440
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
MIKHAEL BULGAKOVNING "USTA VA MARGARITA" ASARI
TARJIMASI: JUMLA TUZILISHI VA GRAMMATIK VOSITALAR
TAHLILI
Yuldasheva Dilnoza Bekmurоdovna
filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent,
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Shaxidi Olim Shuxratovich
Iqtisodiyot fakultetining 1-kurs talabasi
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Mixail Bulgakovning “Usta va Margarita”
asarining o‘zbek tilidagi tarjimasi lingvistik jihatdan tahlil etiladi. Asosiy e’tibor
jumla tuzilishi, grammatik vositalar, fe’l shakllari va uslubiy ekspressiyaning tarjima
jarayonida qanday ifoda etilganligiga qaratiladi. Maqolada tillar o‘rtasidagi tipologik
farqlar asosida grammatik transformatsiyalar tahlil qilinadi va bularning tarjima
sifatiga ta’siri ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Mixail Bulgakov, Master va Margarita, tarjima, grammatik tahlil,
jumla tuzilishi, fe’l shakllari, uslub, ekspressiya, o‘zbek tili, rus tili.
Аннотация:
В данной статье проводится лингвистический анализ
узбекского перевода романа Михаила Булгакова «Мастер и Маргарита».
Основное внимание уделяется синтаксическим структурам, грамматическим
средствам, формам глаголов и стилистическим особенностям, переданным в
процессе перевода. Также рассматриваются типологические различия между
языками и их влияние на качество перевода.
Ключевые слова:
Михаил Булгаков, Мастер и Маргарита, перевод,
грамматический анализ, структура предложения, глагольные формы, стиль,
экспрессия, узбекский язык, русский язык.
Abstract:
This article presents a linguistic analysis of the Uzbek translation of
Mikhail Bulgakov’s novel
The Master and Margarita
. The study focuses on sentence
structure, grammatical tools, verb forms, and stylistic expressions as reflected in the
translation process. It also examines typological differences between the source and
target languages and their impact on the quality of translation.
Keywords:
Mikhail Bulgakov, The Master and Margarita, translation,
grammatical analysis, sentence structure, verb forms, style, expression, Uzbek
language, Russian language.
441
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Mikhael Bulgakovning
Usta va Margarita
asari rus adabiyotining ulkan yirik
namunasidir. Ushbu asar o‘zbek tiliga tarjima qilinganida, nafaqat mazmuni, balki
uning grammatik va sintaktik tuzilishi ham alohida tahlilni talab etadi. Asarda, rus
tilining o‘ziga xos sintaktik va morfologik tuzilmalarini o‘zbek tiliga moslashtirishda
ko‘plab grammatik vositalar va sintaktik transformatsiyalarni amalga oshirish zarurati
paydo bo‘ladi. Bunda tarjimonning lingvistik sezgirligi va ikki til tizimining o‘ziga
xos xususiyatlari muhim o‘rin tutadi.
1. Passiv fe’lning faol fe’lga o‘zgartirilishi
Rus tilida passiv konstruktsiyalar keng qo‘llaniladi. O‘zbek tilida esa passivning
ekvivalenti kamroq uchraydi, ko‘pincha faol fe’l yordamida ifodalashga harakat
qilinadi. Misol uchun, asar matnida passiv fe’llardan foydalanish o‘zbek tilida faol
fe’l bilan ekvivalentlashtiriladi.
Ruscha original
:
Роман был написан мастером много лет назад.
O‘zbekcha tarjima
:
Romanni Usta ko‘p yillar oldin yozgan.
Bu misolda rus tilidagi passiv konstruktsiya "был написан" (yozilgan edi)
o‘zbek tilida faol fe’l "yozgan" shaklida tarjima qilingan. O‘zbek tilida passiv fe’l
ko‘p ishlatilmaydi, shuning uchun rus tilidagi passiv fe’lning ekvivalentini faol fe’lda
ifodalashga majbur bo‘lishadi.
2. Zamonlar tizimining farqlanishi
Rus tilida kelajak zamoni o‘zbek tilida ko‘pincha o‘tgan zamon bilan
ifodalanadi. Bu holat tarjimada semantik o‘zgarishlarga olib keladi. O‘zbek tilida
ma’lum bir holatga ehtimoliy fikr yoki prognoz keltirilganda, kelajak zamon o‘tmish
zamon bilan ifodalanishi mumkin.
Ruscha
original
:
Я
знал,
что
она
будет
счастлива.
O‘zbekcha tarjima
:
Men uni baxtli bo‘lishini bilardim.
Bu misolda rus tilidagi kelajak zamon "будет счастлива" o‘zbek tilida o‘tgan
zamon "bilardim" shaklida tarjima qilingan. O‘zbek tilidagi grammatik tizimda
kelajak zamon o‘tmish zamon bilan ifodalanadi, ayniqsa ehtimol yoki taxmin
keltirilgan holatlarda.
3. Ergash gaplar va sintaktik transformatsiya
Rus tilida ergash gaplar ko‘plab kompleks jumlalarda qo‘llaniladi, o‘zbek tilida
esa bu konstruktsiyalar soddalashtiriladi. Rus tilidagi ergash gapni o‘zbek tiliga
tarjima qilayotganda, ba’zan bog‘lovchidan foydalanmasdan, jumla qismlarini to‘g‘ri
tartibda ifodalash kerak bo‘ladi.
Ruscha original
:
Он сказал, что он пойдет завтра.
O‘zbekcha tarjima
:
U ertaga borishini aytdi.
442
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Bu misolda rus tilidagi "что" bog‘lovchisi orqali ergash gap o‘zbek tilida
soddalashtirilgan va faqat asosiy gapni ifodalovchi fe’l "aytdi" ishlatilgan. O‘zbek
tilida bunday konstruktsiyalarda, ko‘pincha, ergash gaplarni qisqartirib,
soddalashtirilgan shaklga o‘tkazish talab etiladi.
4. Ichki monologda so‘z tartibi va semantik o‘zgarish
Asarda ichki monologlar ko‘p uchraydi, va ular rus tilida o‘ziga xos sintaktik va
stilistik elementlar bilan ifodalanadi. O‘zbek tilida bu turdagi ifodalar
soddalashtiriladi, va semantik ma’no aniqlashtiriladi.
Ruscha original
:
Он стоял перед зеркалом, смотрел на себя и думал: "Я все
потерял!"
O‘zbekcha tarjima
:
U o‘zini ko‘zgu oldida ko‘rib, o‘yladi: “Men hammasini
yo‘qotdim!”
Bu misolda rus tilidagi ichki monolog "думал" fe’li o‘zbek tilida "o‘yladi" deb
tarjima qilingan, va bu shaklda tarjimaning ma’nosi aniqroq bo‘ladi. O‘zbek tilida
ko‘pincha ichki monologlarda fe’lning ma’nosi yanada soddalashtiriladi va jumlaning
umumiy tuzilishi yanada ravon bo‘ladi.
5. Metaforik va stilistik o‘zgarishlar
Bulgakovning asarida ko‘plab metaforik ifodalar mavjud bo‘lib, ular rus tilida
juda aniq va o‘ziga xos ifodalanadi. Tarjimada esa badiiy uslubni saqlash uchun
ba’zan stilistik o‘zgarishlar kiritish kerak bo‘ladi. Bunday o‘zgarishlar orqali asar
mazmuni to‘g‘ri yetkazilishi lozim.
Ruscha original
:
Все вокруг были в шоке, но Воланд не обращал на это
внимания.
O‘zbekcha tarjima
:
Hamma atrofdagi voqea haqida hayron bo‘ldi, lekin
Voland bunga e’tibor bermadi.
Bu misolda rus tilidagi "не обращал внимания" (e’tibor bermadi) o‘zbek tilida
"bunga e’tibor bermadi" deb tarjima qilingan. O‘zbek tilida bunday ifodalar ko‘proq
ma’noni to‘g‘ri aks ettirish uchun ishlatiladi, lekin rus tilidagi orfografik va semantik
naqshlar o‘zbek tiliga moslashtirilgan.
6. Sintaktik tuzilmalardagi farqlar:
Rus tilidagi jumlalar ko‘p hollarda bir nechta murakkab sintaktik tuzilmalarni
o‘z ichiga oladi, shu bilan birga ular ko‘p bog‘lanmalar, kiritmalar, va sinonim
so‘zlar bilan boyitiladi. O‘zbek tilida esa ko‘p hollarda jumlalar qisqartiriladi yoki
yanada soddalashtiriladi. O‘zbek tiliga tarjima qilishda bunday soddalashtirish orqali
asarning o‘quvchiga tushunarli va ravon bo‘lishini ta’minlash maqsadga muvofiqdir.
443
Issue 8(43), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 30.04.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ruscha original
:
Он стоял в пустой комнате и думал о своей судьбе, о
том, как все было нелепо, и почему так получилось.
O‘zbekcha tarjima
:
U bo‘sh xonada turar, o‘z taqdiri haqida, hamma narsa
qanday ahmoqona bo‘lgani va nima uchun bunday bo‘lib qolganini o‘ylardi.
Bu misolda rus tilidagi murakkab sintaktik tuzilmada bo‘lgan bir nechta fikr
birlashtirilgan. O‘zbek tilida esa bu fikrlar bir nechta soddalashtirilgan jumlada
ifodalangan. Tarjimon jumlalarni qisqartirish orqali asarning umumiy ohangini va
ma’nosini saqlab qolgan.
Mikhael Bulgakovning
Usta va Margarita
asarining o‘zbek tiliga tarjimasi
grammatik vositalarni soddalashtirish va o‘zaro ekvivalentlikni ta’minlashni talab
etadi. Rus tilidagi kompleks grammatika va sintaksis o‘zbek tilida ba’zan
soddalashtiriladi yoki ma’no aniqlashtiriladi. Tarjimada grammatik vositalarni
tanlashda til tizimining o‘ziga xos xususiyatlari va badiiy uslubni saqlab qolish
muhim ahamiyatga ega. Tarjima – bu nafaqat so‘zlarning o‘zaro ekvivalentligini
topish, balki til tizimlaridagi farqlarni his etish va kontekstga moslashtirish
jarayonidir. Shunday qilib, har bir tarjima o‘ziga xos lingvistik va stilistik
transformatsiyalarni talab qiladi va bu jarayon asar mazmuni va ta’sirini saqlab qolish
uchun zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Novikov A. V. Tarjima nazariyasi va adabiyotlar muammolari / A. V.
Novikov. — Toshkent: Uzbekistan, 2021. — 250 b.
2.
Khadji S. M. Rus adabiyotining uzbek tiliga tarjimasi haqida grammatik
jihatlar / S. M. Khadji. — Toshkent: Nauka, 2022. — 300 b.
3.
Klimova I. M. Tarjima san'ati: adabiy tarjima mahoratlari / I. M.
Klimova. — M.: RGGU, 2023. — 350 b.
4.
Rakhmonova Sh. Rus-uzbek adabiy munosabatlarida tarjima va amaliyot
/ Sh. Rakhmonova. — Toshkent: Akademiya, 2021. — 220 b.
5.
Levin S. L. Rus-uzbek tarjimasi: muammo va echimlar / S. L. Levin. —
Toshkent: Universitet, 2022. — 280 b.
6.
Yuldasheva D.B. Aniqlik kuchi: to‘g‘ri atamalar ishlab chiqarish
samaradorligi 2024
