196
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
AXBOROT XAVFSIZLIGI TEXNOLOGIYALARINI O
‘
RGATISHDA
AXLOQIY QADRIYATLAR INTEGRATSIYASI
Boymanov Jasur Isroil
oʻg‘li
Iqtisodiyot va pedagogika universitetiSamarqand kampusi
“Iqtisodiyot
va muhandislik
fanlari”
kafedrasi assistenti,
Annotatsiya:
Mazkur maqolada axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘rgatish
jarayonida axloqiy qadriyatlarni integratsiya qilishning ahamiyati yoritiladi.
Talabalarga nafaqat texnik bilimlar, balki axborotdan foydalanishdagi axloqiy
yondashuv,
mas’uliyat
hissi va raqamli madaniyatni singdirish zarurligi asoslab
beriladi.
O‘qitish
jarayonida axboriy axloq, shaxsiy
ma’lumotlarga
hurmat, raqamli
etikaga oid pedagogik yondashuvlar misollar bilan
ko‘rib
chiqiladi.
Kalit
so‘zlar:
axborot xavfsizligi, axloqiy qadriyatlar, raqamli madaniyat,
axboriy axloq, integratsiya,
o‘qitish
metodikasi.
Аннотация:
В
статье
рассматривается
значимость
интеграции
нравственных
ценностей
в
процесс
преподавания
технологий
информационной
безопасности.
Обосновывается
необходимость
не
только
технической
подготовки
студентов,
но
и
формирования
ответственного
отношения
к
информации,
цифровой
культуры
и
этики.
Приводятся
педагогические
подходы
к
обучению
цифровой
этике,
уважению
к
личным
данным
и
информационной
морали.
Ключевые
слова:
информационная
безопасность,
нравственные
ценности,
цифровая
культура,
информационная
этика,
интеграция,
методика
обучения
.
Abstract:
This article highlights the importance of integrating moral values into
the teaching of information security technologies. It emphasizes the need to equip
students not only with technical skills but also with a sense of ethical responsibility,
digital literacy, and respect for information. Pedagogical approaches to teaching
digital ethics, privacy awareness, and responsible information use are explored with
examples.
Keywords:
information security, moral values, digital culture, information
ethics, integration, teaching methodology.
Axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘rganish
jarayonida talabalar turli
o‘quv
amaliy masalalarni yechish algoritmlarini amalga oshirish imkonini beruvchi
197
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
zamonaviy axborot va telekommunikatsiya texnologiyalarini
o‘zlashtiradilar;
kompyuter vositalaridan foydalangan holda ularni dasturiy amalga oshirish
ko‘nikmalarini
shakllantiradilar; axborotni himoya qilishning insonparvarlik
ahamiyatini, axborot texnologiyalarining insoniyat jamiyati taraqqiyotidagi
o‘rnini
anglaydilar va hok. Bu ularning ilmiy dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.
1-vazifani
ko‘rib
chiqamiz. Jixoz konfiguratsiyasi misolida tarmoqqa noqonuniy
DHCP serverlar ulanishidan himoya qilish usullarini tasvirlash.
1-vazifa yechimi. Ushbu vazifani yechish uchun biz DHCP protokoli yordamida
hujumlardan himoya qilish uchun
mo‘ljallangan
DHCP snooping kommutator
funksiyasidan foydalanamiz. Misol uchun, tarmoqdagi DHCP serverini almashtirish
bilan qilingan hujumlar yoki DHCP starvation hujumlari DHCP-serverini
tajovuzkorga serverdagi barcha mavjud manzillarni berishga majbur qiladi. DHCP
snooping faqat DHCP xabarlarini tartibga soladi va foydalanuvchi trafikiga yoki
boshqa protokollarga bevosita
ta’sir
qila olmaydi.
Mazkur vazifani bajarish jarayonida talabalar nafaqat axborot xavfsizligi
nazariyasining ilmiy-uslubiy asoslari, axborot xavfsizligini
ta’minlashning
umumiy
sxemasi, balki informatika, axborot texnologiyalari, kompyuter tarmoqlari va boshqa
sohadagi bilimlardan ham foydalanishadi. Shu orqali bunday
o‘qitish
jarayonida
fanlararo aloqalar amalga oshiriladi.
Fanlararo aloqalarni amalga oshirish. Fanlararo aloqalarga
o‘tgan
asrlarning
ko‘plab
olimlari
e’tibor
qaratganlar, jumladan A. Disterveg, Ya.A. Komenskiy, D.
Lokk, I.G. Pestalotsi, K.D. Ushinskiy va boshq.
Ya.A. Komenskiy
ta’kidlaganidek,
o‘zaro
bog‘liq
bo‘lgan
hamma narsa xuddi
shu aloqada
o‘rgatilishi
va hamma narsa uzluksiz ketma-ketlikda olib borilishi
kerakki, bugungi hamma narsa kechagi kundagi narsalarni mustahkamlab, ertangi
kunga
yo‘l
ochib bersin. Aksariyat olimlarning fikricha,
o‘quv
fanining predmetlari
bilimlarning tartibsiz guruhini emas, balki har bir fanning
o‘z
mantiqiga ega
bo‘lgan
va barchasi birgalikda uzviy
bog‘langan,
uning
ma’nosi
pedagogga
to‘liq
tushunarli
bo‘lishi
kerak
bo‘lgan
bir butunlikni tashkil etuvchi tizimni ifodalaydi.
O‘quv
fanlarining fanlararo aloqadorligi strukturasi tahlil qilishga,
ta’lim
sifatini
oshirishda fanlararo aloqalarning ahamiyatini aniqlashga,
ta’lim
mazmunini
shakllantirishda fanlararo aloqadorlik rolini aniqlashga,
o‘quv
jarayonida fanlararo
aloqadorlik va funksiyalarni tasniflashga, turli fanlarni, jumladan, informatika
fanlarini
o‘qitishda
fanlararo aloqalarni amalga oshirish muammosini yechishga
bizning zamondoshlarimiz, jumladan A.V. Usova, A.V. Xutorskoy va boshqa olimlar
hissa
qo‘shgan.
198
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘qitishda
fanlararo aloqalar tarbiya va
ta’limga
kompleks yondashishni
namoyon etadi,
ta’lim
mazmunining asosiy elementlarini va subyektlar
o‘rtasidagi
munosabatlarni aniqlash imkonini beradi; talabalar aniq bilimlarni shakllantiradi,
gnoseologik muammolarni ochib beradi; talabalar umumiy ilmiy xarakterdagi biluv
usullardan foydalanishga yordam beradi. N.D. Kuchgurova fikricha, fanlararo
aloqalar
ta’lim
va tarbiyaga kompleks yondashishning muhim sharti va natijasidir,
chunki fanlararo aloqalar yordamida talabalarni
o‘qitish,
rivojlantirish va tarbiyalash
vazifalari hal etiladi, voqelikning murakkab muammolarini har tomonlama
ko‘rish,
yondashish va yechish uchun asos yaratiladi.
Talabalarga axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘rgatish
jarayonida fanlararo
aloqalar bilimlar darajasida ochib beriladi.
“Informatika
fanining nazariy
asoslari”,
“Sun’iy
intellekt
asoslari”,
“Dasturlash”,
“EHM
dasturiy
ta’minoti”,
“Axborot
tizimlari”,
“Kompyuter
tarmoqlari, internet va multimedia
texnologiyalari”
va boshqa
fanlar
bo‘yicha
bilimlar jalb qilinadi. Fanlararo aloqalarning uslubiy,
ta’lim,
rivojlantiruvchi, tarbiyaviy va hok. kabi vazifalari, ularning talabalar aqliy
rivojlanishidagi
o‘rni,
amaliy informatika sohasidagi bilimlarning yaxlit tizimini
shakllantirishga ijobiy
ta’siri
aniqlanadi.
Ushbu vazifani bajarish jarayonida nafaqat axborot xavfsizligi nazariyasi va
amaliyoti sohasidagi, balki dasturlash, algoritmlar nazariyasi, kompyuter tarmoqlari
sohalaridagi bilimlar jalb qilinadi, bu esa talabalarda amaliy informatika sohasidagi
bilimlar tizimini tizimlashtirish va shakllantirishga yordam beradi.
O‘qitishning
ijtimoiy-axloqiy jihatlarining muhim tarkibiy qismi
–
ta’lim
-tarbiya funksiyalarini
amalga oshirish,
o‘qitishning
psixologik jihatlari mazmunini tashkil etuvchi fanlararo
va
umumta’lim
ko‘nikmalarini
shakllantirish va rivojlantirishdir. OTM talabalariga
axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘rgatishda
o‘qitishning
yuqorida qayd etilgan
psixologik jihatlari ham amalga oshiriladi.
O‘qitishning
psixologik jihatlarini amalga oshirish.
Psixologiya, falsafa,
sotsiologiya, etika va boshqa ilmiy sohalarning fundamental muammolaridan biri
–
shaxsni tadqiq qilish muammosidir. Psixologiyada mavjud konsepsiyalar inson
shaxsini uning xilma-xil faoliyatida
o‘rganishga
qaratilgan. Shu munosabat bilan,
ushbu muammo turli fan sohalari mutaxassislari tomonidan
o‘rganiladi,
masalan:
A.G. Asmolov, G.D. Buxarova, V.V. Davydov, V.S. Lednev, N.G. Salmina, L.M.
Fridman va boshq.
A.G. Asmolov fikricha, shaxsning rivojlanishi ijtimoiy-tarixiy hayot tarz
kontekstida boshqalar bilan munosabatlarning rasmiy-rolli turidan shaxsiy-semantik
turdagi munosabatlarga
o‘tish
bilan birga keladi. G.D. Buxarova vazifalarni yechish
199
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ta’lim
jarayonida
ma’lum
funksiyalarni bajaradi, deb hisoblaydi. Axborot xavfsizligi
texnologiyalaridan foydalanish va ishlab chiqish bilan
bog‘liq
ta’lim
muammolarini
hal qilish
o‘quv
jarayonida muayyan funksiyalarni bajaradi. Misol tariqasida axborot
xavfsizligi bilan
bog‘liq
amaliy masalani shakllantiramiz va uning yechimini
keltiramiz.
2-vazifa.
1-rasmda
ko‘rsatilgan,
Wi-Fi dan tashqari barcha quyi tarmoqlarda
axborotning xavfsiz saqlanishini
ta’minlaydigan
sxema uchun core-marshrutizator
konfiguratsiyasini tasvirlash.
Xavfsizlik siyosatini belgilab olamiz: 1-rasm
har bir quyi tarmoq izolyatsiyalangan;
har bir quyi tarmoq tashqi tarmoqqa kirish imkoniyatiga ega;
administrator vlan i boshqa barcha quyi tarmoqlarga kirish huquqiga ega;
vlan boshqaruvi faqat administrator quyi
tarmog‘ida
mavjud.
Xulosa
qismida tarmoqning ishlashi va manbalar ochiqligini tekshiramiz.
Xavfsizlik siyosatining barcha shartlari bajarilishiga ishonch hosil qilamiz.
Endi axborot xavfsizligi masalalarini yechish
ta’lim
-tarbiya jarayonida qanday
funksiyalarni bajarishini tahlil qilamiz:
1.
Motivatsion funksiya.
Axborot xavfsizligi texnologiyalaridan
foydalangan holda kompyuter tizimlari va tarmoqlarining axborot xavfsizligini
ta’minlash
bilan
bog‘liq
amaliy vazifalarni bajarish talabalarning
o‘quv
faoliyatiga
ichki motivatsiyasini shakllantirish va rivojlantirishga yordam beradi. 2-vazifani
bajarishda talabalarda axborot xavfsizligi muammosiga, axborot xavfsizligiga
yondashuvlarga va zamonaviy axborot xavfsizligi texnologiyalariga; amaliy
informatika va uning zamonaviy dunyoda tutgan
o‘rniga
bo‘lgan
biluv qiziqishi
shakllanadi.
2.
Rivojlantiruvchi funksiya.
Talabalarning mantiqiy tafakkuri, ijodiy
faoligi va mustaqilligi shakllanadi va rivojlanadi. 2-vazifani bajarish jarayonida
talabalar uning
qo‘yilishini
tushunadilar, taklif qilingan topologiyani mustaqil tahlil
qiladilar, tarmoq xavfsizligi siyosatini tuzadilar, emulatorlarda jihozlarning
konfiguratsiyasini amalga oshiradilar.
3.
Biluv funksiyasi.
2-vazifani bajarish natijasida nafaqat axborot
xavfsizligi nazariyasi va amaliyoti sohasidagi bilimlar, balki LVS ishlashi, IP-
marshrutizatsiyasi va boshqa sohadagi bilimlar ham
qo‘llaniladi.
200
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4.
Tarbiyaviy funksiya.
Axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘qitishning
ijtimoiy-
ma’naviy
jihatlarini ochib berish talabalarning ilmiy dunyoqarashini
kengaytirishga, shaxsini ijodiy rivojlantirishga xizmat qiladi.
5.
Boshqaruv funksiyasi.
Kompyuter tizimlari va tarmoqlarining axborot
xavfsizligini
ta’minlashning
muayyan amaliy vazifalarini bajarishda axborot
xavfsizligi optimal texnologiyalaridan foydalanish
ta’lim
va tarbiyada yaxshi
natijalarga erishish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. 2-vazifani bajarishda
talabalar nisbatan katta VLS da
ma’lumotlarni
saqlash xavfsizligini
ta’minlashning
optimal texnologiyasini maqsadli ravishda ishlab chiqadilar.
Xulosa
Axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘rgatishda
axloqiy qadriyatlarning
integratsiyasi zamonaviy
ta’lim
jarayonida dolzarb va strategik ahamiyatga ega
masala hisoblanadi. Faqat texnik
ko‘nikmalarni
shakllantirish bilan cheklanmasdan,
talabalarni axborotdan
mas’uliyatli
va etik foydalanishga
o‘rgatish
—
ularning
jamiyatdagi ongli axborot subyekti sifatidagi
o‘rnini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bu esa axborot makonidagi halollik, ishonchlilik va axloqiy
mas’uliyat
mezonlariga
asoslangan yondashuvni talab etadi. Maqolada
ta’kidlanganidek,
axborot xavfsizligini
o‘rganish
jarayonida talabalarda nafaqat texnik bilimlar, balki axloqiy
mas’uliyat
hissi, shaxsiy va kasbiy etikaga rioya qilish, ijtimoiy axborot muhitiga nisbatan ongli
munosabat shakllanadi. Bu yondashuv axborot hujumlariga qarshi faqat texnik
vositalar bilan emas, balki ongli, axloqiy qarorlar qabul qila oladigan mutaxassislar
tayyorlash imkonini beradi. Shuningdek, axborot xavfsizligi
ta’limida
axloqiy
qadriyatlar
—
halollik, adolat, javobgarlik, shaxsiy daxlsizlik va axborotning
ishonchliligiga hurmat
—
asosiy tamoyil sifatida kiritilishi
ta’limning
samaradorligini
oshiradi. Bunday integratsiyalashgan yondashuv talabalarning nafaqat bilim
darajasini, balki ularning kasbiy madaniyatini ham rivojlantiradi. Ular kelajakda
jamiyatda raqamli ishonch va xavfsizlikni shakllantiruvchi muhim kuchga
aylanadilar. Shu bois, axborot xavfsizligi texnologiyalarini
o‘qitishda
axloqiy
qadriyatlarning chuqur integratsiyasi
o‘quvchilarning
tafakkurida axborot bilan
ishlash madaniyatini,
mas’uliyatni
va axborot etikasi
bo‘yicha
mustahkam pozitsiyani
shakllantirishda muhim omil
bo‘lib
xizmat qiladi.
Adabiyotlar
ro‘yxati
:
1.
Мирзоев
И
.
Р
.
Ахборот
хавфсизлиги
асослари
.
–
Т
.: Fan va
texnologiya, 2020.
201
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
Абдуллаев
И
.,
Каримов
А
.
Ахборот
маданияти
ва
ахборот
хавфсизлиги
.
–
Т
.: Iqtisod-Moliya, 2018.
3.
Носирова
Ш.
Ахборот
технологиялари
ва
жамият:
этик
муаммолар.
–
Т.:
Ilm Ziyo, 2021.
4.
Solove, D.J.
Understanding Privacy.
–
Harvard University Press, 2008.
5.
Tavani, H.T.
Ethics and Technology: Controversies, Questions, and
Strategies for Ethical Computing.
–
Wiley, 2016
6.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining qarori:
“Axborot
xavfsizligini
ta’minlash
strategiyasi”,
2022-yil.
7.
Jo‘raqulov
T.A.
—
Kiberxavfsizlik va uni
ta’lim
tizimida
o‘rgatish
metodikasi. Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021.
