2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
375
QUVONCHLI YURAK, MEHRLI DUNYO
Nasriddinov Rustamjon A’zamqulovich
Boyovut tumani 50 –maktab psixologi
Karshibayeva Lobar Baxramovna
Yangiyer shahar 7- maktab psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15427901
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bolalarning hissiyotlarini anglash, ularni to‘g‘ri
ifoda etish va boshqalar bilan sog‘lom ijtimoiy munosabatlar o‘rnatishiga yordam beruvchi
psixologik yondashuvlar bayon etiladi. Quvonch, g‘azab, qo‘rquv, xavotir kabi tuyg‘ular
haqida sodda va bolalarga tushunarli tarzda tushuntirishlar beriladi. Maqola bolalarda
hissiy savodxonlikni oshirishga xizmat qiladi.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются психологические подходы,
помогающие детям распознавать свои эмоции, правильно их выражать и строить
здоровые социальные отношения. Простым и понятным языком объясняются такие
чувства, как радость, гнев, страх и тревога. Цель статьи — развитие эмоциональной
грамотности у детей.
Ключевые слова:
детская психология, эмоции, чувства, радость, гнев, страх,
социальные отношения, эмоциональная грамотность.
Abstract.
This article discusses psychological approaches that help children
recognize their emotions, express them properly, and build healthy social relationships.
Feelings such as joy, anger, fear, and anxiety are explained in a simple and child-friendly
way. The article aims to promote emotional literacy in children.
Kalit so‘zlar: bolalar psixologiyasi, hissiyotlar, tuyg‘ular, quvonch, g‘azab, qo‘rquv,
ijtimoiy munosabatlar, emotsional savodxonlik
Keywords:
child psychology, emotions, feelings, joy, anger, fear, social
relationships, emotional literacy
Asosiy qism. Har bir bola o‘ziga xos, har bir bolaning yuragida turli-tuman
hissiyotlar yashaydi. Ba'zida bola quvonadi, ba'zida xafa bo‘ladi, ba'zan esa g‘azablanadi yoki
qo‘rqadi. Bu hissiyotlar — bolalarning ichki dunyosining ajralmas qismidir. Bola bu
tuyg‘ularni anglab, ularni to‘g‘ri ifoda etishni o‘rganar ekan, u o‘zini va atrofdagilarni yaxshi
tushunishgaerishadi.
Hissiy savodxonlik — bu bolaning o‘z his-tuyg‘ularini anglay olishi, ular haqida so‘zlay
olishi va boshqalarning tuyg‘ularini tushunishga harakat qilishi demakdir. Masalan, bola
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
376
“Men xafa bo‘ldim, chunki do‘stim meni chaqirmadi” deb ayta olsa, bu uning o‘z tuyg‘usini
anglaganidan dalolat beradi. Bu esa muammolarni hal qilishni osonlashtiradi.
Psixologlar ta'kidlaganidek, bolalik davrida shakllangan hissiy savodxonlik keyingi hayotda
ham insonning ijtimoiy munosabatlarida, stressga bardoshliligida va o‘zini boshqara olish
qobiliyatida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ota-onalar va pedagoglar bolaga tuyg‘ular
haqida gapirish, ularni nomlash, chizish yoki hikoya qilish orqali ifoda etishga imkon
yaratishlari
kerak.
Masalan, bola g‘azablanganda “Nega bunday his qilding?”, “Qanday qilib bu tuyg‘uni
boshqarishing mumkin?” kabi savollar orqali bolaga o‘zini tahlil qilishga yordam berish
mumkin. Bolalarning sevimli ertaklari, o‘yinlar va rasm chizish mashg‘ulotlari ham bu borada
muhim vosita hisoblanadi. Hissiy savodxonlikni rivojlantirishda ota-onaning o‘rni
Ota-onalar bolalarning birinchi psixologik murabbiylaridir. Ular bolalar bilan har kuni
muloqotda bo‘lib, ularning his-tuyg‘ularini qanday ifoda etayotganini bevosita kuzatadilar.
Bola ko‘pincha kattalarning harakatlarini taqlid qiladi. Shuning uchun, ota-onaning o‘z
hissiyotlarini ochiq va sog‘lom tarzda ifodalashi bolaga kuchli namunadir. Masalan, ota-ona
bolaga: “Men hozir charchaganman, shuning uchun biroz dam olmoqchiman” deb aytsa, bu
bolaning o‘z holatini anglashiga va boshqalarning holatini ham inobatga olishiga yordam
beradi. Bolalar hissiyotlarini rivojlantirishda o‘yin va ijodning roli
O‘yin — bolaning asosiy faoliyatidir. Ayniqsa, rolli o‘yinlar orqali bola o‘z
tuyg‘ularini yashirin bo‘lmasdan ifoda etadi. Masalan, “shifokor va bemor”, “ona va bola”,
“do‘stlar” kabi o‘yinlarda bolalar o‘z his-tuyg‘ularini rollar orqali anglab yetishadi. Bu esa
empatiya, ya’ni boshqani tushunish hissini rivojlantiradi.
Ijodiy mashg‘ulotlar — rasm chizish, musiqa eshitish, ertak tuzish orqali bolalar o‘z
ichki dunyolarini ifoda etadilar. Bu faoliyatlar bolaning o‘zini anglash, xavotir va stressni
kamaytirishda juda foydali hisoblanadi.
Psixologik iqlim va mehr-muhitning ahamiyati
Har bir bola sog‘lom rivojlanishi uchun xavfsiz, mehrga boy psixologik muhitga
ehtiyoj sezadi. Ota-onalar va tarbiyachilar:bolaning har bir hissiyotini qadrlashi kerak (“Sen
yig‘layapsan, demak bu sen uchun muhim narsa”),bolaning his-tuyg‘ularini inkor etmasligi
kerak (“Qo‘rqma” o‘rniga “Qanday qilib qo‘rqmay qolishga yordam bera olaman?” deyish
kerak),har bir tuyg‘u normal ekanligini anglatishi lozim (“Agar xafa bo‘lsang, bu ham tabiiy”
deyish kerak).
Amaliy tavsiyalar ota-onalar va pedagoglar uchun
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
377
“His-tuyg‘ular kundaligi”: Bola har kuni rasm yoki so‘zlar orqali o‘z hislarini
yozib/yozdirib borsin. Bu o‘z-o‘zini anglashni rivojlantiradi.Hissiy kartochkalar: Har xil yuz
ifodalari tushirilgan kartochkalar yordamida bola qaysi holatda qanday tuyg‘u sezilishini
o‘rganadi.
Og‘zaki savol-javoblar: “Bugun eng xursand qilgan narsa nima bo‘ldi?”, “Qanday
tuyg‘u eng ko‘p bo‘ldi?” kabi savollar berish.
Kitob o‘qish va muhokama: Bolalar uchun mo‘ljallangan emotsional ertaklarni o‘qib,
qahramonlar tuyg‘ulari ustida suhbat olib borish.
Tuyg‘ularni rasmga solish: Bola qanday tuyg‘uni rasm bilan ifodalaganini
tushuntirsin.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida hissiy rivojlanish
Maktabgacha yoshdagi bolalarning hissiy rivojlanishi uchun maxsus shart-sharoitlar
yaratish juda muhim. Psixologik muhitda bolalar o‘zlarini xavfsiz va qadrlangan his qilishlari
kerak. Tarbiyachilar rolli o‘yinlar, sahnalashtirish, ertak yaratish, surat chizish kabi faoliyatlar
orqali bolalarga o‘z his-tuyg‘ularini erkin ifoda etishga imkon berishadi. Shuningdek,
emotsional iqlimni doimiy ravishda ijobiy saqlash — mehr, e’tibor, quloq solish —
bolalarning ishonchli shaxs bo‘lib ulg‘ayishiga xizmat qiladi. Bolalar hissiyotlarini
rivojlantirishda o‘yin va ijodning roli
O‘yin — bolaning asosiy faoliyatidir. Ayniqsa, rolli o‘yinlar orqali bola o‘z
tuyg‘ularini yashirin bo‘lmasdan ifoda etadi. Masalan, “shifokor va bemor”, “ona va bola”,
“do‘stlar” kabi o‘yinlarda bolalar o‘z his-tuyg‘ularini rollar orqali anglab yetishadi. Bu esa
empatiya, ya’ni boshqani tushunish hissini rivojlantiradi.Ijodiy mashg‘ulotlar — rasm chizish,
musiqa eshitish, ertak tuzish orqali bolalar o‘z ichki dunyolarini ifoda etadilar. Bu faoliyatlar
bolaning o‘zini anglash, xavotir va stressni kamaytirishda juda foydali hisoblanadi.Psixologik
iqlim va mehr-muhitning ahamiyati .Har bir bola sog‘lom rivojlanishi uchun xavfsiz, mehrga
boy psixologik muhitga ehtiyoj sezadi. Ota-onalar va tarbiyachilar:bolaning har bir hissiyotini
qadrlashi kerak (“Sen yig‘layapsan, demak bu sen uchun muhim narsa”),bolaning his-
tuyg‘ularini inkor etmasligi kerak (“Qo‘rqma” o‘rniga “Qanday qilib qo‘rqmay qolishga
yordam bera olaman?” deyish kerak),har bir tuyg‘u normal ekanligini anglatishi lozim (“Agar
xafa bo‘lsang, bu ham tabiiy” deyish kerak).
Amaliy tavsiyalar ota-onalar va pedagoglar uchun
“His-tuyg‘ular kundaligi”: Bola har kuni rasm yoki so‘zlar orqali o‘z hislarini
yozib/yozdirib borsin. Bu o‘z-o‘zini anglashni rivojlantiradi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
378
Hissiy kartochkalar: Har xil yuz ifodalari tushirilgan kartochkalar yordamida bola
qaysi holatda qanday tuyg‘u sezilishini o‘rganadi.
Og‘zaki savol-javoblar: “Bugun eng xursand qilgan narsa nima bo‘ldi?”, “Qanday
tuyg‘u eng ko‘p bo‘ldi?” kabi savollar berish.
Kitob o‘qish va muhokama: Bolalar uchun mo‘ljallangan emotsional ertaklarni o‘qib,
qahramonlar tuyg‘ulari ustida suhbat olib borish.Tuyg‘ularni rasmga solish: Bola qanday
tuyg‘uni
rasm
bilan
ifodalaganini
tushuntirsin.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, har bir bola qalbida quvonchli yurak va mehrli dunyo bilan
ulg‘ayishga haqli. Bu esa biz — kattalarning mehribonlik va e'tiboriga bog‘liq. Bolalarda
hissiy savodxonlikni shakllantirish — bu faqat psixologik rivojlanish emas, balki ularning
kelajakdagi ijtimoiy hayotga tayyorgarligidir. Bola o‘z tuyg‘ularini tushunib, boshqarishni
o‘rgansa, u atrofdagilar bilan sog‘lom munosabatlar o‘rnatadi, o‘z fikrini erkin bildiradi va
ijtimoiy hayotda faol ishtirok eta oladi. Demak, bolalarning his-tuyg‘ulariga e’tibor berish,
ularni qo‘llab-quvvatlash har bir ota-ona, pedagog va jamiyat vakilining muhim vazifasidir
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
G‘oziev E.G. Bolalar psixologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2016.
2.
Vygotsky L.S. Pedagogik psixologiya. – Moskva: Pedagogika, 1991.
3.
Gippenreyter Yu.B. Obshchatsya s rebenkom. Kak? – Moskva: AST, 2020.
4.
Denham, S. A. (1998). Emotional Development in Young Children. – Guilford Press.
5.
Saarni, C. (1999). The Development of Emotional Competence. – Guilford Press.
