May, 2025-Yil
401
SOVET DAVRIDA SURXON VOHASINING DEMOGRAFIK JARAYONLARI
Toshmamatov Azizbek Tohir o‘g‘li
Termiz davlat universiteti Tarix fakulteti Magistratura bo‘limi
Etno M-124 guruh 1-kurs magistranti
toshmamatovazizbek096@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477003
Annotatsiya. Mazkur maqolada 1917–1991 yillar oralig ‘ida Surxon vohasida yuz bergan
demografik jarayonlar tahlil qilinadi. Sovet siyosatining ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri, migratsiya
harakatlari, sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimlaridagi islohotlar o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar: Surxon vohasi, demografik jarayonlar, Sovet davri, tabiiy o‘sish, migratsiya,
urbanizatsiya, etnik tarkib, sog‘liqni saqlash, ta’lim tizimi, Sovet-Afg‘on urushi, ijtimoiy
islohotlar.
Kirish:
1917 yildan 1991 yilgacha bo‘lgan Sovet davri Surxon vohasi tarixida ijtimoiy,
iqtisodiy va demografik jihatdan chuqur o‘zgarishlarga boy bo‘ldi. Bu yillarda amalga oshirilgan
siyosatlar aholining soni, tarkibi, joylashuvi va turmush tarziga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
Aholining tabiiy harakati va sog‘liqni saqlash tizimi islohotlari.
Sovet hokimiyatining
ilk yillarida, ayniqsa 1930-yillardagi kollektivlashtirish siyosati natijasida an’anaviy dehqon
xo‘jaliklari tugatilib, kolxoz va sovxozlar barpo etildi
1
. Shu bilan birga, sog‘liqni saqlash va ta‘lim
tizimlarining rivojlanishi bolalar o‘limi darajasining pasayishiga olib keldi
2
. 1950–1980-yillarda
tug‘ilish ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lib, demografik “portlash” yuzaga keldi
3
, ayniqsa qishloq
joylarda katta oilalarning ko‘pligi aholi sonining jadal ortishiga xizmat qildi
4
. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, 1959-yilda Surxondaryo viloyati aholisi 700 mingdan ortiq bo‘lgan bo‘lsa,
1979-yilda bu ko‘rsatkich 1,1 millionga yetgan
5
. Bu esa 20 yil ichida aholining deyarli ikki baravar
ortganini anglatadi
6
. Tug‘ilish ko‘rsatkichi o‘sha yillarda 1000 aholiga nisbatan 35–40 bola
atrofida bo‘lgan
7
.
Migratsion jarayonlar va etnik tarkib o‘zgarishlari.
Sovet davrida amalga oshirilgan
ichki migratsiya siyosati vohaning demografik tarkibiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi
8
. 1940-yillar oxiri
1
История Узбекистана. Т. 4. — Ташкент: Шарқ, 2002. — С. 112.
2
Мамажонов А. Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш тизими тарихи. — Т.: Фан, 2007. — Б. 89.
3
Саидов А. Демографические процессы в Узбекистане в советский период. — Т.: Фан, 2005. — С. 135.
4
Рахимов Ш. Социодемографические изменения в южных регионах Узбекистана. — Самарканд, 2010. С. 57.
5
Ўзбекистон ССР халк хўжалиги. Статистик маълумотлар. — Тошкент: Госкомстат, 1980. — Б. 44.
6
Назаров К. Демография ва аҳоли зичлиги. — Тошкент: Фан, 2001. — Б. 64.
7
Ўзбекистонда демографик ўзгаришлар. Илмий тўплам. — Тошкент, 2012. — Б. 92.
8
Халқ хўжалиги ва аҳолиси. Ўзбекистон ССР статистика маълумотлари. — Т.: 1975. — Б. 73.
May, 2025-Yil
402
va 1950-yillar boshlarida Surxondaryo viloyatiga boshqa hududlardan, xususan Rossiya, Ukraina,
Koreya va boshqa respublikalardan ishchi kuchi ko‘chirildi
9
. Koreyslar 1940–1950 yillarda Uzoq
Sharqdan deportatsiya qilinib, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlariga joylashtirildi
10
. Natijada
viloyat etnik tarkibida rang-baranglik yuzaga keldi, biroq asosiy etnik guruh sifatida o‘zbeklar son
jihatdan ustunligini saqlab qoldi
11
. Termiz shahri va uning atrofidagi hududlar Sovet Ittifoqining
janubiy chegarasi sifatida strategik ahamiyat kasb etgan
12
. Ayniqsa, 1979–1989 yillardagi Sovet-
Afg‘on urushi davrida Termiz shahri harbiy-logistik markazga aylantirildi
13
. Bu yillarda Sovet
armiyasi xizmatchilari, texnik mutaxassislar va ularning oilalari vaqtincha Surxon vohasiga
joylashtirildi. Afg‘onistondan kelgan siyosiy muhojirlar, etnik o‘zbeklar va boshqa millat vakillari
ham vohaning demografiyasiga ta’sir ko‘rsatdi
14
.
Urbanizatsiya, irrigatsiya va sanoatlashuv
omillari.
1950–1970-yillarda amalga oshirilgan irrigatsiya loyihalari orqali yangi yerlar
o‘zlashtirildi, bu esa paxtachilik, g‘allachilik va bog‘dorchilikning rivojlanishiga olib keldi
15
.
Xulosa
Sovet davrida, xususan 1930-yillardan 1980-yillargacha bo‘lgan oraliqda Surxondaryo
viloyatida aholi sonining tez sur’atlar bilan ortishi kuzatildi. Bu holat bir necha omillar ta’siri bilan
shakllandi. Dastlab, kollektivlashtirish siyosati natijasida an’anaviy dehqon xo‘jaliklarining
tugatilishi va kolxoz-sovxoz tizimining joriy etilishi mehnat tuzilmasini tubdan o‘zgartirdi. Biroq
ayni vaqtda sog‘liqni saqlash, ta’lim tizimining rivoji bolalar o‘limini kamaytirishga va aholining
sog‘lom yashash tarzini shakllantirishga xizmat qildi.1950–1980-yillar oralig‘ida kuzatilgan
“demografik portlash” aholining tabiiy ko‘payishida muhim rol o‘ynadi. Ayniqsa, qishloq joylarda
katta oilalarning ko‘pligi, bolalar tug‘ilishining yuqoriligi viloyatda aholining ikki baravarga yaqin
ortishiga olib keldi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 1959-yildagi 700 ming aholi soni 1979-yilga
kelib 1,1 millionga yetgan. Bu holat iqtisodiy, ijtimoiy va demografik siyosatning natijasi sifatida
qaraladi. Shuningdek, ichki migratsion jarayonlar va deportatsiyalar vohaning etnik tarkibini
boyitdi. Koreyslar, ruslar, ukrainlar va boshqa millat vakillarining joylashtirilishi natijasida viloyat
ko‘pmillatli hududga aylandi. Shu bilan birga, 1979–1989 yillardagi Sovet-Afg‘on urushi ham
Termiz shahri va uning atrofida harbiy-logistik infratuzilmaning shakllanishiga olib keldi. Bu
9
История народов Средней Азии в XX веке. — М.: Наука, 1993. — С. 228.
10
Pak S. Deportation and Settlement of Koreans in Central Asia. — Almaty: 2006. — P. 16.
11
Хамраев А. Этнодемографические процессы в южных регионах. — Т.: 2011. — С. 49.
12
Рахимов И. Геополитика и юг Узбекистана. — Тошкент: Университет, 2015. — Б. 38.
13
История внешней политики СССР. Т. 6. — М.: Наука, 1984. — С. 141.
14
Комилов Ф. А. Афғонистондаги уруш ва унинг Ўзбекистонга таъсири. — Тошкент, 2010. — Б. 26.
15
Қурбонов Ш. Сурхондарё воҳасида ободонлаштириш ва саноат ривожи. — Т.: Фан, 2013. — Б. 103.
May, 2025-Yil
403
davrda afg‘on muhojirlari, etnik o‘zbeklar va boshqa millat vakillarining kirib kelishi vohaning
demografik manzarasini o‘zgartirdi.
Urbanizatsiya, irrigatsiya va sanoatlashuv jarayonlari esa aholining iqtisodiy faolligini
oshirdi. Yangi yerlarning o‘zlashtirilishi, irrigatsiya tarmoqlarining kengayishi, sanoat
obyektlarining qurilishi va shaharlardagi infratuzilmaviy o‘sish ichki migratsiyani jadallashtirdi.
Termiz, Denov, Sho‘rchi kabi shaharlar aholining jamlanish nuqtalariga aylandi.Sovet davlati
tomonidan amalga oshirilgan ijtimoiy siyosatlar, xususan ayollarni ta’lim va mehnat faoliyatiga
keng jalb etish, tibbiy xizmatlarning bepul bo‘lishi, tug‘ruqxonalar va vrachlik punktlarining
ko‘pligi esa aholining sog‘lig‘i va umr ko‘rish darajasini oshirdi. 1980-yillarga kelib erkaklar
o‘rtacha 65–67, ayollar esa 70 yoshgacha umr ko‘rgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
История Узбекистана. Т. 4. — Ташкент: Шарқ, 2002. — С. 112.
2.
Мамажонов А. Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш тизими тарихи. — Т.: Фан, 2007. —
Б. 89.
3.
Саидов А. Демографические процессы в Узбекистане в советский период. — Т.: Фан,
2005. — С. 135.
4.
Рахимов Ш. Социодемографические изменения в южных регионах Узбекистана. —
Самарканд, 2010. — С. 57.
5.
Ўзбекистон ССР халк хўжалиги. Статистик маълумотлар. — Тошкент: Госкомстат,
1980. — Б. 44.
6.
Назаров К. Демография ва аҳоли зичлиги. — Тошкент: Фан, 2001. — Б. 64.
7.
Ўзбекистонда демографик ўзгаришлар. Илмий тўплам. — Тошкент, 2012. — Б. 92.
8.
Халқ хўжалиги ва аҳолиси. Ўзбекистон ССР статистика маълумотлари. — Т.: 1975.
— Б. 73.
9.
История народов Средней Азии в XX веке. — М.: Наука, 1993. — С. 228.
10.
Pak S. Deportation and Settlement of Koreans in Central Asia. — Almaty: 2006. — P. 16.
11.
Рахимов И. Геополитика и юг Узбекистана. — Тошкент: Университет, 2015. — Б.
38.
12.
История внешней политики СССР. Т. 6. — М.: Наука, 1984. — С. 141.
13.
Қурбонов Ш. Сурхондарё воҳасида ободонлаштириш ва саноат ривожи. — Т.: Фан,
2013. — Б. 103.
