338
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
N.TURGENEV "MUMU" ASARINING O'ZBEK TILIDAGI TARJIMASIDA
GRAMMATIK VOSITALARNING QO'LLANILISHI
Yuldasheva Dilnoza Bekmur
о
dovna
filologiya fanlari bo
‘
yicha falsafa doktori (PhD), dotsent,
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Akobirova Malika Anvarjonovna
Iqtisodiyot fakultetining 1-kurs talabasi Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Anotatsiya:
Ushbu maqolada Ivan Turgenevning
«
Mumu
»
asarining o
‘
zbek
tiliga tarjimasi jarayonida grammatik vositalarning qo
‘
llanilishi tahlil qilinadi. Asarda
fe
’
l zamonlari, turli grammatik shakllar va sintaktik qurilishlarning o
‘
zbek tiliga
qanday moslashtirilgani, tarjima jarayonida yuzaga keladigan tilshunoslik
muammolari ko
‘
rib chiqiladi. Tadqiqot davomida rus va o
‘
zbek tillarining grammatik
tizimlari o
‘
rtasidagi farqlar, tarjimaning uslubiy va semantik xususiyatlari o
‘
rganiladi.
Maqola tarjimashunoslar, tilshunoslar va badiiy asarlarni tahlil qilayotganlarga
foydali bo
‘
lishi mumkin.
Kalit so
‘
zlar :
Mumu, o
‘
zbek tili, tarjima, grammatik vositalar, fe
’
l zamonlari,
sintaksis, tilshunoslik, tarjimashunoslik, uslubiy tahlil, badiiy asar.
Аннотация
:
В
данной
статье
анализируется
использование
грамматических средств при переводе произведения Ивана Тургенева «Муму»
на узбекский язык. Рассматривается, как временные формы глаголов,
различные грамматические конструкции и синтаксические построения
адаптированы для узбекского языка, а также проблемы, возникающие в
процессе перевода. Исследуются различия в грамматических системах русского
и узбекского языков, а также стилистические и семантические особенности
перевода. Статья может быть полезна для переводчиков, лингвистов и тех, кто
занимается анализом художественных произведений.
Ключевые слова :
Муму, узбекский язык, перевод, грамматические
средства, времена глаголов, синтаксис, лингвистика, переводоведение,
стилистический анализ, литературное произведение.
Annotation:
This article analyzes the use of grammatical tools in the translation
of Ivan Turgenev's "Mumu" into Uzbek. It examines how verb tenses, various
grammatical forms, and syntactic constructions are adapted to the Uzbek language, as
well as the linguistic issues that arise in the translation process. The study explores
339
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
the differences between the grammatical systems of Russian and Uzbek, as well as
the stylistic and semantic features of the translation. This article may be useful for
translators, linguists, and those analyzing literary works.
Keywords
: Mumu, Uzbek language, translation, grammatical tools, verb tenses,
syntax, linguistics, translation studies, stylistic analysis, literary work.
Tarjimashunoslikda grammatik vositalarning to
‘
g
‘
ri va adekvat tarzda uzatilishi
tarjima sifatini belgilovchi muhim omillardandir. Xususan, badiiy tarjimada nafaqat
matn mazmuni, balki muallif uslubi, grammatik qurilma, fe
’
l zamonlari, gap tuzilishi
va modal ifodalar ham asliyat ruhiga mos ravishda o
‘
z ifodasini topishi zarur.Ivan
Turgenevning "Mumu" asari rus adabiyotida yuksak badiiylik va psixologik
chuqurlik namunasi sifatida tan olingan bo
‘
lib, unda tilning oddiyligi, tabiiyligi va
chuqur ifoda vositalari o
‘
zaro uyg
‘
unlashgan. Asarda ishlatilgan grammatik vositalar,
xususan fe
’
l zamonlari, ifodalovchi modal konstruktsiyalar va sintaktik qurilmalar
qahramonlarning ichki kechinmalari va ijtimoiy muhit tasviriga xizmat qiladi.Ushbu
maqolada "Mumu" asaridagi asosiy grammatik vositalarning o
‘
zbek tiliga tarjima
jarayonidagi xususiyatlari, o
‘
zgarishlari va moslashtirish usullari ilmiy tahlil qilinadi.
Tadqiqot maqsadi
—
grammatik strukturalarning adekvat yoki moslashtirilgan tarzda
tarjima qilinishini o
‘
rganish va bu jarayonda yuzaga keladigan muammolarni
aniqlashdan iborat.
Fe
’
l zamonlarining tarjimada uzatilishi
Asarda asosiy voqealar o
‘
tgan zamonda tasvirlangan bo
‘
lib, rus tilidagi
"
прошедшее
время
" (o
‘
tgan zamon) shakllari o
‘
zbek tilida o
‘
tgan zamon shakllari
("-di", "-gan") bilan ifoda etilgan. Masalan:
Ruscha:
"Герасим подошёл к реке..."
O
‘
zbekcha tarjima:
"Gerasim daryoga yaqinlashdi..."
Bu yerda zamon va harakatning davomiyligi muvofiq tarzda uzatilgan. Fe
’
l
zamon shakllarining adekvatligi asarning umumiy psixologik ohangini saqlashda
muhim rol o
‘
ynaydi.
Modal vositalarning tarjimadagi ifodasi
Asarda modal ma’nolar ("xohish", "majburiyat", "imkoniyat") ko‘plab fe’l
shakllari va konstruktsiyalarda ifoda etilgan. Ularning o‘zbek tiliga tarjimasida
bevosita ekvivalentlar ishlatilgan:
340
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ruscha:
"Он должен был уйти."
O‘zbekcha tarjima:
"U ketishga majbur edi."
Modal konstruktsiyalar ko‘pincha "kerak", "majbur", "mantiqan lozim" kabi
o‘zbekcha ifodalar orqali uzatiladi.
Sintaktik strukturalarning tarjimadagi moslashuvi
Turgenev o‘z asarida murakkab gaplarni (murakkab bog‘lovchisiz va bog‘lovchi
yordamidagi gaplarni) keng qo‘llaydi. Tarjimada esa bu murakkablik darajasi biroz
soddalashtirilgan:
Ruscha:
"Он вздохнул, посмотрел вокруг и молча пошёл домой."
O‘zbekcha tarjima:
"U chuqur xo‘rsindi, atrofiga nazar soldi va jim holda uyiga qaytdi."
Murakkab gaplar o‘zbek tilida ham o‘zaro uzviylik saqlangan holda tarjima
qilingan, biroq ba’zan so‘z tartibi va tuzilishi o‘zbek sintaksis talablariga
moslashtirilgan.
Emotsional va stilistik vositalarning tarjimasi
Turgenev asaridagi ifoda vositalari (ta’kidlash, takrorlash, ritmik pauzalar)
o‘zbek tarjimasida ham imkon qadar saqlab qolinadi. Biroq, ba’zi hollarda tarjimon
(asosan uslubiy moslik uchun) ushbu vositalarni qisqartirgan yoki o‘zbek tilining
o‘ziga xos stilistik vositalari bilan almashtirgan.
Tarjimada grammatik moslashuv va uning turlari
Tarjimashunoslik nazariyasida grammatik moslashuv uch asosiy shaklda
namoyon bo‘ladi:
Formal moslashuv — tarjimada asliyatdagi grammatik shakl imkon qadar to‘liq
saqlanadi.
Masalan:
o‘tgan zamon — o‘tgan zamon bilan uzatiladi
Semantik moslashuv — grammatik shakl ma’nosiga e’tibor qaratilib, mos
ma’noli shakl tanlanadi, hatto agar grammatik konstruktsiya o‘zgarsa ham.
Masalan: rus tilidagi "бы" yordamida ifodalangan shart ma’nosi o‘zbek tilida
"agar" bilan ifodalanishi.
Stilistik moslashuv — grammatik shakl o‘zbek tilidagi badiiy adabiyot stiliga
moslashtiriladi.
Masalan: rus tilida oddiy gap tuzilmasi o‘zbek tilida poetik yoki obrazli ifoda
bilan almashtiriladi.
341
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“Mumu” asarida asosan formal va semantik moslashuv strategiyalari qo‘llangan.
Fe’l zamonlarining psixologik funksiyasi
Turgenevning "Mumu" asarida fe’l zamonlari nafaqat voqealar vaqtini bildiradi,
balki qahramonlarning ruhiy holatini ham ko‘rsatadi.
O‘tgan zamon yordamida afsus, xotira va kechirimlilik kabi psixologik nuanslar
berilgan.
Ba'zi joylarda zamon o‘zgarishi (masalan, hozirgi zamonga o‘tish) qahramon
his-tuyg‘ularining kuchayishini ifodalaydi.
Tarjimada bu o‘zgarishlar ehtiyotkorlik bilan uzatilgan, chunki har qanday
zamon almashuvi asar ruhiyatiga ta’sir qilishi mumkin edi.
Gaplarning uzunligi va tarjimadagi soddalashtirish
Turgenev o‘z zamoni uchun xos bo‘lgan uzun va murakkab gap
konstruktsiyalarini ishlatgan. O‘zbek tilida esa ifoda odatda soddalashtiriladi:
Murakkab qo‘shma gaplar ba’zan ikki yoki uchta oddiy gapga bo‘linadi.
O‘zbek tilida kuzatiladigan tartib: xabar beruvchi gaplar oddiy va mantiqiy
ketma-ketlikda ifodalanadi.
Bu metodika tarjimada nafaqat grammatik moslik, balki o‘quvchining qabul
qilish qobiliyatini ham hisobga olgan.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, "Mumu" asarining o‘zbek tiliga tarjimasida
grammatik vositalar umumiy jihatdan asliyatga sodiq qolgan holda uzatilgan. Fe’l
zamonlari, modal konstruktsiyalar va sintaktik strukturalar moslashtirilgan holda,
o‘zbek tilining grammatik va stilistik xususiyatlariga uyg‘unlashtirilgan.Ayniqsa,
tarjimada o‘tgan zamonning to‘g‘ri qo‘llanilishi, modal ma’nolarning ekvivalent
ifodalari va murakkab gaplarning o‘zaro uzviy tarjimasi asar ruhining saqlanishiga
xizmat qilgan.Biroq, tarjima jarayonida ba’zan sintaktik va stilistik moslashtirishlarga
ehtiyoj sezilgan. Bu esa o‘zbek tili va rus tili o‘rtasidagi grammatik farqlarni hisobga
olgan holda badiiy asarni o‘quvchiga tabiiy va ravon yetkazish zaruratidan kelib
chiqqan.Kelgusidagi tadqiqotlar "Mumu" asarining boshqa tarjimalarini (masalan,
she'riy tarjimalar, zamonaviy tarjimalar) qiyosiy o‘rganish va grammatik
vositalarning tarjima strategiyalarini chuqurroq tahlil qilishga qaratilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ivanova O.S.-Badiiy matnda zamon grammatik kategoriyalari:
zamonaviy yondashuvlar. — Moskva: LKI, 2022. — 245 b.
2.
Petrova E.A.-XIX asr nasriy asarlarida fe’l zamon shakllari. //
"Filologiya axborotnomasi" jurnali, №4, 2023. — B. 25–37.
342
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
3.
Karimov B.B.-Badiiy matnda fe’l zamonlarining stilistik funksiyalari. —
Toshkent: "Fan va taraqqiyot", 2021. — 198 b.
4.
Sidorova L.N.-Tarixiy hikoya tili vositalari: zamon, aspekt, modalitet. //
"Filologik fanlar" jurnali, №2, 2022. — B. 112–126.
5.
Yusupov A.K.-O‘zbek tilida badiiy zamon shakllari va ularning
tarjimadagi o‘zgarishlari (Gogol asarlari misolida). — Toshkent: Innovatsion ilmiy
nashriyot, 2023. — 156 b.
6.
Yuldasheva D.B. Aniqlik kuchi: to‘g‘ri atamalar ishlab chiqarish
samaradorligi Университет общественной безопасности республики Узбекистан
/Сборник материалов/ II международной научно-практической конференции
«Актуальные проблемы методики преподавания русского языка», 4 марта 2024
г.
