May, 2025-Yil
674
ONA TILI DARSLARIDA IJODIY QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISHNING
PEDAGOGIK SHART-SHAROITLARI
Navruzova Muyassar Gaybullayevna
Filologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD)
Osiyo xalqaro universiteti dotsenti.
Kadirova Muqaddas Boltayevna
Osiyo xalqaro universiteti
70110401- Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi
MM2-BT-24-guruh magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15510887
Annotatsiya.
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy qobiliyatlarini
ona tili darslari orqali rivojlantirishga xizmat qiluvchi pedagogik shart-sharoitlar yoritiladi.
Muallif bu jarayon o‘qituvchining yondashuvi, dars metodikasi va ta’lim muhiti
uyg‘unligiga bog‘liqligini asoslaydi. Ona tili darslarida interfaol va ijodiy metodlar, jumladan,
o‘yinli va loyiha asosidagi yondashuvlar samaradorligi ko‘rsatib beriladi. Ijodiy qobiliyatlar
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi va tasviriy ifoda orqali namoyon bo‘lishi ta’kidlanadi.
Shuningdek, maqolada motivatsiya, o‘z-o‘zini baholash va texnologik vositalarning
ahamiyati ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
ijodiy qobiliyat, ona tili darsi, pedagogik shart-sharoit, mustaqil fikrlash,
interfaol metodlar.
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ РАЗВИТИЯ ТВОРЧЕСКИХ СПОСОБНОСТЕЙ
НА УРОКАХ РОДНОГО ЯЗЫКА
Аннотация.
В
данной
статье
освещаются
педагогические
условия,
способствующие развитию творческих способностей учащихся начальных классов через
уроки родного языка. Автор обосновывает, что данный процесс напрямую связан с
подходом учителя, методикой проведения уроков и гармонией образовательной среды. В
статье показана эффективность использования интерактивных и творческих методов,
включая игровые и проектные подходы на уроках родного языка. Отмечается, что
творческие способности проявляются через самостоятельное мышление и образное
выражение учащихся. Также рассматривается значение мотивации, самооценки и
применения технологических средств в активизации творческого потенциала учеников.
Ключевые слова: творческие способности, урок родного языка, педагогические
условия, самостоятельное мышление, интерактивные методы.
PEDAGOGICAL CONDITIONS FOR DEVELOPING CREATIVE ABILITIES IN
MOTHER TONGUE LESSONS
Annotation.
This article highlights the pedagogical conditions that contribute to the
development of creative abilities in primary school students through mother tongue lessons. The
author argues that this process is directly linked to the teacher's approach, lesson methodology,
and the harmony of the educational environment. The article demonstrates the effectiveness of
using interactive and creative methods, including game-based and project-based approaches in
native language instruction.
May, 2025-Yil
675
It is noted that creative abilities are manifested through students' independent thinking and
figurative expression. The importance of motivation, self-assessment, and the use of technological
tools in activating students’ creative potential is also discussed.
Keywords:
creative ability, mother tongue lesson, pedagogical conditions, independent
thinking, interactive methods.
Kirish.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiyalar asrida jamiyat oldida turgan
dolzarb vazifalardan biri — ijodiy fikrlovchi, mustaqil qaror qabul qila oladigan, yangicha
yondashuvlarni ishlab chiqishga qodir avlodni tarbiyalashdir. Aynan shu maqsadni ko‘zlab,
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari zamonaviy ta’lim
konsepsiyasining tub mohiyatini belgilab bermoqda. Ushbu konsepsiyada o‘quvchilarning ijodiy
tafakkurini rivojlantirish, ularda yangilikka intilish, mustaqil fikrlash, tashabbus ko‘rsatish kabi
sifatlarni shakllantirish ta’limning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Zero, XXI
asrda shunchaki tayyor bilimni egallagan emas, balki mavjud bilim asosida yangi g‘oyalarni ilgari
sura oladigan, mavjud muammolarga ijodiy yechim topa oladigan shaxslar jamiyat taraqqiyotining
asosiy omiliga aylangan.
Ijodiy tafakkurni shakllantirish maktab ta’limining ilk bosqichi — boshlang‘ich sinf
davridan boshlanishi lozim. Chunki bolalik — bu nafaqat o‘rganish, balki inson salohiyati,
tasavvuri, his-tuyg‘ulari va estetik dunyoqarashi faol rivojlanadigan, eng sermahsul bosqichdir.
Ayniqsa, ona tili darslari bu jarayonda beqiyos imkoniyatlarga ega. Til orqali bola nafaqat
o‘z fikrini ifoda etadi, balki o‘z ichki kechinmalari, tushunchalari, xayollari, g‘oyalari va ijtimoiy
munosabatlarini ham anglaydi va shakllantiradi. Ona tili — bu nafaqat aloqa vositasi, balki
tafakkur, estetik tarbiya va shaxsni ijtimoiylashtirish omili hamdir. Shu bois, ona tili darslarining
tarkibi va tuzilmasi ijodiy qobiliyatni rivojlantirishga xizmat qiladigan metodik va didaktik
yondashuvlar asosida qurilishi lozim.
Prezident Sh. M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Farzandlarimiz zamonaviy bilimlar bilan
birga, chuqur tafakkur, mustaqil fikr va ijodiy qarashga ega bo‘lishi kerak” [1]. Ushbu fikr
zamonaviy ta’limning shunchaki bilim berishdan tashqari, shaxsiy rivojlanishga, ijodiy fikrlashga
va tanqidiy yondashuvga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarurligini ko‘rsatadi. Shu jihatdan, boshlang‘ich
sinf darslari, ayniqsa, ona tili fanining ta’lim-tarbiyaviy imkoniyatlari o‘quvchining ichki
salohiyatini to‘laqonli ochib berishga qaratilishi kerak. Ammo amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki,
aksariyat hollarda ona tili darslari faqat grammatik qoidalarni o‘rgatish, savod o‘rgatish bilan
chegaralanib qolmoqda. Holbuki, ona tili darslari ayni paytda bolani so‘z orqali ijod qilishga,
hikoya to‘qishga, o‘z tasavvurlarini ifoda etishga undaydigan muhim pedagogik maydon bo‘lishi
mumkin. Bu esa o‘z navbatida muayyan pedagogik shart-sharoitlarni talab qiladi: o‘quvchining
erkin fikrlashi uchun qulay psixologik muhit, o‘qituvchining ijodiy yondashuvi, zamonaviy metod
va vositalardan foydalanish, topshiriqlarning mazmunan ijodiy yondashuvga yo‘naltirilganligi va
baholash tizimining rag‘batlantiruvchi xarakterga ega bo‘lishi.
Shu boisdan ham, ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy qobiliyatlarini
ona tili darslari orqali rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan pedagogik shart-sharoitlar nazariy va
amaliy nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
May, 2025-Yil
676
Bu shart-sharoitlarning ta’lim jarayonida to‘g‘ri tashkil etilishi bolalarda mustaqil fikrlash,
obrazli tasvirlash, noodatiy yondashuvlarni ishlab chiqish va o‘zini erkin ifoda etish
ko‘nikmalarining rivojlanishiga xizmat qiladi.
Asosiy qism.
Ijodiy qobiliyat va ona tili darslarining o‘zaro aloqasi. Ijodiy qobiliyat inson
tafakkurining eng murakkab va yuqori shakllaridan biri bo‘lib, u har bir shaxsning o‘z fikrini
mustaqil shakllantirish, mavjud vaziyatlarga noodatiy yondashuvlar topish, yangi g‘oyalarni ilgari
surish, mavjud bilimlar asosida yangilik yaratish hamda bularni ifoda eta olish salohiyatida
namoyon bo‘ladi. Bu qobiliyat insonda tug‘ma tarzda mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, u faqat
maqsadli pedagogik ta’sir, doimiy mashq, rag‘batlantirish va qulay metodik muhitda rivojlanadi.
Ayniqsa, bolalik davri, ya’ni boshlang‘ich ta’lim bosqichi — bu salohiyatni yuzaga
chiqarish uchun eng muhim bosqich sanaladi. Bola bu davrda tez o‘rganadi, tez eslaydi, rang-
barang taassurotlar oladi va ularni ijodiy tarzda qayta ishlashga intiladi. Ana shu salohiyatni
rivojlantirishda ona tili darslari alohida o‘rin tutadi. Ona tili darslari o‘quvchining shaxsiy
rivojlanishida, ayniqsa, tafakkur va nutq salohiyatini shakllantirishda tayanch vazifasini bajaradi.
Chunki til — bu nafaqat aloqa vositasi, balki tafakkurni shakllantirish, uni to‘g‘ri va ta’sirli
ifodalash vositasidir. Dars jarayonida o‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin ifoda etish, savollarga
mustaqil javob topish, matnlarni tahlil qilish, obrazlar orqali tasvirlash, syujet yaratish, dramatik
vazifalarni bajarish kabi faoliyatlar orqali o‘zlarining ichki olamini ochadi. Til darslarida taklif
etiladigan topshiriqlar — insho yozish, hikoya davom ettirish, ertakni yangicha yakunlash, obrazli
tasvirlar asosida matn tuzish kabi mashqlar bolada mustaqil fikr yuritish, badiiy ifodalay olish,
mantiqiy va syujetli bog‘lanish yaratish kabi ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirish ta’lim jarayonida ma’lum pedagogik shart-sharoitlar mavjud bo‘lganidagina
samarali amalga oshadi. Bu shart-sharoitlarning boshida, avvalo, darsda qulay psixologik-ijtimoiy
muhitni yaratish turadi. O‘quvchi o‘zini dars jarayonining faol ishtirokchisi sifatida his qilganida,
erkin fikr bildirishi, tajriba o‘tkazishi, xatolardan qo‘rqmasligi uchun sharoit mavjud bo‘lsa, u
ijodiy yondashuvga intiladi. Bunday erkin, ochiq va ishonchli muhitda bola o‘z fikrlarini dadil
ifodalaydi, o‘zga fikrlarni tinglaydi, bahsga kirishadi, o‘z nuqtai nazarini dalillar bilan asoslashga
urinadi. Bu esa uning nafaqat ijodiy salohiyatini, balki tanqidiy fikrlash, muloqot, bahslashish,
muammoga turli nuqtai nazardan qaray olish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Ijodiy muhitning
mavjudligi o‘z-o‘zidan yuzaga kelmaydi — u, eng avvalo, o‘qituvchining shaxsiy yondashuvi,
darsni tashkil etish mahorati, o‘quvchilar bilan psixologik aloqasi, dars metodikasi va topshiriqlar
tuzilmasiga bog‘liq. O‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki o‘quvchini rag‘batlantiruvchi,
yo‘naltiruvchi va unga ishonch bag‘ishlovchi shaxs sifatida namoyon bo‘lishi kerak. Uning har bir
o‘quvchiga individual yondashuvi, ularning qiziqish va qobiliyatlarini hisobga olgan holda dars
olib borishi, ijodiy faoliyatga rag‘batlantirishga qaratilgan topshiriqlarni taklif etishi ijodiy
rivojlanishning asosiy omillaridan biridir. Ona tili darslari o‘quvchining ijodiy tafakkurini
shakllantirishda beqiyos imkoniyatlarga ega. Bu imkoniyatlardan to‘laqonli foydalanish esa
bevosita pedagogik shart-sharoitlarning to‘g‘ri tashkil etilishiga bog‘liq. Mazkur maqolaning
keyingi bo‘limlarida ayni shu shart-sharoitlar tizimli tahlil qilinadi va ular asosida ijodiy
qobiliyatlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan uslubiy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Darsning ijodiy tus olishi, avvalo, o‘qituvchining didi, kasbiy mahorati va ta’limga bo‘lgan
yondashuvi bilan bevosita bog‘liq.
May, 2025-Yil
677
Har qanday darsning samaradorligi, ayniqsa, ona tili kabi tafakkur va estetik tuyg‘ularni
shakllantiruvchi fanlarda, o‘qituvchining dars jarayonini qanday tashkil etishiga, qanday
metodlardan foydalanganiga va qanday psixologik muhit yaratganiga bog‘liq bo‘ladi. Bugungi
kunda o‘qituvchi nafaqat bilimlarni uzatuvchi vosita, balki o‘quvchining mustaqil fikrlashiga yo‘l
ochuvchi, uning ijodiy qobiliyatlarini ilg‘ab olish va ularni rivojlantirishga xizmat qiluvchi
murabbiy sifatida qaralmoqda. Shu boisdan, zamonaviy pedagogika talablariga javob beruvchi
o‘qituvchi har bir o‘quvchining psixologik holatini, individualligini, qiziqishlarini va rivojlanish
dinamikasini chuqur bilishi lozim. O‘qituvchi ijodiy dars tashkil etishda turli xil metodik
vositalardan foydalangan holda har bir o‘quvchining salohiyatini ochib bera olishi, ularni darsda
faol ishtirok etishga undashi, fikrlashga, tasavvur qilishga va erkin fikr bildirishga imkon yaratishi
kerak. Bu esa darsni shunchaki ma’lumot uzatuvchi emas, balki o‘quvchi uchun o‘zini namoyon
qilish, sinash, izlanish, ijod qilish imkonini beruvchi maydonga aylantiradi. Ayniqsa, boshlang‘ich
ta’lim davrida bolaning tafakkur dunyosi endi shakllanayotgan vaqtda bunday yondashuv unga
o‘zini anglash, o‘z fikrini bildirgan holda mustaqil ravishda dunyoni talqin qilish imkonini beradi.
Shuning uchun, o‘qituvchi tomonidan tashkil etilgan topshiriqlar bolalarning yoshiga, qiziqishiga,
dunyoqarashiga mos, ayni paytda erkin tafakkur va tasavvur qilish imkonini beruvchi bo‘lishi
zarur. Bunday darslar o‘quvchida nafaqat bilim balki ishtiyoq, qiziqish, motivatsiya va eng
muhimi – ijodiy yondashuvni uyg‘otadi.
Xususan, ona tili darslarida interfaol va ijodiy yondashuvlardan foydalanish ayniqsa
muhim o‘rin tutadi. Bu metodlar orqali dars jarayoni o‘quvchi uchun jonli, qiziqarli va ijodga boy
muhitga aylanadi. Munozaraviy topshiriqlar, rolli o‘yinlar, dramatik ifodalar, guruhlarda ishlash,
jamoaviy syujetlar tuzish, she’riy improvizatsiya kabi shakllar o‘quvchining ichki dunyosini
ochish, erkin va izchil fikr bildirish, noodatiy yondashuvlarni ilgari surish imkonini yaratadi.
Ayniqsa, ertak yoki hikoyalarni boshqa yakun bilan tugallash, matnni davom ettirish yoki
uni yangi muhitda qayta talqin qilish kabi topshiriqlar bolaning tasavvuri, nutq boyligi, syujet
qurish malakasi va estetik tafakkurini faollashtiradi. Bunday faoliyatlar nafaqat ijodiy fikrni
shakllantiradi, balki o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi, tanqidiy qarashni
rivojlantiradi, mustaqil tahlil qilish va qaror qabul qilish ko‘nikmalarini kuchaytiradi. U bola
uchun o‘z fikrini qadrlash, o‘z g‘oyasiga ishonish, uni erkin ifodalash va himoya qilish
imkoniyatini beradi. Bu esa shaxsiy fikr shakllanishi, ongli tanlov qilish, o‘zining ichki ovozini
eshitish kabi muhim shaxsiy fazilatlarning rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu sababli, ona tili
darslarining mazmunan va metodik jihatdan ijodiy tashkil etilishi, o‘qituvchining har bir
o‘quvchining shaxsiy xususiyatini e’tiborga olgan holda yondashuvi, topshiriqlarning erkinlik va
yangilik yaratishga yo‘naltirilgan bo‘lishi – boshlang‘ich ta’limda ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirishning muhim pedagogik shartidir.
Shuningdek, ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan didaktik materiallar va vizual vositalar
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda beqiyos ahamiyatga ega.
Dars jarayonida rasmlar, ilustratsiyalar, tasviriy kartochkalar, interaktiv slaydlar, qisqa
videomateriallar, matn asosidagi sahna ko‘rinishlari va multimediaviy taqdimotlar kabi
vositalardan foydalanish o‘quvchilarning obrazli va tasviriy tafakkurini kuchaytiradi. Bu vositalar
orqali bola real voqealarni o‘z tasavvuri asosida ijodiy tarzda qayta ishlaydi, ularni yangi
syujetlarga asos qilib oladi yoki mustaqil tarzda hikoya shaklida bayon etadi.
May, 2025-Yil
678
Masalan, oddiy bir rasm asosida hikoya tuzish topshirig‘i bolada nafaqat voqeani mantiqan
ketma-ket izohlash, balki unga o‘z his-tuyg‘ulari, shaxsiy talqini va badiiy ifodasini qo‘shish
imkonini yaratadi va tasviriy vositalar orqali o‘quvchining og‘zaki va yozma nutq faoliyati
faollashadi, u o‘z ichki kechinmalari, kayfiyati va dunyoqarashini obrazli tarzda ifoda etishga
o‘rganadi. Ayniqsa, syujetli rasm ketma-ketliklari asosida matn tuzish, dramatik lavhalarni
sahnalashtirish yoki hikoyalarni jonli tasvirlash kabi topshiriqlar orqali bola badiiy tafakkurini
rivojlantiradi, nutqiy boyligini oshiradi, estetik did va kompozitsion fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantiradi. Ushbu jarayonlarda tasviriy va verbal tasavvurlar o‘zaro uyg‘unlashadi va bu ijodiy
salohiyatni yuzaga chiqarishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Ijodiy qobiliyatlarning
rivojlanishida baholash yondashuvi ham alohida e’tibor talab etadi. An’anaviy baholash tizimida
ko‘pincha faqat yakuniy natijalar, ya’ni tayyor mahsulot – yozilgan matn, tuzilgan hikoya yoki
aytilgan fikr baholanadi. Biroq ijodiy ta’limda bu yondashuv yetarli emas. Chunki ijod jarayoni
bu faqat mahsulot emas, balki aynan jarayonning o‘zi ham muhim. Shuning uchun ijodiy faoliyatni
rag‘batlantirishda oraliq baholash, jarayonni kuzatish, fikrlash bosqichlarini tahlil qilish va ayniqsa
o‘z-o‘zini baholash imkoniyatini berish ta’limning samaradorligini oshiradi. O‘z-o‘zini baholash,
o‘z fikriga qiymat berish, erishilgan natijani tahlil qilish o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlaydi, ichki motivatsiyasini oshiradi. Bunday baholash yondashuvi nafaqat bilishni,
balki yaratuvchanlikni qadrlaydi. O‘quvchi ijod qilgan g‘oyasining qiymatini anglaydi, unga
o‘zgacha yondashadi, o‘zini ijodiy shaxs sifatida his eta boshlaydi. Bu esa mustaqil fikrlash,
tanqidiy tahlil, noodatiy qaror qabul qilish va yangi yechimlar izlash kabi muhim intellektual
kompetensiyalarni shakllantirishga zamin yaratadi.
Shunday qilib, ijodiy ta’limda foydalaniladigan didaktik va vizual vositalar, hamda
baholash tizimining mazmunan yangilanishi o‘quvchilarning ijodiy fikrlash salohiyatini
shakllantirishda va ta’lim jarayonini innovatsion yo‘nalishda takomillashtirishda alohida o‘rin
egallaydi.
O‘quvchilarning guruhlarda ishlashi, birgalikda loyiha yaratishi, jamoaviy bahs-
munozaralarda faol ishtirok etishi nafaqat ularning ijtimoiy moslashuvchanligini oshiradi, balki
ijodiy salohiyatining ochilishiga keng yo‘l ochadi. Bunday jamoaviy hamkorlik shakllari orqali
o‘quvchilar bir-birining fikrini tinglash, murosaga kelish, asosli dalillar keltirish orqali o‘z
pozitsiyasini himoya qilish, tanqidiy qarashlarni bildirish va boshqa g‘oyalarni hurmat bilan qabul
qilish kabi muhim hayotiy va kommunikativ ko‘nikmalarni egallaydilar. Guruhda ishlash bolani
o‘z fikrini jamoa oldida ayta olishga, o‘z g‘oyasini dalillar bilan himoya qilishga, boshqa nuqtai
nazarlarni tahlil qilishga o‘rgatadi. Ayniqsa, tanqidiy mulohaza yuritish, konstruktiv muloqotga
kirisha olish, o‘zini jamoa a’zosi sifatida his qilish va birgalikda javobgarlikni baham ko‘rish –
ijodiy fikrlashning asosiy komponentlaridandir. Loyiha faoliyatida esa o‘quvchilar o‘zlarining
bilim va tasavvurlarini amaliyotga tadbiq etadilar, bir muammoni yechishga qaratilgan real
takliflar ishlab chiqadilar. Bu esa ijodiy tafakkur, mustaqil qaror qabul qilish, muammoli
vaziyatlarni hal etish, mantiqiy tahlil qilish, rejalashtirish va natijani baholash kabi ko‘nikmalarni
shakllantiradi. Shuningdek, loyiha asosidagi darslar o‘quvchilarning tashabbuskorlik,
mas’uliyatlilik, rahbarlik fazilatlari va jamoada ishlash malakalarini rivojlantirishda ham
samaralidir. Har bir loyiha jarayonida bola o‘zining fikriga bo‘lgan ishonchni kuchaytiradi, o‘z
yondashuvini asoslashga harakat qiladi va bu orqali ijodkorlikni o‘z tajribasi orqali anglaydi.
May, 2025-Yil
679
Bahs-munozaralarda ishtirok etish o‘quvchilarni analitik fikrlashga, har qanday vaziyatda
o‘z nuqtai nazarini bildirishga, u bilan bog‘liq dalillarni ilgari surishga, kerakli paytda qarama-
qarshi fikrni inkor qilish yoki uni inobatga olib fikrini qayta ko‘rib chiqishga o‘rgatadi. Bu esa
bolada fikr almashish madaniyatini shakllantirib, uni ochiq muloqotga va tolerantlikka
yo‘naltiradi. Ayniqsa, shaxsiy fikrini himoya qilish bilan birga, jamoa fikrini ham qadrlash
ko‘nikmasi bolani har tomonlama fikrlovchi, muvozanatli va boshqalarga nisbatan hurmatli
yondasha oladigan shaxs sifatida shakllantiradi.
Shunday qilib, ona tili darslarida guruhli faoliyatlar, loyiha ishlari va bahs-munozaralardan
unumli foydalanish o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik jihatdan faollashishiga, jamoada ishlash
madaniyatini egallashiga va ijodiy fikrlashni chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Bu jarayonlar orqali
o‘quvchilar o‘zaro muloqot qilish, axborotni izlash va tahlil qilish, o‘z fikrini baholash va
yangidan shakllantirish kabi zamonaviy ta’lim uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar.
Zamonaviy ta’limda o‘quvchining faolligi, mustaqil qarashlari va ijodiy izlanishlari
alohida qadrlanadi. Shu boisdan, ona tili darslari orqali o‘quvchilarda ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirish uchun samarali pedagogik shart-sharoitlar yaratish – har bir zamonaviy
o‘qituvchining muhim vazifasidir. Bu jarayon shunchaki bilim berishga emas, balki o‘quvchining
shaxs sifatida o‘sishi, o‘z fikriga ega bo‘lgan, yangilikka ochiq, kreativ yondasha oladigan inson
bo‘lib kamol topishiga xizmat qiladi. Aynan shunday shaxslar jamiyat taraqqiyoti va
yangilanishining tayanch kuchiga aylanadi.
Amaliy misollar.
Boshlang‘ich sinf ona tili darslarida ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish
uchun turli xil topshiriq va faoliyatlardan samarali foydalanish mumkin. Quyida keltirilgan
topshiriqlar o‘quvchilarning tasavvuri, nutqi, mantiqiy fikrlashi, syujet tuzish ko‘nikmalari va
obrazli tafakkurini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
“Tasvirga qarab hikoya tuz”.
O‘quvchilarga bir yoki bir nechta rasm taqdim etiladi va ular
shu tasvir asosida mustaqil hikoya tuzishlari so‘raladi. Bu topshiriq bolaning tasavvurini
kengaytiradi, voqealarni mantiqiy ketma-ketlikda tasvirlash, syujet qurish, obrazli fikr yuritish
ko‘nikmalarini shakllantiradi. Shuningdek, o‘quvchi o‘z his-tuyg‘ularini nutqiy vositalar orqali
ifodalashga o‘rganadi. Rasmlar tanlashda mavzular rang-barang bo‘lishi, bolalarning qiziqishini
oshiradigan va turli tafakkur yo‘nalishlarini rag‘batlantiradigan bo‘lishi maqsadga muvofiq.
“Hikoyani boshqa yakun bilan yoz”.
Berilgan hikoya yoki ertakdan olingan matn asosida
o‘quvchilardan voqeani boshqa yakun bilan tugallash talab etiladi. Bu topshiriq o‘quvchining
noodatiy fikrlash, mavjud syujetni o‘zgacha talqin qilish, alternativ yechimlar topish va
fantaziyasini faollashtirishga xizmat qiladi. O‘quvchi o‘z tasavvuridan kelib chiqib, odatiy
yakundan farqli voqealar rivojini yaratadi, bu esa uning ijodiy tafakkurini va mustaqil qaror qabul
qilish ko‘nikmasini mustahkamlaydi.
“Berilgan so‘zlardan matn tuz”.
O‘quvchilarga ma’lum bir so‘zlar to‘plami taqdim etiladi
va ular shu so‘zlardan foydalangan holda kichik matn tuzishlari so‘raladi. Bu topshiriq bolalarning
so‘z boyligini faollashtiradi, ularni so‘zlar o‘rtasida mantiqiy va semantik aloqalar o‘rnatishga,
jumlalarni to‘g‘ri va ifodali tuzishga o‘rgatadi. Shuningdek, berilgan so‘zlarni o‘zaro bog‘lab,
yaxlit syujet shakllantirish jarayoni bolalarning sintaktik va mantiqiy tafakkurini rivojlantirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
May, 2025-Yil
680
“Voqeani dramatizatsiya qil”.
O‘quvchilarga ma’lum bir hikoya yoki vaziyat beriladi va
ular bu voqeani sahnalashtirish orqali dramatik tarzda ifodalaydilar. Bu jarayon bolalarning ijodiy
ifodalanish qobiliyatini, muloqot ko‘nikmalarini va emotsional idrokini rivojlantiradi. Voqeani
dramatizatsiya qilish jarayonida o‘quvchilar obrazlar yaratish, rolga kirish, o‘z his-tuyg‘ularini
badiiy shaklda ifodalash ko‘nikmalarini egallaydilar. Bundan tashqari, guruhda birgalikda ishlash
orqali ular jamoaviy hamkorlik, sahna madaniyati va mas’uliyat kabi ko‘nikmalarni ham
rivojlantiradilar.
“Bahsda ishtirok et” (Masalan: “Qaysi fasl eng go‘zal?”).
O‘quvchilar ikki yoki undan
ortiq guruhga bo‘linib, berilgan mavzu asosida o‘z fikrlarini himoya qiladilar va bahsda faol
ishtirok etadilar. Masalan, “Qaysi fasl eng go‘zal?” mavzusida bahs uyushtirilganda, har bir guruh
o‘z faslining afzalliklarini asoslashga intiladi. Bu topshiriq bolalarda dalillar asosida fikr bildirish,
mulohaza yuritish, tanqidiy tahlil qilish, pozitsiyasini asoslash va qarshi fikrni inkor etishga
o‘rgatadi. Shuningdek, bahs davomida bolalar o‘z fikrlarini mantiqiy ketma-ketlikda bayon qilish,
nutq madaniyatiga rioya qilish va muloqot jarayonida hurmat saqlash kabi muhim
kompetensiyalarni rivojlantiradilar.
Natijada, ona tili darslarida tashkil etiladigan bunday ijodiy topshiriqlar o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash, syujet qurish, obrazli ifoda, tasviriy tafakkur va kommunikativ ko‘nikmalarni
shakllantiradi. Eng muhimi, ular bolalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirib, shaxsiy fikrga ega
bo‘lgan, mustaqil, ijodkor avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Xulosa.
Ona tili darslarida o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish ta’lim
jarayonining muhim va ajralmas qismi bo‘lib, u eng avvalo, to‘g‘ri tashkil etilgan pedagogik shart-
sharoitlarga bog‘liq. O‘quvchilarni ijodkorlikka undaydigan muhit yaratish, ularning mustaqil
fikrlashiga va erkin ifoda etishiga sharoit yaratish o‘qituvchining yondashuvi, dars metodikasining
zamonaviyligi va ta’lim muhiti psixologik qulayligiga bevosita ta’sir etadi. Dars jarayonida
o‘quvchining har bir fikri qadrlanishi, uning harakatlari rag‘batlantirilishi va individual
qiziqishlari inobatga olinishi, bolaning o‘zini erkin tutishiga va o‘z salohiyatini to‘liq namoyon
etishiga imkon beradi. Fikr bildirishga, savol berishga, bahs qilishga va o‘z nuqtai nazarini himoya
qilishga imkon beruvchi ochiq va demokratik muhit bolaning ichki dunyosini boyitadi, tasavvurini
kengaytiradi va ijodiy tafakkurini rivojlantiradi. Metodik jihatdan esa, interfaol usullar, o‘yinli va
loyiha asosidagi topshiriqlar, dramatizatsiya va matn tahliliga asoslangan mashg‘ulotlar
o‘quvchilarning tasavvur, mantiqiy tafakkur, obrazli nutq va syujet tuzish kabi ijodiy
ko‘nikmalarini shakllantirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Ayniqsa, erkin hikoya
tuzish, voqeani boshqa yakun bilan tugatish, bahslarda ishtirok etish kabi topshiriqlar
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash salohiyatini oshirishda alohida o‘rin tutadi.
Shuningdek, har bir boshlang‘ich sinf ona tili darsi o‘quvchilarning ichki salohiyatini
ochishga, ular tafakkurini mustaqil va erkin rivojlantirishga, ijodkorlikka undashga xizmat qilishi
zarur. Ona tili darslarini shunchaki bilim o‘zlashtirish jarayoni sifatida emas, balki har bir bolaning
ijodiy imkoniyatlarini yuzaga chiqarish va rivojlantirish uchun imkoniyat sifatida tashkil etish
zamonaviy ta’limning ustuvor vazifasiga aylanishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Navruzova, M. (2023). ОЦЕНКА В ШКОЛАХ РАЗНЫХ СТРАН: ОБЩЕЕ И
РАЗЛИЧИЕ.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
May, 2025-Yil
681
2.
Navruzova, M. (2023). HUSNIХАT DАRSLАRIDА TА’LIMIY O’YINLАRDАN
SAMARALI FОYDАLАNISH.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
3.
Navruzova, M. (2023). INSON TANA A’ZOLARI ISHTIROK ETGAN
MAQOLLARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
4.
Gaybullayevna, N. M. (2023). LINGUOPOETIC INTERPRETATION OF MEDICAL
UNITS IN EXAMPLES OF UZBEK FOLKLORE.
Web of Semantic: Universal Journal on
Innovative Education
,
2
(6), 317-325.
5.
Navruzova, M. (2023). TIBBIY BIRLIKLAR VA ULARDA TILNING GENDER
IFODASI.
Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
,
2
(8), 50-53.
6.
Navruzova, M. (2023). ON LEXICAL CHARACTERISTICS OF EUPHEMISMS AS
MEDICAL LINGUISTIC UNITS.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
43
(43).
7.
Navruzova, M. (2023). TIBBIY BIRLIKLARNING LEKSIK QAMROVI VA ULARNING
XALQ JONLI TILI BILAN BOG ‘LIQLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
43
(43).
8.
Navruzova, M. (2023). TIBBIY BIRLIKLARNING FOLKLOR ASARLARIDAGI
GENDEROLOGIK TAVSIFI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
43
(43).
9.
Navruzova, M. (2023). “FOLKLOR TILI” TUSHUNCHASINING MAZMUN-
MOHIYATI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
43
(43).
10.
Navruzova, M. G. (2024). EUPHEMISMS AND THEIR CONTENT.
YOUTH, SCIENCE,
EDUCATION: TOPICAL ISSUES, ACHIEVEMENTS AND INNOVATIONS
,
3
(1), 52-62.
11.
Наврузова, М. (2022). ТИББИЁТ СОҲАСИДА ЎЗБЕК ТИЛИ.
Innovations in
Technology and Science Education
,
1
(5), 177-182.
12.
Muyassar, N. (2022). TIBBIYOT OLAMIDA MULOQOT MADANIYATI.
Innovations in
Technology and Science Education
,
1
(5), 183-187.
13.
Navruzova, M. (2023). MILLIY VA DINIY QADRIYATLAR ASOSIDA TA’LIMDA
TIBBIY MULOQOT MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
14.
Navrozova,
M.
(2021).
TIBBIY
BIRLIKLAR
ASOSIDA
SHAKLLANGAN
TOPONIMLAR: TIBBIY BIRLIKLAR ASOSIDA SHAKLLANGAN TOPONIMLAR.
Журнал иностранных языков и лингвистики
,
4
(9).
15.
Наврузова, М. Г. (2022). ЎЗБЕК ТИЛИДА ТИББИЙ БИРЛИКЛАРНИНГ
ЛИНГВОМАДАНИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ.
Scientific Impulse
,
1
(5), 788-796.
16.
Navruzova, M. (2023). ЎЗБЕК ТИЛИДА ТИББИЙ ЭВФЕМИЗМЛАРНИНГ
ЛИНГВИСТИК ХУСУСИЯТЛАРИ.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
17.
Navruzova, M. (2023). НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ УСЛУГ.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
18.
Navruzova, M. (2023). Тиббий бирликлар тадқиқи.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
28
(28).
19.
Navruzova, M. (2023). TIBBIY TERMINLAR HAQIDA AYRIM MULOHAZALAR.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
May, 2025-Yil
682
20.
Navruzova, M. (2022). MAQOLLARDA-SOMATIK BIRLIKLAR.
Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика
,
1
(28), 257-265.
21.
Navruzova, M. (2023). ТИББИЁТ ВА ТЕРМИНОЛОГИЯ.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
27
(27).
22.
Navruzova, M. (2023). O ‘ZBEK XALQ MAQOLLARIDA TIBBIY BIRLIKLARINING
QO ‘LLANILISHINI KORPUS VOSITASIDA TADQIQ ETISH.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
23.
Gaybullaevna, N. M. (2021). LINGUCULTUROLOGICAL PROPERTIES OF MEDICAL
UNITS OF UZBEK LANGUAGE.
Journal of Contemporary Issues in Business &
Government
,
27
(4).
24.
Gaybullaevna, N. M. (2021). LINGUCULTUROLOGICAL PROPERTIES OF MEDICAL
UNITS OF UZBEK.
Journal of Contemporary Issues in Business and Government Vol
,
27
(4).
25.
Navruzova, M. (2023). ТИББИЙ ТЕРМИНЛАРНИНГ ШАКЛЛАНИШ АСОСЛАРИ.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28).
26.
Gaybullaevna, N. M. Etymology of Uzbek Medical Terms.
JournalNX
,
7
(06), 169-171.
27.
Gaybullaevna, N. M. (2021). Fundamentals of medical termsformation in uzbek language.
Middle European Scientific Bulletin
,
12
, 488-491.
28.
Navrozova, M. G. (2021). XALQONA TIBBIY BIRLIKLARDA MANO KOCHISH
USULLARI.
Academic research in educational sciences
,
2
(CSPI conference 1), 1487-1491.
29.
Наврузова, М. Г. (2020). Креативность педагога-условие инновационности его
профессиональной деятельности.
Вопросы науки и образования
, (11 (95)), 109-111.
30.
Navruzova, M. (2023). Lexical-semantical features of some medical linguistic units.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
28
(28
