4
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
AXBOROT XAVFSIZLIGINI
TA’LIM
JARAYONIGA INTEGRATSIYA
QILISHDA AXBOROT MADANIYATI VA IJTIMOIY
MAS’ULIYATNING
AHAMIYATI
Boymanov Jasur Isroil
oʻg‘li
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti Samarqand kampusi
“Iqtisodiyot
va muhandislik
fanlari”
kafedrasi assistenti,
Annotatsiya:
Ushbu maqolada axborot xavfsizligini ta
’
lim jarayoniga
integratsiya qilishda axborot madaniyati va ijtimoiy mas
’
uliyat tushunchalarining roli
va o
‘
rni yoritilgan.
Ta’lim
jarayonida axborot xavfsizligini
o‘rgatish
nafaqat texnik
bilimlarni, balki axloqiy qadriyatlar, raqamli madaniyat va ijtimoiy
mas’uliyatni
shakllantirishga qaratilgan
bo‘lishi
zarurligi
ta’kidlanadi.
Axborot xavfsizligi va
axborot madaniyati
uyg‘unligi
orqali
mas’uliyatli
foydalanuvchi shaxsini tarbiyalash
imkoniyati tahlil qilinadi.
Kalit
so‘zlar:
Axborot xavfsizligi, axborot madaniyati, ijtimoiy
mas’uliyat,
raqamli etik,
ta’limda
integratsiya, axloqiy qadriyatlar
Аннотация:
В
данной
статье
рассматривается
роль
информационной
культуры
и
социальной
ответственности
при
интеграции
информационной
безопасности
в
образовательный
процесс.
Подчёркивается,
что
обучение
информационной
безопасности
должно
включать
не
только
технические
знания,
но
и
формирование
этических
ценностей
и
цифровой
культуры.
Анализируется
возможность
воспитания
ответственного
пользователя
через
сочетание
информационной
безопасности
и
культуры.
Ключевые
слова:
Информационная
безопасность,
информационная
культура,
социальная
ответственность,
цифровая
этика,
интеграция
в
образование,
этические
ценности.
Abstract:
This article explores the importance of information culture and social
responsibility in integrating information security into the educational process. It
emphasizes that teaching information security should not only cover technical skills,
but also aim to develop ethical values and digital awareness. The study analyzes the
potential to cultivate responsible digital citizens through the synergy of security
practices and cultural awareness.
Keywords:
Information security, information culture, social responsibility,
digital ethics, educational integration, ethical values
5
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Konseptual-empirik davr
(XX asrning 70-yillari, 80-yillar boshi).
Yondashuvning mohiyati tajriba asosida himoyaning umumiy konsepsiyasini
shakllantirish; axborotning zaifligi usullarini ishlab chiqish va ilmiy asoslash hamda
optimal himoya mexanizmlarini sintez qilish; axborotni himoya qilish
bo‘yicha
yagona va standart yechimlarni yaratish. Himoya vositalarini tashkil etish usullari
–
axborotni himoya qilish yagona tizimlaridir. Axborotni himoya qilishga konseptual-
empirik yondashuvning mohiyati va mazmuni shundan iborat ediki, empirik
yondashuv bosqichida
to‘plangan
axborotni himoya qilish tajribasiga asoslanib,
axborotni himoya qilish muammolarini hal qilish uchun foydalaniladigan uslubiy va
instrumental asoslar birlashtirilgan.
Konseptual-empirik yondashuv bosqichida axborot xavfsizligini tashkil etish bir
qator
yo‘nalishlarda
amalga oshirildi, jumladan:
1.
Himoyalanadigan axborot tizimlari va texnologiyalarining adekvat
modellarini yaratish uchun ularni strukturalash metodologiyasi taklif etildi.
2.
Axborot zaifligini obyektiv baholashni ta'minlash uchun zaiflik
ko‘rsatkichlari
tizimlari, axborot tahdidlarining tizim tasnifi, zaiflik
ko‘rsatkichlari
qiymatlarini prognoz qilish usullari va modellar ishlab chiqildi.
3.
Axborotni himoya qilish mexanizmlarini qurish uchun himoya
funksiyalari va vazifalarini belgilash, vositalarni tanlash, axborotni himoya qilish
tizimini yaratish kabi konseptual yechimlar amalga oshirildi.
Axborotni himoya qilishning yagona konsepsiyasi birinchi marta V.A.
Gerasimenko tomonidan taklif qilingan va keyinchalik V.A. Gerasimenko va A.A.
Malyuk tadqiqotlarida rivojlantirilgan. Axborotni himoya qilishning shakllangan
yagona konsepsiyasining tuzilishida keltirilgan.
Konseptual-empirik yondashuv bosqichida axborotni himoya qilish vositalari
sezilarli darajada rivojlantirildi va ularning funksional imkoniyatlari kengaytirildi.
Texnik, dasturiy-apparat va kriptografik vositalarga
ko‘proq
e’tibor
berildi.
“Troyan
otlari”,
“kompyuter
viruslari”,
“mantiqiy
bombalar”
va shu kabi zararli dasturlardan
axborotni himoya qilish usullari takomillashtirildi va vositalari ishlab chiqildi. Zararli
dasturlarni erta aniqlashga qaratilgan tizimli tadqiqotlar olib borildi.
Konseptual-empirik davr jadal izlanishlar, himoya qilish usullari va vositalarini
ishlab chiqish va amalga oshirish bilan tavsiflanadi va quyidagi xususiyatlar bilan
belgilanadi:
1.
Axborotni himoya qilish maqsadlarini birlashtirish zarurligini
bosqichma-bosqich anglash. Axborotning yaxlitligini
ta’minlash
va uning ruxsatsiz
olinishiga
yo‘l
qo‘ymaslik
muammolarini hal qilish;
6
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
Foydalaniladigan axborotni himoya qilish vositalari majmuini
kengaytirish. Texnik, dasturiy va tashkiliy vositalar va usullar keng
qo‘llanila
boshlandi;
3.
Axborotni himoya qilishning turli xil
qo‘llaniladigan
vositalarini...
Funktsional mustaqil tizimlarga birlashtirish, masalan, murakkab protseduralar
bo‘yicha
an’anaviy
parollar; individual xususiyatlarga ega
bo‘lgan
inson ovozi;
barmoq izlari;
ko‘z
qorachig‘i
rasmi; inson fotosurati va boshqalar.
Nazariy-konseptual davr
(XX asrning 80-yillari
o‘rtalaridan
hozirgi
kungacha). Yondashuvning mohiyati axborotni himoya qilish nazariyasi asoslarini
ishlab chiqish; kompleks himoya qilish muammosini shakllantirishni asoslash;
himoya strategiyasi konsepsiyasini joriy etish; himoya qilish konsepsiyasini yagona
holga keltirish, himoya tizimlarini tahlil va sintez qilish metodologiyasini ishlab
chiqish va ish jarayonida ularni boshqarish, yagona va standart yechimlarni ishlab
chiqishdan iborat. Himoya vositalarini tashkil etish usullari
–
kompleks himoya
tizimlari, himoyalangan axborot texnologiyalariga
yo‘naltirishdir.
Axborotni himoya
qilishga nazariy-konseptual yondashuvning
o‘ziga
xos xususiyatlari shundan iboratki,
konseptual-empirik yondashuv yutuqlari asosida axborotni himoya qilishning yaxlit
nazariyasi asoslari ishlab chiqiladi.
Axborot xavfsizligi nazariyasi axborot xavfsizligi muammolari haqida
to‘liq
tasavvur beradi va turli xil axborot texnologiyalaridan foydalangan holda barcha
xavfsizlik muammolarini samarali hal qilishni
ta’minlaydigan
ilmiy-uslubiy bazani
taklif qiladi. Nazariy-konseptual yondashuvning asosiy maqsadi
bo‘lib
axborot
xavfsizligi jarayonini ilmiy asosga
o‘tkazishdan
iborat.
Axborot xavfsizligi nazariyasi va amaliyotining rivojlanishidagi
o‘zaro
bog‘liqlikni
va kompyuter jinoyatchiligi xavfining ortib borayotganini, axborotning
ijtimoiy resurs sifatidagi ahamiyatini tushunish talabalarga, amaliy informatika
sohasidagi
bo‘lajak
mutaxassislarga axborot tushunchasida gumanitar va tabiiy
fanlarni birlashtirishning fundamental asoslarini tushunish, axborot xavfsizligi
texnologiyalarini
o‘qitishning
o‘ziga
xos xususiyatlarini chuqurroq anglash imkonini
beradi.
Hozirgi vaqtda axborot xavfsizligining yaxlit nazariyasi asoslari ishlab chiqilgan
bo‘lib,
unda zamonaviy talqinda axborot xavfsizligining barcha asosiy masalalari
yagona uslubiy pozitsiyadan tizimli shakllantirilgan va asoslangan.
Axborot xavfsizligi nazariyasi va amaliyotining rivojlanishi hamda insoniyat
jamiyati taraqqiyoti
o‘rtasidagi
bog‘liqlikni
tushunish talabalarga axborot xavfsizligi
texnologiyalarining
o‘ziga
xosligini, ularning ijtimoiy va gumanitar ahamiyatini
7
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
yaxshiroq tushunish imkonini beradi. Ularda insoniyat sivilizatsiyasi tomonidan
atrofdagi olam haqidagi bilimlarni
o‘zlashtirish
usullari va vositalari haqida, bunday
bilish usullarini rivojlantirish haqida
to‘g‘ri
tasavvur shakllanadi.
Asosiy natijalarni sanab
o‘tamiz
1.
Vazifaning zamonaviy
qo‘yilishi
asoslantirilgan
bo‘lib,
uning markazida
axborotni maqsadli, instrumental va tashkiliy jihatdan har tomonlama himoya qilish
tushunchasi yotadi.
2.
Axborotni himoya qilish muammolarini samarali hal etishning ilmiy-
uslubiy asoslari muammolarni hal etish jarayonida insonning bevosita ishtirokini
ta’minlovchi
an’anaviy
tizimlar nazariyasi, rasmiy-evristik usullar va norasmiy-
evristik usullar majmuasi shaklida ishlab chiqilgan.
3.
Axborotni himoya qilish strategiyasi tushunchasi himoya
bo‘yicha
barcha ishlarning umumiy
yo‘nalishi
sifatida eng umumiy shaklda ifodalangan,
jumladan turli maqsadli
yo‘nalishlarga
ega
bo‘lgan
uchta asosiy strategiyani:
mudofaa, hujum va oldini oluvchi strategiyalarni ishlab chiqishning obyektiv zarurati
asoslab berilgan.
4.
Axborotni himoya qilish konsepsiyasi uning doirasida yuqoridagi har
qanday strategiyani amalga oshirish imkoniyatlari nuqtai nazaridan ham, himoyaning
muayyan shartlari nuqtai nazaridan ham universal holatga keltirildi.
5.
Axborotni himoya qilish kontsepsiyasida nazarda tutilgan barcha
muammolarni hal qilish metodologiyasi va modellari ishlab chiqilgan va
qat’iy
asoslangan.
6.
Axborotni himoya qilish kontsepsiyasini amaliy amalga oshirish usullari,
yo‘llari
va vositalari ishlab chiqildi.
7.
Axborotni himoya qilish nazariyasi va amaliyotini rivojlantirish
istiqbollari shakllantirildi va asoslab berildi, bunda asosiy
yo‘nalishlar
sifatida
quyidagilar belgilandi: axborotni himoya qilishning nazariy asoslarini
takomillashtirish, faol himoya strategiyasini amalga oshirish, himoyani sanoat asosga
o‘tkazish
va axborot xavfsizligini
ta’minlashga
qaratilgan vazifalar
qo‘yilishini
bosqichma-bosqich kengaytirish.
Axborot xavfsizligi sohasidagi mutaxassislar va olimlarning axborot xavfsizligi
nazariyasi va amaliyoti asoslarini rivojlantirishga katta hissa
qo‘shgani
e’tiborga
loyiq
bo‘lib,
bunga mazkur muammoga katta qiziqish sabab
bo‘lgan.
Bugungi kunda
axborot xavfsizligi
bo‘yicha
ko‘pgina
o‘ziga
xos ilmiy maktablar shakllangan.
8
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ijtimoiy-axloqiy jihatlarning tarkibiy qismlaridan biri
bo‘lib
axborot madaniyati
hisoblanadi. Himoyani
o‘qitish
ham talabalar axborot madaniyatini oshirishga xizmat
qiladi.
Axborot madaniyatini rivojlantirish.
Jamiyatni axborotlashtirish zamonaviy
sharoitlarida shaxsning axborot texnologiyalari vositalaridan, yangi axborot
texnologiyalaridan amaliy muammolarni hal qilishda samarali foydalanish qobiliyati;
kasbiy faoliyatida axborot makonining imkoniyatlaridan foydalanish qobiliyati
axborot madaniyatining mavjudligini yaqqol namoyon etadi. Axborot madaniyati
bugungi kunda axborot jamiyatida shaxsning ijtimoiy xavfsizligini
ta’minlovchi
omil
bo‘lib
hisoblanadi. Axborot madaniyati hodisasi nazariy, uslubiy, pedagogik,
psixologik, mafkuraviy, falsafiy yondashuvlar nuqtai nazaridan uning tarixiy va
ijtimoiy shartlanganligini aniqlash, uning nazariy asoslari hamda tushunchaviy-
terminologik apparatini shakllantirishga
ko‘plab
olimlarning tadqiqotlari qaratilgan.
M.G. Vokhrysheva fikriga
ko‘ra,
axborot madaniyati
–
bu jamiyatda
axborotning faoliyati va shaxsning axborot fazilatlarini shakllantirish bilan
bog‘liq
bo‘lgan
madaniyat sohasidir. T.S. Koval axborot madaniyatini inson va insoniyat
madaniyati haqidagi bilimlarning integratsiyasini aks ettiruvchi tizimli hosil deb
hisoblaydi. O.V. Krasnova shaxsning axborot madaniyatini uning hayot faoliyati
jarayonlarining tegishli darajasini
ta’minlaydigan
shaxsning quyi tizimi sifatida
tushunadi, jumladan: shaxsda dunyoning adekvat va dinamik tasavvurini
shakllantirish; axborot
ko‘nikmalarini
shakllanganligi orqali
ta’minlanadigan
samarali axborot almashinuvi (qabul qilingan
ma’lumotlarning
foydaliligi va
haqiqatini baholash; zarur axborotni izlash va boshq.); begonalar
ma’lumotlariga
kirish va
ma’lumotlardan
g‘arazli
maqsadlarda foydalanish masalalarini tartibga
soluvchi axborot axloqi; axborotni mantiqiy va qadriyatli qayta ishlash qobiliyati.
N.N. Elistratova zamonaviy jamiyatda axborot madaniyatini rivojlantirishning
asosiy omillari sifatida
ta’lim
tizimi, axborot infratuzilmasi, jamiyatni
demokratlashtirish, mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish ekanligini
ta’kidlaydi.
Axborot madaniyati tuzilmasiga kommunikativ, leksik, intellektual, axborot
texnologiyalari (zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish madaniyati),
mafkuraviy, axloqiy va boshqa komponentlar kiradi.
OTM talabalarida axborot madaniyatini rivojlantirishda kompyuter
texnologiyalari katta rol
o‘ynaydi,
ulardan foydalanish turli
ma’lumotlarni
qayta
ishlash, turli obyektlar va hodisalarni
o‘rganish
uchun matematik va axborot
modellashtirishni amalga oshirish, tuzilgan modellarni
to‘g‘riligini
tekshirish uchun
hisoblash tajribalarini
o‘tkazish
imkonini beradi. Talabalarda axborot madaniyati,
9
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
shuningdek, axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘rganish
jarayonida ham
shakllanadi. Lokal hisoblash tarmoqlarida axborotni himoya qilishda filtrlar,
brendmauerlar yoki faervollar ham deb ataladigan tarmoqlararo ekranlar muhim rol
o‘ynaydi
(brendmauerlar
ba’zi
funksiyalarining (turli axborot texnologiyalariga
nisbatan invariant) ishlashining sxematik
ko‘rinishi
dissertatsiyaning 2-ilovasida
keltirilgan). Quyida va dissertatsiyaning keyingi
o‘rinlarida
biz
“brendmauer”
atamasidan foydalanamiz. Brendmauer asosiy vazifasi LHS (lokal hisoblash
tarmog‘i)
yoki uning alohida uzellarini ruxsatsiz kirishdan himoya qilishdan iborat.
Talabalarga axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘rgatish
jarayonida ularga LHS da
ma’lumotlarni
himoya qilishni tashkil qilish imkonini beruvchi brendmauerning
minimal zarur konfiguratsiyalarini yaratishga
o‘rgatish
juda muhimdir. Bu axborot
madaniyatini rivojlantirishga hissa
qo‘shadi.
1.
Ichki tarmoqning barcha foydalanuvchilariga Internetga cheksiz kirishga
ruxsat berilgan;
2.
Foydalanuvchilar Internetga ICMP-
so‘rovlarini
yuborishlari mumkin;
3.
Tashkilot uzellariga kiruvchi ICMP-
so‘rovlari
taqiqlanadi;
4.
Internet-provayder tashkilotga S-sinf tashqi manzillar diapazonini
ajratgan.
Ushbu amaliy vazifani bajarish natijasida talabalar axborotni tashqi
ta’sirlardan
himoya qilishning axborot modelini tushunadilar; tarmoq texnologiyalari sohasidagi
axborotni himoya qilish muayyan texnologiyalari va bilimlarini
qo‘llaydilar,
bu esa
talabalar axborot madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Axborotni himoya qilish
texnologiyalaridan foydalanish yoki ishlab chiqish bilan
bog‘liq
amaliy vazifalarni
bajarishda talabalar ilmiy dunyoqarashini kengaytiradi. OTMda talabalarga har
qanday
o‘quv
fanini, jumladan, axborotni himoya qilish texnologiyalarini
o‘rgatish
jarayonida ularning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish maqsad qilib
qo‘yilgan.
Ilmiy
dunyoqarashni kengaytirish
yo‘llarini
izlash, uning insoniyat sivilizatsiyasi
hayotidagi ahamiyati, dunyoqarashning psixologik-pedagogik asoslari
o‘tgan
asrlar
olimlari, shu jumladan Aristotel, I.V. Vernadskiy, Gegel, Dekart, Ya.A. Komenskiy,
Kant, Platon, M. Haydegger va boshqa olimlar ishlarida
ko‘rib
chiqilgan. Mazkur
muammoning rivojlantirilishi zamondoshlarimiz
–
faylasuflar, pedagoglar,
psixologlar, matematiklar, fiziklar va boshqa olimlarning tadqiqotlarida ham
o‘z
aksini topgan.
Xulosa
Axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘qitishda
axloqiy qadriyatlarning
integratsiyasi
–
zamonaviy axborotlashgan jamiyatda shaxsni har tomonlama yetuk
10
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
va
mas’uliyatli
qilib tarbiyalashning muhim omillaridan biridir. Bu yondashuv orqali
nafaqat texnik bilim va
ko‘nikmalar
beriladi, balki talabalar axborotdan
foydalanishda halollik, ishonchlilik, shaxsiy hayot daxlsizligiga hurmat kabi axloqiy
mezonlarga amal qilishni ham
o‘zlashtiradilar.
Axborot xavfsizligining samarali
ta’limi
raqamli etikani
o‘zlashtirish,
mas’uliyatli
qarorlar qabul qilish va axborot
makonida ijobiy muhitni shakllantirishga xizmat qiladi. Shuning uchun ham
OTMlarda bu
yo‘nalishda
axloqiy-
ma’naviy
jihatlar bilan boyitilgan
o‘quv
dasturlarini joriy etish dolzarb sanaladi.
Adabiyotlar
ro‘yxati
:
1.
Мирзоев
И
.
Р
.
Ахборот
хавфсизлиги
асослари
.
–
Т
.: Fan va
texnologiya, 2020.
2.
Абдуллаев
И
.,
Каримов
А
.
Ахборот
маданияти
ва
ахборот
хавфсизлиги
.
–
Т
.: Iqtisod-Moliya, 2018.
3.
Носирова
Ш.
Ахборот
технологиялари
ва
жамият:
этик
муаммолар.
–
Т.:
Ilm Ziyo, 2021.
4.
Solove, D.J.
Understanding Privacy.
–
Harvard University Press, 2008.
5.
Tavani, H.T.
Ethics and Technology: Controversies, Questions, and
Strategies for Ethical Computing.
–
Wiley, 2016
6.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining qarori:
“Axborot
xavfsizligini
ta’minlash
strategiyasi”,
2022-yil.
7.
Jo‘raqulov
T.A.
—
Kiberxavfsizlik va uni
ta’lim
tizimida
o‘rgatish
metodikasi. Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021.
