68
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
INCREASING THE INTEREST OF PRIMARY SCHOOL STUDENTS IN
MATHEMATICS
Usenbaeva Gozzal
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
Boshlang'ich ta'lim fakulteti 3v-guruh talabasi
Abstract:
This article discusses how to explain mathematics to elementary
school students in an interesting way and how to interest them in this subject.
Keywords:
Mathematics, lesson, student, primary school, teacher.
Boshlangʻich
sinf
oʻquvchilari
maktabga kelgan kunidan boshlab matematika
fani bilan tanishadi.
Bogʻchadan
sanashni
oʻrganib
keladi. 1-sinfda asosan 10nan
100gacha
boʻlgan
sonlar ichida arifmetik amallarni hisoblashni
oʻrganadilar.
Ular
arifmetik misollardam tashqari harxil geometrik figuralarni ham
oʻrganadi.
Boshlangʻich
sinf
oʻquvchilarini
10gacha
boʻlgan
sonlarni
qoʻshish
va ayirishda ular
koʻrgazmali
narsalardan va sanoq tayoqshalaridan foydalanadi. Ular 6+1=7
koʻrinishidagi
misolni yeshishda dastlab 6ta sanoq tayoqchalarni chiqarib oladi, keyin
yana 1ta sanoq tayoqchasini chiqaradi va hammasini birgalikda
qoʻshib
sanab
hisoblaydi. 7-3=4
koʻrinishidagi
misollarni bajarishda 1-sinf
oʻquvchisi
dastlab 7
tayoqchani chiqarib unnan 3 tayoqchani olib tashlaydilar va natiyjani sanab
hisoblaydi. Bu kabi misollarni sanoq tayoqchalari yoki qandaydir buyumlar orqali
oʻrgatsak
boshlangʻich
sinf
oʻquvchilari
10gacha
boʻgan
sonlar ichida
qoʻshish
va
ayirishni
oʻrganib
oladi. 10 konsentrida
qoʻshish
va ayirishni bilmaydigan
oʻquvchi
keying mavzularga umuman tushunmay qoladi va uning matematika faniga
boʻlgan
qiziqishi
soʻna
boshlaydi. Shuning uchun
oʻquvchilarga
dastlabki kunidan boshlab
matematikdagi hamma mavzularni yaxshi tushuntirib borishimiz lozim. 2-sinfda
boshlab
boshlangʻich
sinf
oʻquvchilari
tenglama,
koʻpaytirish
jadvali kabi yangi
matematik tushunchalar bilan tanisha boshlaydi. Ular dastlab
koʻbaytma,
boʻlish
kabi
arifmetik amallar bilan tanishadi. Bir xil
qoʻshiluvchilar
qoʻshindisidan
koʻbaytma
foyda
boʻlishini
va tenglamalardagi nomalum sonlarni qanday qilib topish kerakligi
bilan 2-sinf matematika darsligida tanishadi. 3-sinfda esa kasrlar haqida bilib oladi. 4-
sinf matematika darsligida murakkab geometrik figuralarning hajmini topishni
oʻrganadi.
Boshlangʻich
sinf
oʻquvchilari
harbir yangi mavzuni
oʻtkanida
ularda bu
mavzuga
boʻlgan
qiyinchilik
boʻladi.
Ularga mavzuni yaxshi tushuntirib berish esa
69
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
boshlangʻich
sinf
oʻqituvchisiga
bogʻliq.
Hamma
oʻquvchilarning
mavzuni qabul
qilishi harxil.
Baʻzi
oʻquvchilar
oʻqituvchini
diqqat bilan eshitmagani uchun
tushunmay qolsa, bazi
oʻquvchilar
mavzuni
koʻplagan
misollar yordamida tushunishi
mumkin. Shuning uchun ham
oʻquvchilarga
matematika fanini
oʻtishda
koʻrgazma
qurollardan va metodlardan foydalanish kerak. Iloji borisha
oʻquvchilarga
mavzuni
ular
oʻzlari
qiziqadigan oyinlardan olib tushuntirish maqsadga muvofiq
boʻlar
edi.
Ba’zi
paytlar sinfdagi
oʻquvchilarning
hammasi bilan yakka tartibda ishlashib
koʻrish
kerak. Shunda
oʻqituvchi
qaysi
oʻquvchi
yaxshi tushunmayatganini bilib oladi va u
oʻquvchini
matematika faniga qiziqtirishga, tushuntirishga yordam beradi.
Bolalarda matematika faniga qiziqishni qanday
uygʻotish
mumkin?
«Journalok.ru»
saytining yozishicha, buning olti usuli bor.
Asosiy matematika qonuniyatlarini bilish bugun deyarli hamma uchun kerak.
Koʻp
kasblar bevosita matematika bilan
bogʻliq:
moliya, kompyuter texnologiyalari,
injeneriya va boshqalar. Shuning uchun ham, garchi bu oson
boʻlmasa
-da,
farzandlarimizga
«fanlarning
shohi»ni
oʻrgatish
juda muhim.
1. Konstruktor
Bolada matematikaga ilk qiziqish konstruktor
yigʻish
jarayonida paydo
boʻladi
degan fikrga aksariyat ota-onalar
qoʻshilishsa
kerak. Ayniqsa,
«Lego»
toifasidagi
yigʻma
oʻyinchoqlarni
bolalar yaxshi
koʻrishadi.
«Lego»
ularga qanday qilib kichkina
qismlardan katta va murakkab qurilmalarni yasash mumkinligini tushunib olishda
koʻmaklashadi.
2. Origami
sanʻati
Bir buyuk matematik maktab davrida ota-onasi uni origami
toʻgaragiga
olib
borishganidan
soʻng
geometriyaga qiziqib qolganini aytgandi. Chindan ham bu
qadimiy
sanʻat
geometriyaning aksariyat teoremalarini
oʻzida
mujassamlashtirgan,
qogʻozdan
turli-tuman shakllarni yasash asnosida bolada geometriyaga qiziqish oshib
boradi.
3.
Strategik
oʻyinlar
Bolada tahlil va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda strategiya janridagi
oʻyinlarning
oʻrni
katta. Masalan, xitoyliklarning go
oʻyini.
Go Jahon intellektual
oʻyinlarining
besh asosiy
oʻyinidan
biri sanaladi. Go qoidalari juda oddiy: oq va qora
toshlarda
oʻynaladi
—
oʻyindan
maqsad taxtadagi
koʻproq
maydonni egallash va
oʻrab
olish.
4. Aniq hisoblash bilan
bogʻliq
boʻlmagan
topshiriqlar
70
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Bolaga unda tasavvur paydo
boʻlishi
va u taxminlar qilishi mumkin
boʻlgan
savollar berish tavsiya qilinadi. Masalan:
«Hovuz
suvga
toʻlishi
uchun qancha vaqt
ketishi
mumkin?»
Bunga
oʻxshash
savollar ham qiziqish
uygʻotish
baravarida matematik
qobiliyatlar rivojlanishini
ragʻbatlantiradi.
Tabiiyki, bola aniq javobni bilmaydi, biroq
barcha jihatlarni (hovuzning maydoni, suvning tezligi, quvurning kengligi) hisobga
olib, har xil taxminlarni ilgari suradi.
5. Musiqa
Olimlar va pedagoglarning fikricha, musiqa va matematika chambarchas
bogʻliq
tushunchalar.
Koʻpincha
matematikani va musiqani
oʻrganish
uchun bir xil qobiliyat
va
koʻnikmalar
boʻlishi
talab qilinadi.
6. Shaxmat
Maʻlumki,
shaxmat tahliliy qobiliyatni eng yaxshi rivojlantiruvchi
oʻyin
sanaladi. Shuning uchun ham ota-onalar farzandlarini shaxmat
toʻgaraklariga
berishgani
maʻqul.
Balki professional shaxmatchi
boʻlmas,
lekin orttirgan
koʻnikmalari
kelgusida
qoʻl
kelishi aniq.
Boshlangʻich
sinf
oʻquvchilarini
matematika
oʻqitish
jarayonida fikrlash
qobiliyatlarini
oʻstirishning
nazariy asoslari Matematik masalalar yechish matematika
oʻqitishning
muhim tarkibiy qismidir. Masalalar yechmasdan matematikani
oʻzlashtirishni
tasavvur ham etib
boʻlmaydi.
Matematikada masalalar yechishning
nazariyasini amaliyotga tadbiq qilishning muhim
yoʻlidir.
Masalalar yechishning
boshlangʻich
sinflarda
oʻrganiladigan
u yoki bu nazariy materiallarni
oʻzlashtirish
jarayonida muhim rolni va
oʻquvchilarni
fikrlash qobilyatlarini
oʻstiradi
muhim rol
oʻynaydi.
Masalalar amaliy ishlar sistemasi asosida tuziladi. Bu degan
soʻz
har bir
yangi tushunchani tarkib toptirish har doim bu tushuncha ahamiyatini tushuntirishga
yordam beradigan uning
qoʻllanishini
talab qiladigan u yoki bu masalani yechish
bilan amalga oshadi. Arifmetik amallarning mazmunini amallar orasidagi
bogʻlanishlarni
amal komponentlari bilan natijalar orasidagi ochib berishda, har xil
miqdorlar orasidagi
bogʻlanishlar
bilan tanishishda mos sodda masalalardan
foydalaniladi. Sodda masalalar
oʻquvchilarda
murakkab masalalarni yechish uchun
zarur,
boʻladigan
bilimlar malakalar va
koʻnikmalarni
tarkib toptirish uchun asos
boʻlib
xizmat qiladi. Masalalar bolalarning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishning
foydali vositasi
boʻlib
odatda
oʻz
ichiga ayrim bilimlarni oladi.
Bu bilimlarni qidirish masala yechuvchidan analiz va sintezga mustaqil murojaat
qilish faktlarni taqqoslash, umumlashtirish va hokazolarni talab qiladi. Bilishning bu
usullarini
oʻrgatish
matematika
oʻqitishning
muhim maqsadlaridan biri hisoblanadi.
71
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Masalalarni yechishda predmetga
boʻlgan
qiziqish rivojlanadi, umuman mustaqillik
erkinlik,
talabchanlik,
mehnatsevarlik,
maqsadga
intilishlik
rivojlanadi.
Oʻquvchilarga
tarbiya berishda ham hayotiy masalalar fikr doiralarni kengaytirishga
yordam beradi. Masalalar ustida ishla ekan sistemali ravishda va rejali asosda
oʻquvchilarning
xususiy malakalarini takomillashtirishga olib keladi. Masala ustida
ishlash uning mazmunini
oʻzlashtirishdan
boshlanadi.
Oʻquvchilar
hali
oʻqish
malakasiga ega
boʻlmagan
dastlabki vaqtlarda ularni
oʻqituvchi
oʻqib
beradigan
masala matnini tinglashga shartning muhim elementlarini tovush chiqarib ajratishga
oʻrganish
kerak shundan keyin masala shartini yaxshiroq
oʻzlashtirish
maqsadida, har
bir
oʻquvchi
masala matniini tinglashga va masalani mustaqil
oʻqib
chiqishi zarur.
Buning uchun ularga masalani oldin ovoz chiqarmay
oʻqishni
soʻngra
esa tovush
chiqarib ifodali
oʻqishni
taklif qilish kerak.
Boshlangʻich
sinflarda masalalarni
oʻrganish
yangi tushunchalarni shakllantirish, sodda masalarni yechishdan
murakkablarni yechishga
oʻtish
yordamida amalga oshiriladi. Bunda
qoʻshish,
ayirish,
koʻpaytirish
va
boʻlishga
doir har xil sodda masalalar
yaʻni
bir xil
qoʻshiluvchilarning
yigʻindisini
topishga karrali va teng
boʻlaklarga
boʻlishlarga
doir
sonni bir nyecha kattalashtirish va kichiklashtirishga oid masalalar sonlarni
taqqoslashga amallarning
nomaʻlum
konponentlarni topishga doir sodda masalalar
shuningdek turli murakkab masalalar shu jumladan keltirib yechiladigan masalalar,
ikki
koʻpaytuvchining
yigʻindisini
topishga doir va unga teskari masalalar
yigʻindisini
soʻngra
koʻpaytirish
boʻlishga
keltiradigan va boshqa masalalarni
koʻrib
chiqamiz. Agar berilgan masala
oʻzining
murakkabligi bilan sinfda yechilgan
masalalarga mos yoki
oʻxshasa
u holda
oʻquvchilar
taklif qilingan masalaning
yechilishi
yoʻlini
mustaqil topishga
oʻrgatish
kerak. SHu maqsadda
oʻquvchilar
masalalar yechishga yaqinlashishning eng sodda umumiy usullarini egallashlari
lozim.
Xulosa qilib aytadigan
boʻlsak
boshlang‘ich
sinf
oʻquvchilarini
matematika
faniga qiziqtirish uchun mavzuni
oʻyinlar
yordamida va elektron doskadagi internet
oʻyinlari
oʻynatishimiz,
o‘quvchilar
bilan indivual ishlashish va albatta mavzuni real
hayottagi narsalar yordamida tushuntirib berish kerak. Shundagina
oʻquvchi
matematika faniga qiziqa boshlashi mumkin
boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://www.xabar.uz/uz/maslahat/bolani-matematikaga
2.
Orınbayeva.
L
[hám
basq.] Matematika 1-klass [Tekst]:
sabaqlıq
–
Tashkent:
Respublikalıq
bilimlendiriw
orayı,
2021.
–
160 b.
72
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3.
Orınbayeva.
L
[hám
basq.] Matematika 2-klass [Tekst]:
sabaqlıq
–
Tashkent:
Respublikalıq
bilimlendiriw
orayı,
2021.
–
192 b.
4.
Orınbayeva.
L
[hám
basq.] Matematika 3-klass [Tekst]:
sabaqlıq
–
Tashkent:
Respublikalıq
bilimlendiriw
orayı,
2022.
–
192 b.
