‘lgan mashqlar ro‘yxati bilan ta’minlash.
737
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ota-onalarni bolalar bilan uyda o‘qish va suhbat qurishga undash – ertak o‘qish, savol-
javob o‘yinlari orqali bola lug‘at boyligini oshirish. Muloqot muhitini yaratishga yordam berish
– oilaviy tadbirlarda bolaga fikrini erkin ifoda etish imkoniyatini yaratish.
2. Nutq madaniyatini rivojlantirish uchun tavsiyalar:
Nutq o‘yinlari va rolli mashg‘ulotlar – bolaning so‘z boyligini oshirish, grammatik to‘g‘ri
gapirishni o‘rganishi uchun.Ona tili boyligini oshiruvchi faoliyatlar – she’r yodlash, hikoya
tuzish, ko‘rgazmalar haqida fikr bildirish.Teatr elementlaridan foydalanish – bola o‘z his-
tuyg‘ularini ifoda qilishga o‘rganadi, talaffuz aniq bo‘ladi.Nutqiy muhitni boyitish –
ko‘rgazmalar, ovozli materiallar, piktogrammalar orqali bolaning til sezuvchanligini
rivojlantirish.
3. Tarbiyachi va ota-onalar uchun umumiy tavsiyalar:
Har bir bola bilan individual yondashuv – har bir bolaning nutq rivojlanishi darajasi
turlicha bo‘ladi.Ijobiy muloqot muhitini yaratish – bolaning noto‘g‘ri aytgan so‘zini tanqid
qilmasdan to‘g‘ri shaklini takrorlash.Muntazam ravishda kuzatuv olib borish – bolaning nutqiy
rivojlanishida o‘zgarishlar haqida ota-onalarni xabardor qilib borish.Texnologik vositalarni
cheklash – ekran qarshisida ko‘p vaqt o‘tkazish bola nutqining sustlashishiga olib keladi.
Xulosa
Kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan ishlashda psixologik muammolarni erta aniqlash va
to‘g‘ri yondashuv orqali hal etish muhimdir. O‘qituvchi, psixolog va ota-onalarning birgalikdagi
sa’y-harakati bolalarning to‘laqonli rivojlanishi uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Abdullayeva G. “Bola psixologiyasi”, Toshkent, 2021.
2.
Vygotskiy L.S. “Psixologik rivojlanish nazariyalari”.
3.
Mahkamova, M. “Maktabgacha va kichik maktab yoshi psixologiyasi”.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi materiallari.
