225
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
QADRIYATLAR SHAKLLANISHIDA AXLOQIY TARBIYANING O‘RNI
Abdullayeva Azizaxon Abdujalil qizi
Q
o‘
qon universiteti, boshlan
g‘ich ta’lim yo‘
nalishi talabasi
anvarjonabdurasulov2007@gmail.com
Ergashev Oybek Qaxramon o‘g‘li
Qo‘qon universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada yosh avlodning axloqiy fazilatlarini
shakllantirishda madaniy qadriyatlarning o‘rni va ahamiyati tahlil etilgan. Unda
madaniyat, axloqiy qadriyatlar hamda tarbiya jarayoni o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
ilmiy asosda yoritiladi. Yoshlarning milliy madaniy meros, urf-
odat va an’analarni
anglab yetishi, ularni zamonaviy ijtimoiy muhit bilan uyg‘unlashtira olishi axloqiy
kamolotga erishishning muhim omili sifatida ko‘riladi. Tadqiqotda madaniy
qadriyatlarning axloqiy tarbiya jarayoniga ta’siri, shuningdek, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarga asoslangan axloqiy tamoyillar orqali tarbiyani samarali tashkil etish
mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Adolat, halollik, mehr
-oqibat kabi yuksak insoniy
qadriyatlarni yoshlar ongiga chuqur singdirish orqali ularning ma’naviy
-axloqiy
rivojiga erishish yo‘llari asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
ma’naviyat, madaniyat, yoshlar, axloqiy fazilatlar, qadriyatlar.
Abstract:
This article examines the role and significance of cultural values in
shaping the moral qualities of young people. It analyzes the interrelationship between
culture, moral values, and the educational process. The study emphasizes that
understanding and integrating national cultural heritage, customs, and traditions into
modern life is a key factor in fostering moral development among youth. The article
explores the influence of cultural values on moral education and outlines effective
approaches to organizing this process based on ethical principles that encompass both
national and universal values. It is argued that instilling such values as justice,
honesty, compassion, and love into the consciousness of young people can
significantly contribute to their moral and spiritual growth.
Keywords:
spirituality, culture, youth, moral qualities, values.
Bugungi kunda insonning turmush tarzini ijtimoiy-madaniy faoliyat yutuqlarisiz
tasavvur etish qiyin. Bu holat bejiz emas, zero, o‘zbek xalqi qadimdan ma’naviy
madaniyatga alohida e’tibor bilan yondashib kelgan. Insoniyat taraqqiyotining turli
bosqichlarida yuksak madaniy-
ma’naviy qadriyatlar shakllangan va ulkan tajriba
226
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
to‘plangan. Buyuk ajdodlarimiz o‘z davrida erishgan bebaho ma’naviy
-
ma’rifiy
merosni kelajak avlodlarga omonat sifatida qoldirib ketganlar. Ushbu vorislik
zamonaviy yoshlarning ongida tarixga hurmat, ajdodlarga ehtirom va milliy g‘urur
tuyg‘ularining shakllanishiga xizmat qiladi.
Professor Q.Nazarov qadriyat tushunchasini “voqelikdagi muayyan
hodisalarning umuminsoniy, ijtimoiy-axloqiy, madaniy-
ma’naviy ahamiyatini
k
о‘rsatish uchun qо‘llanadigan falsafiy
-
sotsiologik va aksiologik tushuncha”
[1; 279-
б] deya ta’kidlagan.
Katta rus entsiklopediyasida “qadriyatlar” toifasi “hodisaning ijobiy yoki salbiy
qiymati yoki atrofdagi haqiqat ob'ekti” [2] sifatida qaraladi. Bu inson faoliyati
sohasida ishtirok haqiqatini aks ettirishi ifodalaydi. Baholash ushbu faoliyatning
ahamiyati g‘oyada aks etadi xulq
-atvor normalari, maqsadlari, ideal, umumiy qabul
qilingan me’yorlarga o‘rnatishni anglatadi.
Qadriyatlar mavzusining tarixiy ildizlari va insoniyatga hos qadrlash tamoyillari
shakllanishi uzoq
o‘
tmishga ega.
G‘
arb olimlari bu borada, asosan, Yevropa madaniy
merosi va
g‘
oyalariga tayanadilar, k
o‘
plab allomalarning nomlarini tilga oladilar [3;
197-200-
б
].
G‘
arbda qadriyatlar bilan shu
g‘
ullanadigan falsafiy soha -Aksiologiya
(aksio -qadriyat, logos -ta`limot) fanining shakllangani ham ularning bunday
qarashlari uchun muayyan asos b
o‘
ladi.
Tadqiqotchi. Berdyaev.N.A ma'naviy qadriyatlar borasida t
o‘xtalib “ular
ijtimoiy hayot va uning qadriyatlaridan yuqori darajada turib, undagi har bir madaniy
jarayon o‘zgacha ahamiyat kasb etadi” [4; 192 c] deya ta’kidlagan
Hozirgi kunda jamiyat hayotida ro‘y berayotgan ijtimoiy
-siyosiy va madaniy
o‘zgarishlarga qaramay, tarixiy merosdan oqilona foydalanish, uni yanada boyitish va
rivojlantirish zaruriy vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, mustaqillik yillarida
amalga oshirilgan tub islohotlar milliy davlatchilik asoslarini mustahkamlash, huquq-
tartibot va xavfsizlikni ta’minlash, davlat suverenitetini mustahkamlash, inson huquq
va erkinliklarini himoya qilish, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik muhitini
mustahkamlash kabi ustuvor yo‘nalishlarda yuksak natijalar berdi. Bu islohotlar
xalqimizning farovon hayot kechirishi, fuqarolar bunyodkorlik salohiyatining
ro‘yobga chiqishi uchun muhim asos bo‘lib xizmat qildi.
Tarix
–
bu faqat voqealar yig‘indisi emas, balki inson tafakkuri va ijtimoiy ong
mahsulidir. O‘tmishdagi har bir voqea o‘z davridagi ijtimoiy, siyosiy, madaniy va
ruhiy muhit ta’sirida yuz berganini anglash muhimdir. Asrlar osha taraqqiyot
sahifalarini varaqlar ekanmiz, ularning mazmunini teran anglash, ulardagi
mantiqiylik va zamonaviylik ruhini idrok etish har bir insondan ziyraklik va chuqur
227
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
tafakkurni talab qiladi. Tarixni o‘rganish bizni fikrlashga, xulosa chiqarishga,
o‘tmishdan saboq olib, kelajakni ongli tarzda qurishga chorlaydi. Ajdodlarimiz
tarixni faqat o‘tmishning dalil va hujjati sifatida emas, balki buyuk murabbiy,
ma’naviy saboq manbai, milliy g‘urur va faxr timsoli sifatida qadrlaganlar.
Mustaqillik davrida milliy tariximizning nufuzi oshib, u bugungi avlodning ma’naviy
kamolotida muhim o‘rin egallamoqda.
Milliy g‘oya insonparvarlik, inson sha’ni va qadr
-
qimmatini ulug‘lash, huquq va
erkinliklarni ta’minlash tamoyillariga asoslanadi. Inson hayoti oliy qadriyat sifatida
e’tirof etiladi. Ushbu tamoyillar O‘zbekistonning demokratik rivojlanish istiqbolini
belgilab beradi va faqat vaqtinchalik emas, balki uzoq muddatli strategik yo‘nalish
sifatida namoyon bo‘ladi. Milliy g‘oya ikki asosiy negizga tayanadi: birinchisi,
o‘zbek xalqining tarixiy tajribasi, madaniy merosi, urf
-
odatlari va an’analariga
asoslangan milliy qadriyatlar majmuasidir; ikkinchisi esa, insoniyat tomonidan e’tirof
etilgan, tinchlik, ezgulik, hamjihatlik va taraqqiyotga xizmat qiluvchi umuminsoniy
qadriyatlardir. Shu bois milliy istiqlol g‘oyasi umumbashariy tamoyillar bilan uzviy
bog‘liqdir.
Yoshlar esa jamiyatning eng faol, tashabbuskor va salohiyatli qatlamini tashkil
etadi. Shu sababli ularning tarbiyasi, fikrlash tarzini shakllantirish, ijtimoiy faolligini
qo‘llab
-
quvvatlash hamda yuksak ma’naviy mezonlar asosida rivojlantirish
masalalari dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ularni doimiy ravishda kuzatib borish,
ijtimoiy hayotdagi ishtirokini to‘g‘ri yo‘naltirish zamonaviy taraqqiyotning muhim
shartlaridan biridir.
Milliy va shaxsiy qadriyatlar
о‘rtasidagi munosabatlar shundan iboratki,
shaxslarning shaxsiy qadriyatlari ular
о‘sgan ijtimoiy muhit va madaniy sharoit ta’siri
ostida shakllanadi.
О‘z navbatida, ushbu shaxsiy qadriyatlar milliy qadriyatlarning
rivojlanishi va
о‘zgarishiga ta’sir qilishi mumkin, chunki har bir shaxs jamiyat va
uning madaniy merosining bir qismidir. Oila bu insonning gumanistik qadriyatlarini
birlashtirgan ijtimoiy makon hisoblanadi. Oilada inson har doim jismoniy, psixologik
jihatdan shakllangan, intellektual jihatdan u ko'plab ehtiyojlarini qondirdi. Oilada
axloqiy, ma'naviy tamoyillar rivojlana boshlaydi, insonning kelajakdagi baxt yoki
baxtsizlik manbalari rivojlanadi. Oilada inson sevishni, ishonishni, g'amxo'rlik
qilishni o'rganadi yaqinlar, odamlar, dunyo, o'zi bilan munosabatlarni o'rnatish. Oila
aqliy va hissiy xotirjamlikni ta'minlaydi. Yu.Vasilkovaning so‘zlariga ko'ra, oila bu
bolani jamiyatga tanidadigan makon bo‘lib aynan shu yerda inson shax sifatida o‘z
qadriyatlariga ega bo‘ladi [6; 160 c]. Milliy va shaxsiy qadriyatlarni saqlash va
targ‘ib qilish barkamol va barqaror jamiyatni rivojlantirish uchun juda muhimdir. Bu
228
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
jamiyat a’zolari о‘rtasida madaniy о‘ziga xoslik, birdamlik va о‘zaro tushunishni
mustahkamlashga yordam beradi. Bundan tashqari, bu har bir shaxsga jamiyatdagi
rolini anglashga va axloqiy tamoyillar va qadriyatlarga asoslangan ongli qarorlar
qabul qilishga yordam beradi. Shunday qilib, milliy va shaxsiy qadriyatlar
о‘zaro
bog‘liq va jamiyatning barqaror va uyg‘un rivojlanishi uchun muhimdir. Ularni
hurmat qilish, saqlash va targ‘ib qilish yaxlit madaniy va axloqiy asosni
shakllantirishga yordam beradi. Shuni ta'kidlash kerakki, milliy va shaxsiy qadriyatlar
o'zaro bog‘liq va o‘zaro bog‘liqdir. Milliy qadriyatlar jamiyatdagi shaxslarning
shaxsiy qadriyatlari to‘plamidan shakllanadi va o‘z navbatida ular shaxsiy
qadriyatlarning shakllanishi va rivojlanishiga ta’sir qiladi. Milliy va shaxsiy
qadriyatlarni saqlash va targ‘ib qilish jamiyat uchun muhim vazifadir. Bu jamiyatda
madaniy o'ziga xoslik, birdamlik va uyg'unlikni mustahkamlashga yordam beradi.
Shuningdek, bu har bir shaxsga ongli qarorlar qabul qilish va axloqiy tamoyillar va
e’tiqodlarga muvofiq harakat qilish qobiliyatiga ega bo'lgan ongli va maqsadga
muvofiq jamiyat a'zosi bo'lishga imkon beradi. Milliy va shaxsiy qadriyatlar har bir
insonning jamiyati va shaxsiyatini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ularning
hurmati, saqlanishi va targ‘ib qilinishi jamiyatda uyg‘unlik va farovonlikka erishish
uchun zarurdir. Ma’naviy tarbiya, shuningdek, har bir shaxsning shaxsiy fazilatlarini
rivojlantirishga yordam beradi. Bu axloqiy tamoyillarni shakllantirishga, hamdardlik,
bag'rikenglik va jamiyat oldidagi mas'uliyatni rivojlantirishga yordam beradi.
Ma'naviy tarbiya orqali shakllanadigan shaxsiy qadriyatlarga boshqalarni hurmat
qilish, ma'naviy rivojlanishga intilish va o'z-o'zini hurmat qilish kiradi. Ma'naviy
tarbiyasiz jamiyat odamlarni umumiy qadriyatlar va maqsadlar atrofida
birlashtirishga qodir bo'lgan aloqani yo'qotadi. Bu madaniy merosning yo'qolishiga,
shuningdek, ijtimoiy kelishmovchiliklar va nizolarning kuchayishiga olib kelishi
mumkin. Shunday qilib, ma'naviy tarbiya omili jamiyatda milliy va shaxsiy
qadriyatlarni rivojlantirishda ajralmas rol o'ynaydi. Bu madaniy merosni saqlashga,
axloqiy tamoyillarni shakllantirishga va yagona va uyg'un jamiyatni yaratishga
yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Назаров
Қ
.
ва
бошқ. “Фалсафа
қомусий
луғат” Тошкент
:
Шарқ
, 2004.
–
Б
.279
2. Большая российская энциклопедия // Электронный ресурс.
URL:
229
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3. Xidirov, X. I. (2024). “MA’NAVIYAT” VA “QADRIYAT”–MA’NAVIY
-
AHLOQIY TUSHUNCHA SIFATIDA. Educational Research in Universal Sciences,
3(4 SPECIAL), 197-200.
4.
Бердяев
Н
.
А
.
Философия
свободного
духа
;
под
ред
.
Н.М.Матвеева.
М.:Школьная пресса, 2003. 192 с.
5. Рахманкулов, Ф. (2022). ГЛОБАЛЛАШУВ ЖАРАЁНИДА МИЛЛИЙ
ЎЗЛИКНИ АСРАШ МАСАЛАЛАРИ. Евразийский журнал социальных наук,
философии и культуры, 2(11), 35
-
39. 6. Василькова Ю.В. Методика и опыт
работы социального педагога: учебное пособие для студентов. М
.:
Издательский
центр
«Академия», 2001. 160 с
.
6. Ergashev, O., & Abdullayeva, A. (2025). THE IMPORTANCE OF ISLAMIC
ETHICAL VALUES IN MODERN SOCIETY.
Наука
и
инновация
, 3(6), 178-181.
7. Ergashev, O., & Abdullayeva, A. (2025). Global Relations Theory: Youth
Development Ideas. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 5(1), 567-
569.
8. Ergashev, O. (2025). ISLOM DINIDA AXLOQIY TARBIYA VA
QADRIYATLAR FALSAFASINING SHAKLLANISHI. Modern Science and
Research, 4(5).
9. Ergashev, O. (2025). EDUCATION AND RESEARCH IN THE ERA OF
DIGITAL TRANSFORMATION. EDUCATION AND RESEARCH IN THE ERA
OF DIGITAL TRANSFORMATION, 1(1), 723-728.
