73
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
B
OSHLANG‘ICH
SINFLARDA LIRIK ASARLAR USTIDA ISHLASH
Usenbaeva Gozzal
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
Boshlang'ich ta'lim fakulteti 3v-guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu
boshlang‘ich
sinflarda lirik asarlar ustida ishlash va lirik
asarlar haqida
ma’lumot
beriladi.
Kalit:
O‘quvchilar,
o‘qituvchilar,
lirik asar,
she’r,
qo‘shiq.
O‘qish
kitobini tuzishda shu narsaga
e’tibor
beriladiki, tuzilayotgan har bir
bo‘limda
o‘quvchilarni
g‘oyaviy,
siyosiy, axloqiy tomondan tarbiyalovchi, mehnatga
muhabbatni
uyg‘otuvchi,
tabiatni muhofaza qilishga undovchi asarlar asosiy
o‘rinda
turishi kerak.
O‘qish
kitoblariga kiritilgan tabiat va kishilar mehnati haqidagi yuksak
badiiy asarlarni
o‘qib
tahlil qilish bilan bolalar
o‘z
bilimlarini borliq haqidagi yangi
ma’lumotlar
bilan boyitadilar, ularda tabiatga muhabbat tarbiyalanadi, tabiat
boyliklariga ehtiyotkorona munosabatda
bo‘lishga
odatlanadilar.
Boshlang‘ich
sinflarda dasturga muvofiq adabiy asarlar, ertak, masallar bilan birga
she’rlar
ham
ko‘plab
berilgan.
Qo‘shiqlarni
o‘rgatish
o‘quvchilarda
estetik his-
tuyg‘ular
hosil
qilishda eng muhim janr hisoblanadi.
Qo‘shiqlar
ayniqsa bolalarning ruhiy dunyosini
boyitish bilan birga, tabiat manzaralarini, odamlarning hayotidagi, ishidagi,
turmushidagi, mehnatlaridagi va boshqa
go‘zalliklarni
ko‘rishga,
ulardagi poetik
sezgirlikni
o‘stirib
borishga sharoitlar yaratadi.
Qo‘shiqlarni
o‘rgatish
orqali
tilimizning ajoyib
go‘zallik
olamiga kirib, uning samarasi va mahoratidan foydalana
bilishni
o‘rganadi.
O‘quvchilarga
yoshligidan
she’r
bilan ishlay bilish
yo‘lini
o‘rgatib,
ularda
she’rga
muhabbat
tuyg‘usini
uyg‘ota
olsak, kelajakda ularning
adabiyotga,
she’rga
bo‘lgan
qiziqishini
uyg‘ota
olamiz. Ayniqsa,
she’rlar
ustida
ishlashning eng samarali
yo‘li
- uni
ta’sirli
qilib
o‘qiy
bilishda.
She’rlarning
ma’lum
bir qismini
o‘quvchilarning
yod olishiga berish talabga
javob beradi. Chunki yodlash orqali biz
o‘quvchining
intilishini, sezgirligini,
xotirasini rivojlantirib boramiz. Buning uchun
o‘quvchiga,
ayniqsa 1-2-sinf
o‘quvchilariga
yodlash
yo‘llarini,
yodlaganini yoddan aytib berish usullarini sinfda
o‘rgatib
borishimiz kerak.
Boshlang‘ich
sinflar uchun tavsiya etilgan
she’rlarning
aksariyati lirik va epik
bo‘ladi.
Lirik
she’rlarning
bir qanchasi fuqarolik mavzusiga oid
bo‘lib,
bunda
74
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
birinchi galda - shoirning vatan, uning tuzilishi, undagi turli tarixiy voqeaga,
odamlarga, ularning muhabbat
tuyg‘ulariga
munosabatini ifodalovchi asarlar. Bularni
o‘qish
orqali
o‘quvchilarning
shaxsiy
fe’l
-atvori shakllanishiga
ta’sir
etadi.
She’r
syujetidagi voqealarni,
g‘oyaviy
mazmuni va qurilishini, obrazlarning
yaratilishini, qahramonlar va personajlar harakatini bolalar bilan birgalikda tahlil
qilib, ularni ruhiy zavq olishga, estetik zavqlanishga, hayotni chuqurroq bilishga
tarbiyalab borilsa, yuqori natijalarga erishiladi.
Qo‘shiqning
maqsadi - hamma bolalarning ham
o‘qish
bilan birga kattalarga
ham yordam berish ishlarini qatorma-qator olib borishga erishishdir. Maktabda
boshlang‘ich
sinflardan boshlab pedagogika talabi
bo‘yicha
o‘quv
dasturlarida
yengildan
og‘irga,
oddiydan murakkabga
o‘tish
tamoyili yetakchilik qiladi. Bolalarda
berilgan topshiriqlarni mustaqil, mustaqil bajarish
ko‘nikmasi
shakllanadi. Bu
yoshdagi bolalarni tarbiyalashda
o‘qituvchining
xizmati juda katta.
O‘qituvchi
badiiy asar matnlari va
o‘zining
pedagogik mahorati bilan ham
bolalarni odob-axloqqa, tartib-intizom qoidalariga tarbiyalab boradi. Masalan,
bolalarga atab yozilgan mana bu
she’r
satrlari chinakam tarbiya quroli
bo‘la
oladi.
Ertalab erta turmagan,
Bet-
qo‘lini
yuvmagan,
Shkafdan olma
o‘g‘irlagan.
Bu bolaning qanaqasi.
O‘quvchilar
she’r
satrining mazmunidanoq "bu bolaning yomoni" ekanligini
anglaydilar. Va, mana
she’r
satrlari
o‘qilganda:
Ertalab erta turadi,
Yuz-
qo‘lini
yuvadi,
Ust-boshi top-toza,
Maktabga qadam
qo‘yadi,
Bu bolaning qanaqasi?
Bolalar "bu bolaning yaxshisi" deb birdan ajratadi. Yaxshi odat bilan yomon
odatning farqini bila boshlaydi. Ijobiy va salbiy harakatlarni qiyosiy tarzda ochib
berishga
bag‘ishlangan
she’rlar
qoraqalpoq bolalar shoirlarining poeziyasida
ko‘plab
topiladi.
Kichik maktab yoshidagi bolalar uchun yozilgan badiiy asarlarning
g‘oya
-
tematikasi rang-barang
bo‘lib,
ularni bolalarga
o‘z
vaqtida
o‘qib,
mazmunini tahlil
qilib, tushuntirib borilsa bolalar tarbiyasida ijobiy natija beradi. Bu yoshdagi
bolalarda kattalarning ishiga, mehnatiga qiziqish kuchli
bo‘ladi.
Kasb-hunar, mehnat
haqida yozilgan
she’rlar
katta taassurot qoldiradi.
Ba’zi
badiiy asarlarni
o‘zlari
topib
75
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
o‘qishga
intilib
o‘tiradilar.
Ko‘pchilik
qo‘shiqlarning
mavzusi tabiatga
bog‘liq.
Chunki
o‘quvchilar
har bir mavsumda tabiat qanday
ko‘rinishda
ekanini bilishi kerak.
Bu
o‘quvchilarning
tabiatga
bo‘lgan
mehrini oshirishga yordam beradi.
O‘quvchilar
tabiatni sevishi va uni asrab-avaylashi kerak.
She’rlar
orqali bizlar
o‘quvchilarning
tabiatga
bo‘lgan
munosabatini oshirishimiz mumkin.
O‘qish
kitoblarida turli janrdagi badiiy asarlar va ilmiy ommabop maqolalar
beriladi. Jumladan, I-IV sinflarda doston, masal,
qo‘shiq,
ertak, latifa, afsona, hikoya,
nasriy
saj’,
[446]
she’riy
san’atlar
o‘qitilishi
kuzatiladi. Har bir janrdagi
g‘oyani
o‘quvchining
idrok qilishi uchun turli
o‘qitish
usullaridan foydalanishni talab etadi.
She’rni
o‘qish
darslarida asosiy ish turi ifodali
o‘qish
hisoblanadi.
O‘quvchi
she’rning
g‘oyaviy
mazmunini tushunsagina ifodali
o‘qiy
oladi. Shuning uchun
she’rni
tahlil qilib, uning mazmunini
o‘quvchilarga
tushuntirish lozim.
She’rni
o‘qishdan
oldin
ba’zan
unda tasvirlangan, yil fasllari haqida suhbat
o‘tkazish
yoki
she’r
mazmunini tushunish uchun
o‘quvchilar
bilishi lozim
bo‘lgan
voqealarni
o‘qituvchi
qisqacha
so‘zlab
bersa maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
Masalan, Zafar
Diyorning
«Bahor
keldi»
she’rini
o‘qishdan
oldinroq tabiatni kuzatish, boqqa, qir-
adirlarga ekskursiya
o‘tkazish
maqsadga muvofiq.Lirik
she’rni
ham,
she’riy
hikoyani
ham
o‘quvchilar
hayajon bilan yaxlit idrok etishlariga erishish muhimdir.
O‘qituvchi
she’rni
shunday ifodali
o‘qishi
kerakki, bolalar uning asosiy mazmunini anglasinlar,
ularga jonli
so‘z
kuchliroq
ta’sir
etsin. Lirik she'rni o'qish va tahlil qilish
o'qituvchidan katta mahorat talab qiladi. Holbuki, ko'p hollarda she'rga oddiy matn
nuqtai nazaridan yondashiladi. Bunday holda she'riy san'at hissiyot bilan bog'liq
ekanligi unutiladi, she'r ma'nosining satrlar, so'zlar zaminida yashirin berilishi anglab
yetilmaydi. Buning oqibatida o'quvchilar she'rdagi obrazlilikning mag'zini chaqa
olmaydilar. Vaholanki, har qanday asar zaminidagi yashirin ma'noni uqish
mehnattalab ishdir. Busiz hatto adabiy ta'limning maqsadi ham amalga oshmaydi.
She'riy ohangni his qilmaslik, matndagi so'zlaming ma'nosini to'la tushunib yetmaslik
she'r yodlashni zerikarli mashg'ulotga aylantiradi. Ma'nosi anglanmagan matnni
yodlash oson kechmaydi. Buni deyarli barcha sinflarda o'rganadilar.
She’rni
o‘qish
- "Lirik
she’rlarni
o‘qish,
umuman
she’r
o‘qishga
qo‘yiladigan
talablarni saqlab
o‘qishdan
tashqari, ayniqsa,
tuyg‘uning
samimiyligi,
yolg‘izligi,
hissiy iliqligi, zerikarli tarzda
cho‘zilib
ketmaydigan samimiyligi bilan ajralib turishi
kerak," degan fikrni yodda tutishimiz kerak.
1.
O‘qituvchi
tomonidan
o‘quvchilar
she’rni
qabul qilishga tayyorlanadi.
Qo‘shiqning
mazmuniga oid rasmlar, plakatlar, diafilm va h.k.
ko‘riladi.
Qisqa kirish
so‘zi
so‘zlab,
o‘quvchilarning
diqqati
qo‘shiqni
tinglashga qaratiladi.
76
Issue 14(49), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
She’r
ta’sirli
o‘qiladi
va
o‘qituvchi
tomonidan
o‘quvchilarga
qanday
ta’sir
etganlari kuzatiladi.
3. ikkinchi marta qismlarga
bo‘lib
ta’sirli
qilib
o‘qiladi.
Bunda nafaqat uning
mazmunini qabul qilishga
yo‘naltirilishi,
balki uning emotsional sifatining bolalarga
ta’siri
aniqlanishi lozim.
4.
O‘quvchilarga
she’rni
o‘qigandagi
ta’siri,
undagi rasmlar, obrazlar, unga
muallifning munosabati sintetik tahlil qilinadi.
5. Bolalar tomonidan
qo‘shiqning
mazmuniga, obraziga
bog‘liq
turli xil
suhbatlar orqali rasmlar, illyustratsiyalar yaratish yoki mazmuniga
bog‘liq
holda
erkin suhbatlashadilar.
6.
Ta’sirli
o‘qishga
tayyorgarlik,
ta’sirli
o‘qish
yoki
she’r
o‘quvchilar
tomonidan
yod olinadi, ayrim hollarda
o‘qituvchining
bergan savollari
bo‘yicha
ishlanadi, ijodiy
ish ham qilinishi mumkin.
7.
She’rni
uyda
ta’sirli
o‘qib
o‘rganish,
yodlash va boshqa ishlar qilib kelish
bo‘yicha
topshiriqlar berish. Uni qanday va nima ishlab kelish
yo‘llari
o‘qituvchi
tomonidan
ko‘rsatiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
file:///C:/Users/User/Downloads/Ta'lim-fidoyilari-22.04.2022-445-
450%20(1).pdf
2.
1. Qosimova K., Matjonov S.,
G‘ulomova
X.,
Yo‘ldosheva
Sh.,
Sariеv
Sh. Ona tili
o‘qitish
metodikasi.
–
T.: Noshir, 2009.
–
163 b.
3.
2.
G‘ulomova
X.,
Yo‘ldosheva
Sh., Mamatova G.,
Boqiеva
H. Husnixat
va uni
o‘qitish
metodikasi.
–
T.: TDPU, 2009.
–
70 b.
