2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
481
SURXON VOHASIDA URBANIZATSIYA JARAYONLARI: TENDENSIYALAR VA
MUAMMOLAR
Toshmamatov Azizbek Tohir o‘g‘li
Termiz davlat universiteti Tarix fakulteti Magistratura bo ‘limi
Etno M-124 guruh 1-kurs magistranti
toshmamatovazizbek096@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477088
Annotatsiya. Ushbu maqolada Surxon vohasida urbanizatsiya jarayonlarining tarixiy
bosqichlari, asosiy omillari va hududiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Muallif tomonidan 1950-
yillardan boshlab vohada kechgan urbanizatsiya jarayonlari demografik, iqtisodiy, ijtimoiy va
ekologik jihatlar bilan uyg‘unlikda ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Surxon vohasi, urbanizatsiya, demografiya, infratuzilma, Termiz, Denov,
sanoatlashtirish, mintaqaviy tengsizlik, ekologik bosim, barqaror rivojlanish.
Kirish:
Urbanizatsiya hozirgi davrda jahon miqyosida eng dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy va
demografik jarayonlardan biri sanaladi. Aholining shaharlarga ko‘chib o‘tishi, sanoat va xizmat
ko‘rsatish sohalarining markazlashuvi, infratuzilmaning rivojlanishi kabi holatlar
urbanizatsiyaning asosiy belgilari sifatida namoyon bo‘ladi.
Mustaqillikdan keyingi davrda Surxon vohasidagi urbanizatsiya jarayoni bir qancha
o‘zgarishlarga duch keldi. Sovet Ittifoqi parchalangach, iqtisodiy tizim o‘zgarib, bozor
munosabatlari rivojlanishi boshlanadi
1
. Bu jarayon urbanizatsiya sur’atlarini sekinlashtirdi,
chunki ko‘plab sanoat korxonalari yopilib yoki faoliyatini qisqartirdi. Shunga qaramay, yangi
xo‘jalik sub’ektlari va tadbirkorlik faoliyati asta-sekin yo‘lga qo‘yildi.
Bundan tashqari, mustaqillik yillarida Surxon vohasida qishloqdan shahar tomon
migratsiya davom etdi
2
. Bu ko‘chish endilikda nafaqat ish izlash maqsadida, balki ta’lim olish,
ijtimoiy xizmatlardan foydalanish va yaxshiroq yashash sharoitlarini qidirish bilan bog‘liq
edi.2000-yillardan boshlab davlat dasturlari va xalqaro moliyalashtirish hisobiga Termiz,
Denov va boshqa markaziy shaharlarning infratuzilmasi yaxshilandi
3
. Yangi ko‘p qavatli uylar,
ta’lim muassasalari, sog‘liqni saqlash ob’ektlari barpo etilib, transport va kommunikatsiya
tarmoqlari rivojlandi.Shaharlarning zichligi oshishi infratuzilmaga bosimni kuchaytirdi
4
.
1
Karimov, I. A. (2014).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. T.: Ma’naviyat.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. (2020).
3
Qurbonov, I., & Raxmonov, M. (2021). Urbanizatsiya va uning ijtimoiy-iqtisodiy omillari.
Ijtimoiy fanlar
№4, 58–64.
4
Stat.uz. (2024). O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish ko‘rsatkichlari. O‘zbekiston Respublikasi Davlat
statistika qo‘mitasi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
482
Norasmiy uy-joylar soni ortdi va ijtimoiy xizmatlarga talab oshdi. Mahalliy hokimliklar va
jamoat tashkilotlari ushbu muammolarni kamaytirish uchun turli ijtimoiy loyihalarni amalga
oshirishga kirishdi.Shuningdek, urbanizatsiya jarayonida hududiy nomutanosibliklar saqlanib
qolmoqda
5
. Markaziy shaharlar rivojlanishda yetakchi bo‘lsa-da, chekka tumanlar nisbatan sust
rivojlandi. Bu esa mintaqada iqtisodiy va ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi.So‘nggi yillarda esa
raqamli texnologiyalar, “smart city” konsepsiyasi, ekologik barqarorlikka yo‘naltirilgan
loyihalar, turizmni rivojlantirish va ko‘p markazli urbanizatsiya kabi yangi yo‘nalishlar
urbanizatsiya jarayonini yanada tizimli va kompleks shaklda rivojlantirishga xizmat qilmoqda
6
.
Shunday qilib, Surxon vohasidagi urbanizatsiya jarayoni faqat geografik ko‘chish emas, balki
mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va demografik hayotida tub o‘zgarishlar keltirib
chiqarayotgan murakkab jarayon hisoblanadi. Kelajakda uning barqaror, integratsiyalashgan va
muvozanatli rivojlanishi mintaqaning farovonligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi
7
.
Urbanizatsiyaning Surxon vohasida yuzaga kelishi demografik o‘zgarishlar bilan
chambarchas bog‘liq. Shaharlarga migratsiya yoshlar va o‘rta yoshdagi aholi qatlamining
ko‘payishiga olib keldi. Bu esa nafaqat mehnat bozori strukturasini o‘zgartirdi, balki ijtimoiy
infratuzilma, masalan, maktablar, bog‘chalar va sog‘liqni saqlash muassasalariga bo‘lgan
talabni oshirdi. Shu bilan birga, aholining yosh tarkibining o‘zgarishi, yangi madaniy va
ijtimoiy ehtiyojlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.
Shaharlarning o‘sishi bilan birga, iqtisodiy imkoniyatlar ham kengaydi. Termiz va
Denovda kichik va o‘rta biznes tarmoqlari rivojlandi, sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalari
kengaydi
8
. Bu esa yangi ish o‘rinlari yaratish va aholi daromadlarini oshirishga xizmat qildi.
Biroq, bu jarayon barqaror bo‘lishi uchun investitsiyalarni jalb qilish, malakali kadrlarni
tayyorlash va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish zarur.
Urbanizatsiya jarayonida ekologik muammolar ham yuzaga chiqmoqda
9
. Shaharlarning
kengayishi natijasida atrof-muhitga bosim kuchaymoqda, chiqindi boshqaruvi, suv ta’minoti va
havoning ifloslanishi masalalari dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu bois, barqaror rivojlanish
strategiyalarini ishlab chiqish va amalga oshirish juda muhimdir.
Kelajakda Surxon vohasidagi urbanizatsiya jarayonini samarali boshqarish uchun
integratsiyalashgan rejalashtirish, jamiyat va hokimiyat o‘rtasida samarali hamkorlik hamda
5
Azizov, A. (2022). Urbanizatsiya jarayonining ekologik muammolari.
Yosh olimlar jurnali
, 3(7), 114–119.
6
Abdullayev, S. (2020). Zamonaviy urbanizatsiya va uning mintaqaviy xususiyatlari.
O‘zbekiston geografiyasi
, 2(1), 44–50.
7
World Bank. (2023).
Urban Development Overview
8
United Nations (UN-Habitat). (2022).
World Cities Report 2022
9
Turobov, T. (2021). Surxondaryo viloyatida aholi zichligi va migratsiya jarayonlari.
Geografiya va tabiiy resurslar
, №2, 67–
72.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
483
xalqaro tajribani o‘rganish zarur
10
. Shuningdek, yoshlarni jalb qiluvchi ijtimoiy dasturlarni
kengaytirish, infratuzilmani yaxshilash va innovatsion yechimlarni qo‘llash urbanizatsiya
jarayonini yanada barqaror qiladi.
Shuningdek, Surxon vohasida urbanizatsiya jarayonini qo‘llab-quvvatlash uchun ta’lim
tizimini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega
11
. Yoshlarning zamonaviy kasb-hunarlarni
egallashi va malakali mutaxassislar tayyorlanishi hudud iqtisodiyotining raqobatbardoshligini
oshiradi. Shu nuqtai nazardan, oliy o‘quv yurtlari va kasb-hunar kollejlari bilan sanoat
korxonalari o‘rtasida hamkorlik aloqalarini rivojlantirish, amaliyot o‘tash imkoniyatlarini
kengaytirish lozim.
Ijtimoiy sohada esa, yangi urbanizatsiya hududlarida sog‘liqni saqlash muassasalarining
sifati va qulayligini oshirish zarur
12
. Bu, ayniqsa, bolalar va yoshlar sog‘lig‘ini saqlashda
muhimdir. Shaharlarning kengayishi bilan bog‘liq yangi ijtimoiy muammolar, jumladan,
bandlik, uy-joy masalalari va transport tizimlarini yaxshilash bo‘yicha kompleks choralar
ko‘rilishi kerak.
Texnologiyalarni keng joriy etish ham urbanizatsiyani boshqarishda samaradorlikni
oshiradi
13
. Aqlli shahar konseptlari, masalan, aqlli transport tizimlari, energiya samaradorligini
oshirish, chiqindilarni qayta ishlash va raqamli xizmatlarni rivojlantirish urbanizatsiya
jarayonining sifatli o‘tishiga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, Surxon vohasidagi urbanizatsiya jarayoni iqtisodiy, ijtimoiy va
ekologik omillarni o‘zaro uyg‘unlashtirish orqali barqaror rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan
bo‘lishi lozim
14
. Bu esa o‘z navbatida hudud aholisining hayot sifatini yaxshilashga xizmat
qiladi va vohaning umumiy ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatini oshiradi.
Xulosa
Urbanizatsiya — zamonaviy jamiyat taraqqiyotining ajralmas va murakkab tarkibiy
jarayonlaridan biri bo‘lib, u nafaqat shaharlar sonining ortishi, balki inson faoliyatining turmush
darajasi, yashash muhiti, iqtisodiy imkoniyatlar va madaniy makonlar tizimining o‘zgarishlarini
ham o‘z ichiga oladi. Ayni paytda O‘zbekistonda kechayotgan urbanizatsiya jarayoni mamlakat
taraqqiyotining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylanib bormoqda.Urbanizatsiyaning ijobiy
jihatlari qatorida ish o‘rinlari yaratilishi, infratuzilmaning kengayishi, sog‘liqni saqlash va
10
Sodiqov, B. (2019). Shaharlashuv: imkoniyat va muammolar.
Iqtisod va jamiyat
, 1(3), 33–39.
11
Yusupov, D. (2020). Barqaror urbanizatsiya: tahliliy yondashuv.
Ilmiy-amaliy jurnali
, №6, 22–28.
12
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi (2023). Hududiy rivojlanish dasturlari.
13
UNDP Uzbekistan. (2022).
Sustainable Urban Development in Uzbekistan
. https://www.uz.undp.org
14
Razzakov, X. (2023). Urbanizatsiya va “aqlli shahar” konsepsiyasi.
Axborot texnologiyalari va jamiyat
, 5(1), 76–81.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
484
ta’lim tizimining yaxshilanishi, aholi hayot sifatining oshishi, xizmatlar sektori va innovatsion
texnologiyalar jadal rivojlanishi kabi omillarni sanab o‘tish mumkin. Bu jarayon aholining
migratsiya oqimini tartibga solishga, ichki turizmni rag‘batlantirishga va yoshlar uchun yangi
imkoniyatlar yaratishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, shaharlar ilm-fan, texnologiya va
ijtimoiy taraqqiyot markaziga aylanib borayotgani, ularning xalqaro miqyosda raqobatbardosh
bo‘lishiga zamin yaratmoqda.Biroq urbanizatsiya jarayoni faqat ijobiy natijalardan iborat emas.
Aholining haddan tashqari zichlashuvi, infratuzilmaga tushadigan ortiqcha bosim, ekologik
muammolar, tabiiy resurslardan noo‘rin foydalanish, ijtimoiy tengsizlik va kambag‘allik
darajasining oshishi kabi muammolar dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, kichik
shaharlarda “noaniq urbanizatsiya” holatlari kuzatilmoqda, ya’ni shahar deb e’tirof etilgan
hududlarda infratuzilma va xizmatlar sifati qishloq darajasidan oshmagan.Shuningdek,
urbanizatsiya jarayoni mamlakat hududlari o‘rtasida rivojlanish nomutanosibligini keltirib
chiqarmoqda. Masalan, Surxondaryo, Qashqadaryo va boshqa janubiy viloyatlarda
urbanizatsiya darajasi pastligi iqtisodiy resurslarning notekis taqsimlanishi, migratsiya
oqimining kuchayishi va infratuzilmadagi muammolarga sabab bo‘lmoqda. Bu esa davlat
siyosatida hududiy muvozanatni ta’minlash, chekka hududlarda shaharlararo integratsiyani
kuchaytirish va barqaror infratuzilma tizimlarini shakllantirish zarurligini ko‘rsatadi.Shu
munosabat bilan, O‘zbekistonda urbanizatsiya jarayonini kompleks tarzda boshqarish, uni
barqaror rivojlanish strategiyalari bilan uyg‘unlashtirish muhim vazifa hisoblanadi. “Aqlli
shahar” konsepsiyasining joriy etilishi, yashil infratuzilma, barqaror energiya manbalari va
ekologik muhofaza choralari bilan birgalikda, zamonaviy urbanizatsiyaning salbiy ta’sirlarini
kamaytirish va ijobiy natijalarni kuchaytirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, I. A. (2014).
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
. T.: Ma’naviyat.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
3.
Qurbonov, I., & Raxmonov, M. (2021). Urbanizatsiya va uning ijtimoiy-iqtisodiy
omillari.
Ijtimoiy fanlar
№4, 58–64.
4.
Stat.uz. (2024). O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
ko‘rsatkichlari. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi.
5.
Azizov, A. (2022). Urbanizatsiya jarayonining ekologik muammolari.
Yosh olimlar
jurnali
, 3(7), 114–119.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
485
6.
Abdullayev, S. (2020). Zamonaviy urbanizatsiya va uning mintaqaviy xususiyatlari.
O‘zbekiston geografiyasi
, 2(1), 44–50.
7.
World Bank. (2023).
Urban Development Overview
8.
United Nations (UN-Habitat). (2022).
World Cities Report 2022
9.
Turobov, T. (2021). Surxondaryo viloyatida aholi zichligi va migratsiya jarayonlari.
Geografiya va tabiiy resurslar
, №2, 67–72.
10.
Sodiqov, B. (2019). Shaharlashuv: imkoniyat va muammolar.
Iqtisod va jamiyat
, 1(3),
33–39.
11.
Yusupov, D. (2020). Barqaror urbanizatsiya: tahliliy yondashuv.
Ilmiy-amaliy jurnali
,
№6, 22–28.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi (2023). Hududiy rivojlanish
dasturlari.
13.
UNDP Uzbekistan. (2022).
Sustainable Urban Development in Uzbekistan
.
https://www.uz.undp.org
14.
Razzakov, X. (2023). Urbanizatsiya va “aqlli shahar” konsepsiyasi.
Axborot
texnologiyalari va jamiyat
, 5(1), 76–81.
