ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1464
QANDLI DIABET TURLARI, ETIOLOGIYASI VA PATOGENEZI, KLINIK
KECHISHI. QANDLI DIABET KASALLIGINI DAVOLASH VA PROFILAKTIKASI
Jo`rayeva Shahrizoda Obid qizi
EMU universiteti tibbiyot fakulteti davolash ishi yo`nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15547181
Annotatsiya. Ushbu maqolada qandli diabet to`g`risida to`liq yoritib beriladi. Qandli
diabet turlari, klinik kechishi, oldini olish va davolash usullari to`g`risida ma`lumot beriladi.
Qandli diabet kasalligi bilan kasallangan bemorlar nimalarga e`tibor berishlari haqida
aytib o`tilgan.
Kalit so`zlar: Qandli diabet (QD), giperglikemiya, glikozuriya, diyetoterapiya.
Kirish:
Qandli diabet me`da osti bezi gormoni bo`lib, insulinning yetarlicha ishlab
chiqarilmasligiga aloqador kasallik. Qandli diabet tizimli geterogen kasallik hisoblanadi va
absolyut yoki nisbiy insulin yetishmovchiligi oqibatida rivojlanadi. Bu kasallikda birinchi
navbatda uglevod almashinuvining buzilishi, so`ngra moddalar almashinuvining barcha turdagi
buzilishiga, oqibatida organizmning barcha funksional tizimlarini izdan chiqadi. Bunda
organizmning glukozani to`plash va yondirish xususiyati yo`qoladi.shu tufayli, foydalanilmagan
qand qonda yig`ilib, giperglikemiya yuz beradi. So`ngra qand qondan siydikka o`tadi va
glikozuriya ro`y beradi.
Me`da osti bezining yallig`lanishi ya`ni pankreatit, me`da osti bezining jarohati, asab-
ruhiy buzilishi, irsiy moyillik, jismoniy-ruhiy shikastlanish, me`da osti bezi o`smasi, me`da osti
bezi ateroskelerozi, zaxm, keragidan ko`p ovqat yeyish, ortiqcha semirish, yuqumli
kasalliklardan so`ng vijudga keladi.
Qandli diabetning 2 turi mavjud:
1-turdagi QD-
genetik moyillik, virusli infeksiya, tashqi muhitning o`tkir va surunkali
turli ta`sirlaridan keyin kelib chiquvchi autoimmun kasallik hisoblanadi. Me`da osti bezi beta
hujayralarining tez va progressiv nobud bo`lishi tufayli insulinning mutlaq yetishmovchiligi
mavjud. Yo`q qilish tezligi odatda juda tez va ko`pincha bolalar va yoshlarda kuzatiladi. Beta
hujaralarning autoimmun yo`q qilishiga genetik moyillik mavjud. 1-toifa bemorlar diabetik
ketoatsidozga moyil.
Klinik ko`rinishi:
1-turdagi qandli diabet simptomatikasi turli bemorlarda o`zgarib turadi.
1-turdagi qandli diabetning namoyon bo`lishi 14 yoshli bolalarga to`g`ri keladi. Odatda, qandli
diabetning bu turi 40 yoshgacha manifestatsiya kuzatiladi. 1-turdagi qandli diabetda klinik
belgilarning yuzaga chiqishi oddiy, ya`ni insulin sekretsiyasi yetarli bo`lmay qoladi. Bemorda
osmotik diurez kuzatiladi va chanqoq markazi qo`zg`alishi bilan kechadi.
2-turdagi QD-
bu diabetning eng keng tarqalgan shakli bo`lib, insulin sekretsiyasining
buzilishi bilan tavsiflanadi. Bu qandli diabet bilan og`rigan bemorlar insulin ta`siriga chidamli
bo`ladi. Qandli diabetning bu turi ko`pincha bir necha yil davomida tashxis qo`yilmaydi, chunki
giperglikemiya simptomlarda namoyon bo`ladigan darajada kuchli bo`lmaydi.
Klinik ko`rinishi:
QDning 2- turi simptomlari 1-turga nisbatan ancha sekin rivojlanadi.
QDning 2-turi bilan og`rigan bemorlarning 10 tasidan 9 tasida semizlik qayd etiladi. QDning 1-
turida bo`lganidek mexnatga layoqatlilikning pasayishi kuzatilmaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1465
QDning bu turi bilan og`rigan bemorlar o`zlarini mutlaqo sog`lom deb hisoblashadi.
Insulin miqdori doim kerakli darajada ortadi va hujayralar sezilarli energetik defitsitni his
etmaydi. Glikemiyaning yuqori darajasi ko`rish o`tkirligining buzilishiga ta`sir etishi mumkin.
QD ni davolashning asosiy prinsipi va maqsadi quyidagilar hisoblanadi:
•
insulin tanqisligini kompensatsiyalash;
•
gumoral-metabolik o'zgarishlarni korreksiyalash;
QD ning kechki asoratlarining oldini olish va davolash.
Bu tamoyillar QD ni davolashning asosiy tarkibiy qismlariga asoslanadi,
ularga quyidagilar kiradi:
•
individual jismoniy zo'riqish,
•
qand miqdorini pasaytiruvchi dori vositalari, bemorlarni o'rgatish.
Parhez QD bilan hastalangan bemorlarning umrbod kompleks davo terapiyasining asosi
bo'lib hisoblanadi. QDning 1- va 2-turlarida parhezga yondashish tubdan farq qiladi. QDning 2-
turidagi parhezdan maqsad tana vaznini me'yorlashtirish hisoblanadi, tana vaznini
me'yorlashtirish QDning 2-turini davolashning asosiy tarkibiy qismi bo'lib hisoblanadi.
Dietoterapiyasiz har qanday davoning samarasi past bo'ladi yoki umuman bo'lmaydi.
QDning 1-turida parhez majburiy chegaralanish hisoblanadi, bu fiziologik insulin
sekretsiyasi miqdoriga, hattoki intensiv insulinoterapiya bilan ham erishish qiyinligi bilan
bog'liq. QDning 1-turdagi parhez davolash emas, balki QDning optimal kompensatsiyasini
ushlab turishga yordam beruvchi ovqatlanish va yashash tarzidir. Bunda bemorni o'zi qabul
qilmoqchi bo'lgan ovqatga mos insulin dozasini hisoblashga o'rgatish asosiy muammo
hisoblanadi. Ideal holatda intensiv terapiya fonida bemor uchun parhez to'liq liberallashgan, ya'ni
u huddi sog'lom odam kabi o'zi xohlagan narsasini, xohlagan miqdorda yeyish imkoniyatiga ega
bo'ladi.
Sog'lom odamdan yagona farqi, QDning 1-turi bilan og'rigan bemor insulin inyeksiyasini
oladi va insulinni ovqatga qarab hisoblashni mukammal darajada bilishi hisoblanadi. Lekin
tajriba va to'g'ri olib borilgan insulinterapiya natijasida cheklovlar kamayib boradi.
Qandli diabetning oldini olish ham mumkin:
Qandli diabet surunkali metabolik kasallik. Bu keng ko'lamli asoratlar bilan bog'liq.
Biroq, uzoq vaqt davomida odamning yuqori qon shakariga ta'siri tufayli asoratlar paydo
bo'ladi.
Hozirgi vaqtda 2-toifa diabetning paydo bo'lishining oldini olish mumkinligi, shuningdek
diabetning asoratlari oldini olish yoki yuzaga kelishini kechiktirish mumkinligi haqida jiddiy
dalillar mavjud. Asoratlarning rivojlanishi ham sekinlashishi yoki to'xtatilishi mumkin.
Birlamchi profilaktika
Birlamchi profilaktika diabetning paydo bo'lishining oldini olishni anglatadi. Ma'lumki,
ma'lum sharoitlar odamni diabet bilan kasallanishga moyil qiladi. Agar ushbu holatlar odamlarga
ma'lum bo'lsa va ular ma'lum bo'lgan xavf omillaridan saqlansa, diabetning oldini olish yoki
uning paydo bo'lishini kechiktirish mumkin.
2-turning oldini olish
2-toifa diabet rivojlanishiga moyil bo'lgan ba'zi o'zgartirilishi mumkin bo'lgan xavf
omillari mavjud. Ushbu xavf omillari quyidagilardan iborat:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1466
•
Semirib ketish
•
Jismoniy harakatsizlik
•
Yuqori qon bosimi
O'zgartirib bo'lmaydigan boshqa xavf omillari 40 yoshdan oshgan, yosh; ota-onasi, opa-
singillari yoki ukasi qandli diabet bilan kasallangan bo'lsa, homiladorlik paytida diabet bilan
kasallangan bo'lsa va katta bola tug'gan ayollar (>4 kg).
Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, 2-toifa diabetni hayot tarzini o'zgartirish va ba'zi
ovqatlanish odatlarini o'zgartirishning oldini olish mumkin. Bu, ayniqsa, 60 yoshdan oshgan
odamlardir.
REFERENCES
1.
B.X.Shagazatova, N.M.Nurillayeva, Z.Yu.Xalimova Endokrinologiya, Toshkent-2021
2.
Y.L.Arslonov, T.A.Nazarov, A.A.Bobomurodov Ichki kasalliklar, Toshkent-2013
3.
Bhakta Raj Giri MD, Karma Tobgyel MD, Hari Chhetri MD. Managing diabetes mellitus
