1730
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
ҲӘЗИРГИ ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИНДЕ БИРГЕЛКИЛИ ҚУРАМЛЫ ДӘНЕКЕРСИЗ
ҚОСПА ГӘПЛЕРДИ ҮЙРЕНИЎДИҢ АЙЫРЫМ МӘСЕЛЕЛЕРИ
Халмуратов Тажетдин Жумашевич
Филология илимлериниң кандидаты, доцент Әжинияз атындағы Нөкис мәмлекетлик
педагогикалық институты
https://doi.org/10.5281/zenodo.15540186
Аннотация. Мақолада рус ва қорақалпоқ тилларида бир хил таркибли
боғланмаган мураккаб гапларнинг айрим назарий масалалари мухокама қилинади
Таянч сўзлар: мураккаб гаплар, синтактик муносабатлар, боғланмаган гаплар,
бир хил таркибли боғланмаган мураккаб гаплар.
Аннотация. В статье рассматриваются некоторые теоретические вопросы
бессоюзного сложного предложения однородного состава в русском и каракалпакском
языках.
Ключевые слова: сложные предложения, синтаксические отношения, бессоюзные
предложения, бессоюзные сложные предложения однородного состава.
Abstract. The article discusses some theoretical issues of a non-union complex sentence
of homogeneous composition in the Russian and Karakalpak languages.
Keywords: complex sentences, syntactic relations, non-conjunctive sentences, non-
conjunctive complex sentences of homogeneous composition.
Буннан алдыңғы мақаламызда синтаксис тараўында биргелкили қурамлы
дәнекерсиз қоспа гәплер концепциясын қоллап қуўатлаўшы бир қанша илимий мийнетлер
баршылық еди де көрсетип өткен едик [Илим хам жамийет, 2024, (№2/1), 76-78 бб.]. Атап
айтсақ, А.Н. Гвоздев санаўлы, салыстырмалы, қарама қарсылықлы ДҚГ лерди [3, 218-226
бб.], Л.Ю. Максимов санаўлы ҳәм қарама қарсылықлы ДҚГ лерди [9, 137-141 бб.] ҳәм
т.б.[10].
Биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер (буннан былай - БҚДҚГ) тийкарынан
өзине
тән
семантикалық-грамматикалық
ҳәм
коммуникатив-
функционаллық
кәсийетлерине бола барлық түрдеги дәнекерсиз қоспа гәплерден айырылып турады.
Тийкарғы сөз етпекши болған биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер
ҳәзирги рус хәм қарақалпақ тил әмелиятларында салыстырмалы түрде сийрек
қолланылады.Соның ушында олар узақ ўақыт тил илиминде салыстырмалы түрде
шекленген лингвистикалық мысаллар түринде белгили болып келген (әсиресе биргелкили
қурамлы ДҚГ лер уқсаган синтаксислик қурамлар дықат талап ететуғын мысалларды
есапламағанда, бирақ булл қурамлар қарақалпақ тил билими менен шуғылланыўшы
илимпазлардың нәзерин өзине аўдармаған еди). Бизиң ойлаўымызша, усы себеплерге
байланыслы биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер өзине тән кәсийетлерге ийе гәп
сыпатында илимпазлардың арнаўлы түрдеги изертлеўлеринен шетте қалып, жетерли
дәрежеде үйренилмеген.
Атап айтқанда, биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер тийкарынан өзине
тән семантикалық-грамматикалық ҳәм коммуникатив- функционаллық кәсийетлерине
бола барлық түрдеги дәнекерсиз қоспа гәплерден айырылып турады. Сол себепли бул
жағдай өз-өзинен бул мәселени арнаўлы турде үйрениўди талап етеди.
Буннан тысқары, биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер контекстен
тысқары аз қолланылылыўына қарамастан, ҳәзирги рус ҳәм қарақалпақ тиллериниң
1731
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
коммуникатив қураллары системасында айтарлы орынды ийелейди, себеби олар өз
тайпасындағы ҳәм басқа да синтаксистлик дүзилмелер менен тығыз дәрежеде
байланысқан (жай гәп, коспа гәп, текст). Буныңдай өз-ара тығыз байланыс мәселени
көлденең қойып, биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплерди терең түрде үйрениўди
талап етеди. Қарақалпақ тилинде биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер арнаўлы
түрде изертлеў объекти болмаған (дәнекерсиз қоспа гәплер ҳаққында сөз болғанда бул
гәплер ҳаққында айтып өтилген жумысларды есапқа алмағанда).
Биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер мәселеси тийкарынан қоспа гәплерде
дизбеклилик ҳәм бағынынкылык теориясынан келип шыгады.Ф. Фортунатов жокарыда
айтып өтилген пикирге сүйенип, дизбекли қоспа гәплер дәнекерсиз қолланыўын айтып
өткен еди [20, 189 б.].
А.М. Пешковский де усы пикирлерге сүйенген ҳалда дәнекерсиз гәплердеги
интонацияның айырым түрлери дизбекли қоспа гәплердеги дәнекерлер менен функционал
уқсаслығын орнатыўға урынған еди. Салыстырың
: В тех комнатах
мебель была закрыта
чехлами, шторы спущены(Ол өжирелерде мебель төсек жапқышлар менен жабылған,
перделер түсирилген еди). Автордын пикиринше, гәплердиң арасындагы үтир белгиси
менен белгиленген үзилис (пауза)
ҳәм
дәнекери менен берилиўи мүмкин[14]. Буныңдай
мысаллар М. Дәўлетовтың «Қарақалпақ тилиндеги қоспа гәплердиң гейпара мәселелери»
атлы китабында көплеп келтирип өтилген. Мыс.:
Олардың
бетлери борлаттай қызарып,
көзлери шоқтай жанады [7, 55 б.]. Буныңдай пикирди рус хәм қарақалпак илимпазлары
Л.В. Щерба, М. Дәўлетовлар өз мийнетлеринде гейпара қоспа гәплер дәнекерсиз дизбекли
қоспа гәплер ҳәм дәнекерсиз бағыныңқы қоспа гәплер орнында келетуғынлығын
тастыйықлайды [4, 152 б; 7, 55, 81 бб.].
Н.С. Поспелов изертлеў объекти болған биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа
гәплерге арнаўлы түрдеги гәплер сыпатында кеўил аўдарған еди: «Барлық дәнекерсиз
жалғанған қоспа гәплер еки топарға бөлиниўи мүмкин: биргелкили қурамлы дәнекерсиз
қоспа гәплер ҳәм биргелкисиз қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер. Биргелкили қурамлы
дәнекерсиз қоспа гәплер еки, үш ҳәм көп компонентли гәплерден ибарат болып, олар өз
алдына коммунативлик өзбетиншеликке ийе емес, бир бири менен дәнекерсиз
байланысып, синтаксислик биргелкилик мәнисин, яғный олар аңлататуғын пүтинлик
идеясына (бир мәниге-Х.Т.) қатнасығын билдиреди» [15, 344].
20-әсир 50-жылғы академиялық грамматикада Н.С. Поспелов биргелкилик
концепциясынан басқа, яғный бир типтеги ДҚГ лер концепциясына өзгертеди. Бул
концепцияның да алдын ала айтып өтилген биргелкилик концепциясы менен уқсаслығын
көрсе болады.
Бизиң пикиримизше, көрсетип өтилген пүтинлик идеясы жәрдеминде санаўлы ДҚГ
теги қоспа гәп компонентлери бир бири менен биргелкили болады деген пикири Н.С.
Поспеловтың төменде көрсетип өтилген сөзлеринде де көрсек болады: «Қоспа гәптиң бир
компонентинде гәптиң компонентлерине … бирдей қатнасықта болған гәптиң екинши
дәрежели ағзасы болыўы мүмкин… Всюду висели лампы, тянулись половики, торчали в
стенах медные краны» (Ҳәмме жерде шыралар асылған, гилемшелер созылып, дийўалда
мыс кранлар көринер еди) [15, 389 б.]. Соныӊ менен бирге, санаўлы ДҚГдиң
компонентлерин синтаксислик биргелкилик дәрежесинде көрсетип турған пүтинлик
идеясы ҳәр бир компонентте гәп ағзаларының қайталанып келиўинен көрсе болады..; Я не
видел вас целую неделю, я не слышал вас так долго (Мен сизди ҳәпте даўамында
1732
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
көрмедим, мен сизди еситпегениме көп болды) [15, 389 б.].
Тилекке қарсы, илимпаздың екинши концепциясында жоқары дәрежени ийелеп
турған биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплерге екинши дәрежели орын берилип,
автор тәрепинен көрсетип өтилген биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер
өзиниң
статусына ийе гәплер
ҳаққындағы идеялары алға илгерлемей, раўажланбай қалды.
«Компонентлердиң бир типлилиги» түсиниги концепциясының түсиниксизлигине бола,
биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер өзиниң статусына ийе гәплер ҳаққындағы
идеялардың илгерлеўине ҳәм раўажланыўына жол қойылмады. Себеби, компонентлердиң
бир типлилиги түсинигине гәп ағзаларының жаратылыўы, компонентлердиң бир яки еки
ағзалылығы ҳәм т.б. кириўи мүмкин еди.Буныңдай қәсийетлер биргелкили қурамлы ҳәм
биргелкисиз қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплерге де тән болыўы мүмкин.
Сол себеп, 20-әсирдиң соңына келе синтаксис әлеминде ДҚГ лер теориясы ҳәм
типологиясы бойынша ҳәр қыйлы көз қараслар жүзеге келди. Атап айтсақ, В.А.
Белошапкова санаўлы ДҚГ лерди ашық структуралы, ал салыстырмалы ДҚГ лерди жабық
структуралы гәплер тайпасына киргизип, оларды бир бирине қарама қарсы етип қойды [6,
656 б.]. И.Н. Кручинина коцепциясында биргелкили қурамлы дәнекерсиз байланыслар еки
тәреплеме қатнасықтағы байланыслар топарына киргизилип, олар шәртли, салыстырмалы
мәнилерди аңлатып, биргелкисиз қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплерди (Н.С. Поспелов
терминологиясы бойынша) аңлатар еди [16, 634-649 бб.].
Соның менен бирге, синтаксис тараўында биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа
гәплер концепциясын қоллап қуўатлаўшы бир қанша илимий мийнетлерде баршылық еди.
Мысалы, А.Н. Гвоздев санаўлы, салыстырмалы, қарама қарсылықлы ДҚГ лерди [3, 218-
226 бб.], Л.Ю. Максимов санаўлы ҳәм қарама қарсылықлы ДҚГ лерди [9, 137-141 бб.] ҳәм
т.б.[10] өз жумысларында көрсетип өтип, биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер
концепциясын қоллап қуўатлады.
Жуўмақлап айтқанда, рус ҳәм қарақалпақ тиллериниң синтаксиси тараўында
биргелкили қурамлы дәнекерсиз қоспа гәплер концепциясы, жоқарыда көрсетип өтилген
көз қарасларды итибарға алып, илимпазлардан еле де тереңирек үйрениўди талап етеди.
REFERENCES
1.
Бабайцева, В.В. Переходные конструкции в синтаксисе.-
Воронеж: Центр.-
Чернозем. кн. изд-во,
1967.-391 с.
2.
Белошапкова, В.А. Современный русский язык. Синтаксис. –
Москва: Высш.
школа, 1977.-248 с.
3.
Гвоздев, А.Н. Современный русский литературный язык.- изд.3-е. Москва:
Просвещение, 1968.-350 с.
4.
Грамматика русского языка. Ч. 2. Синтаксис [Текст]: Учебник для 6-го и 7-го
классов семилетней и средней школы: Напеч. по 7-му изд. / Под ред. акад. Л. В.
Щербы. - Рига: Латгосиздат, 1947.-196 с.
5.
Грамматика русского языка, Т.2. Синтаксис, Ч.2.- Москва: Изд-во Акад. наук
СССР, 1954.-703 с.
6.
Грамматика современного русского литературного языка [Текст] / [С. Н.
Дмитренко и др.; отв. ред. Н. Ю. Шведова] ; Акад. наук СССР, Ин-т русского яз. -
Москва: Наука, 1970. - 767 с.
7.
Даулетов, М. Қарақалпақ тилиндеги қоспа гәплердиң гейпара теориялық
1733
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
мәселелери.-Нөкис: Билим баспасы, 1993.-104 б.
8.
Даулетов, М., Сейдуллаева, Д. Ҳәзирги қарақалпақ тилинде қоспа гәплер.-Нөкис:
Қарақалпақстан баспасы, 2010.- 176 б.
9.
Крючков, С.Е., Максимов, Л.Ю. Современный русский язык: Синтаксис сложного
предложения.- Москва: Просвещение, 1969.-187.
10.
Крючков, С.Е., Максимов, Л.Ю. Современный русский язык: Синтаксис сложного
предложения. Изд. 2-е, перераб. Москва: Просвещение, 1977.-191.
11.
Қыдырбаев А. Қарақалпақ тилинде қоспа гәплер ҳәм оларды классификациялаў
мәселелери.- Вестник Каракалпакского филиала АН УзССР, 1965, №2, 74-б.
12.
Қыдырбаев А. Қарақалпақ тилинде дизбекли қоспа гәплер.- Вестник
Каракалпакского филиала АН УзССР, 1966, №1.
13.
Қыдырбаев А. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий грамматикасы. Синтаксис.-Нөкис:
Билим баспасы, 1992, 430-б.
14.
Пешковский, А.М. Русский синтаксис в научном освещении. 7-е изд.- Москва:
Учпедгиз, 1956.- 511 с.
15.
Поспелов, Н.С. О грамматической природе и принципах классификации
бессоюзных сложных предложений // Вопросы синтаксиса современного русского
языка.- Москва: Учпедгиз, 1950.- С. 321-354.
16.
Русская грамматика.Т.2. Синтаксис.- Москва: Наука, 1980.- 709 с.
17.
Современный русский литературный язык / Под ред. П,А. Леканта.- Москва: Высш.
Школа, 1988.-766 с.
18.
Холодов, Н.Н.
Сложносочиненные предложения в современном русском языке
[Текст]: Учеб. Пособие: Ч.1. / М-во просвещения РСФСР. Смол. гос. пед. ин-т им.
Карла Маркса. - Смоленск: [б. и.], 1975.-78 с.
19.
Холодов, Н.Н.
Сложносочиненные предложения в современном русском языке
[Текст] : Учеб. Пособие: Ч.2. / М-во просвещения РСФСР. Смол. гос. пед. ин-т им.
Карла Маркса. - Смоленск: [б. и.], 1975.- 88 с.
20.
Фортунатов, Ф.Ф. Избранные труды: Т.1.- Москва: Учпедгиз, 1956.-450 с.
21.
Xalmuratov, M. (2025). DENE TÁRBIYASI OQITIWSHILARINIŃ KÁSIBIY
TAYARLIǴIN RAWAJLANDIRIW METODLARI. Modern Science and Research,
4(3), 390-395.
22.
Халмуратов, М. Т. (2023). ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ПОДГОТОВКА ПРАКТИЧЕСКОЙ
СИСТЕМЫ ФИЗИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ ДЕТЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ.
Science and innovation, 2(Special Issue 7), 406-410.
