ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
24
O‘QUVCHILARNING EKOLOGIK ONGINI SHAKLLANTIRISHDA VIRTUAL
SAYOHATLAR VA AR TEXNOLOGIYALARINING O‘RNI
Nuriddinova Nozima Nuriddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti biologiya yo'nalishi
+998903144170
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679627
Annotatsiya:
Mazkur tezisda o‘quvchilarning ekologik ongini shakllantirishda virtual
sayohatlar va kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalarining o‘rni tahlil qilinadi. Ushbu
texnologiyalar orqali ekologiya mavzularining interaktiv va vizual tarzda o‘qitilishi
o‘quvchilarda atrof-muhitni asrashga bo‘lgan qiziqishni oshirishi va ularning ekologik xulq-
atvorini ijobiy tomonga o‘zgartirishga yordam berishi ko‘rsatildi.
Kalit so'zlar:
ekologik ong, virtual sayohatlar, kengaytirilgan reallik, AR texnologiyalari,
interaktiv ta’lim, atrof-muhitni muhofaza qilish, ta’lim samaradorligi
Аннотация:
В данной тезисе анализируется роль виртуальных экскурсий и
технологий дополненной реальности (AR) в формировании экологического сознания
учащихся. Показано, что интерактивное и визуальное обучение экологии с
использованием этих технологий повышает интерес учеников к охране окружающей
среды и положительно влияет на их экологическое поведение.
Ключевые слова:
экологическое сознание, виртуальные экскурсии, дополненная
реальность, технологии AR, интерактивное обучение, охрана окружающей среды,
эффективность обучения
Abstract:
This thesis analyzes the role of virtual tours and augmented reality (AR)
technologies in shaping students’ ecological awareness. It demonstrates that the interactive
and visual teaching of ecology topics using these technologies increases students’ interest in
environmental protection and positively influences their ecological behavior.
Keywords:
ecological awareness, virtual tours, augmented reality, AR technologies,
interactive learning, environmental protection, educational effectiveness
Kirish.
Zamonaviy ta’lim jarayonida ekologik ongni shakllantirish muhim vazifa sifatida
ko‘riladi. Virtual sayohatlar va kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalari ekologiya va atrof-
muhit mavzularini o‘quvchilarga yanada qiziqarli va samarali tarzda yetkazishda muhim
vositalardan hisoblanadi. Ushbu texnologiyalar yordamida o‘quvchilar tabiatni interaktiv va
ko‘rgazmali tarzda o‘rganib, uning muhofazasi zarurligini chuqurroq anglashadi. Virtual
sayohatlar orqali o‘quvchilar geografik hududlar, o‘simlik va hayvonot dunyosi bilan bevosita
tanishib, ekologik muammolarni yaxshiroq tushunish imkoniga ega bo‘lishadi. AR
texnologiyalari esa real dunyo ko‘rinishlariga qo‘shimcha ekologik ma’lumotlar qo‘shib,
bilimlarni yanada boyitadi va o‘quvchilarning ekologik xulq-atvorini shakllantirishda samarali
ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, virtual sayohatlar va AR texnologiyalarining ta’limdagi
integratsiyasi ekologik ongni oshirishga va atrof-muhitni muhofaza qilish madaniyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Bugungi kunda ekologik muammolar global miqyosda dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Atrof-muhitning buzilishi, tabiiy resurslarning kamayishi va iqlim o‘zgarishi
insoniyat oldida turgan eng katta chaqiriqlardan biridir. Shu sababli yosh avlodda ekologik
ongni erta shakllantirish va ularni tabiatni muhofaza qilishga jalb etish muhim vazifa sifatida
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
25
qo‘yilmoqda. Maktab ta’limi bu jarayonda markaziy o‘rin tutadi, chunki o‘quvchilar
ma’lumotlarni an’anaviy usullardan tashqari, zamonaviy texnologiyalar yordamida
o‘rganishlari ko‘proq samarali va esda qolarli bo‘ladi.
Zamonaviy pedagogik amaliyotda virtual sayohatlar va kengaytirilgan reallik (AR)
texnologiyalari o‘quv jarayonini interaktiv va qiziqarli qilishda katta imkoniyatlar
yaratmoqda. Virtual sayohatlar yordamida o‘quvchilar turli geografik hududlar, o‘simlik va
hayvonot dunyosi bilan bevosita tanishishlari, ekologik muammolarni o‘z ko‘zlari bilan
ko‘rishlari mumkin. AR texnologiyalari esa real muhitga qo‘shimcha ma’lumotlar va
animatsiyalarni kiritish orqali o‘quv jarayonini yanada boyitadi va o‘quvchilarning mavzuni
chuqurroq tushunishlariga yordam beradi.
Shuningdek, virtual sayohatlar va AR vositalari o‘quvchilarda ekologik mas’uliyatni
shakllantirish, atrof-muhitni asrashga oid xulq-atvor va qadriyatlarni rivojlantirishda
samarali vosita hisoblanadi. Bu texnologiyalar ta’limning an’anaviy usullariga nisbatan yanada
ko‘proq amaliy va hissiy ta’sir ko‘rsatadi, o‘quvchilarni tabiat muhofazasi va ekologik
barqarorlikka faol jalb qiladi.
Ushbu ishda virtual sayohatlar va AR texnologiyalarining ekologik ongni
shakllantirishdagi roli, ularning ta’lim jarayonidagi samaradorligi va o‘quvchilarning ekologik
xulq-atvoriga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari yosh avlodda ekologik bilimlarni
chuqurlashtirish va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishda ushbu innovatsion vositalarning
ahamiyatini ko‘rsatishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili.
So‘nggi yillarda ekologik ta’lim va uning samaradorligini oshirish
yo‘nalishida ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazildi. Virtual sayohatlar va AR texnologiyalari ta’lim
jarayonida ekologik ongni shakllantirishda samarali vosita sifatida e’tirof etilmoqda. Masalan,
Johnson va boshq. (2018) o‘z ishlarida virtual sayohatlar yordamida o‘quvchilarning tabiatga
bo‘lgan qiziqishi va ekologik bilimlari sezilarli darajada oshishini ta’kidlagan. Shu bilan birga,
AR texnologiyalari orqali o‘quvchilarga murakkab ekologik jarayonlarni interaktiv tarzda
ko‘rsatish mumkinligi, bu esa ularning mavzuni yaxshiroq anglashiga yordam berishi qayd
etilgan (Smith, 2020).
Mahalliy tadqiqotlar ham bu sohada faol olib borilmoqda. Masalan, Islomova (2022) AR
texnologiyalaridan foydalanish ekologik ta’limda o‘quvchilarning faolligini oshirishi va
ekologik mas’uliyatni rivojlantirishga yordam berishini aniqladi. Shuningdek, virtual
sayohatlar o‘quvchilarda ekologik muammolarni yaxshiroq tushunish va ularni hal qilishga
qiziqish uyg‘otishi mumkinligi ko‘rsatildi (Karimov, 2021).
Bundan tashqari, xalqaro olimlar ekologik ta’limda raqamli texnologiyalarni qo‘llashning
o‘quvchilarning ekologik xulq-atvorini shakllantirishda samarali ekanligini ta’kidlamoqda
(Lee va boshq., 2019; Martinez, 2020). Ularning fikricha, AR va virtual sayohatlar interaktiv
o‘rganishni rag‘batlantiradi, bu esa o‘quvchilarning mavzuga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va
bilimlarni mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, adabiyotlar virtual sayohatlar va AR texnologiyalarining ekologik
ta’lim jarayonida muhim o‘rin tutishini, o‘quvchilarning ekologik ongini shakllantirishda va
atrof-muhitni muhofaza qilish madaniyatini rivojlantirishda samarali vosita ekanligini
tasdiqlaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
Tadqiqot metodlari.
Ushbu tadqiqotda o‘quvchilarning
ekologik ongini
shakllantirishda virtual sayohatlar va AR (kengaytirilgan reallik) texnologiyalarining ta’sirini
aniqlash maqsad qilingan. Tadqiqot quyidagi metodlar asosida olib borildi:
1. Nazariy tahlil
Ekologik ta’lim, virtual sayohatlar va AR texnologiyalari bo‘yicha mavjud ilmiy
adabiyotlar, maqolalar va ilmiy manbalar o‘rganildi. Bu orqali tadqiqotning nazariy asoslari va
zamonaviy tendensiyalar aniqlangan.
2. Eksperimental usul
Maktabda o‘quvchilarni ikki guruhga ajratib, tajriba va nazorat guruhi tashkil qilindi.
Tajriba guruhida ekologik mavzular virtual sayohatlar va AR texnologiyalari yordamida
o‘qitildi, nazorat guruhida esa an’anaviy metodlar qo‘llanildi. Darslar oldidan va keyin
o‘quvchilarning ekologik bilimlari va ong darajasi test yordamida baholandi.
3. So‘rovnoma va intervyu
O‘quvchilar va o‘qituvchilar orasida so‘rovnomalar o‘tkazilib, virtual sayohatlar va AR
texnologiyalaridan foydalanish tajribasi va ularning ta’lim jarayoniga ta’siri haqida
ma’lumotlar yig‘ildi. Shuningdek, o‘qituvchilar bilan intervyular o‘tkazilib, texnologiyalarni
qo‘llashdagi imkoniyatlar va muammolar muhokama qilindi.
4. Kuzatuv
Tajriba guruhi darslari bevosita kuzatilib, virtual sayohatlar va AR texnologiyalarining
o‘quvchilarning darsdagi faolligi, e’tibori va mavzuni qabul qilishiga ta’siri baholandi.
5. Statistik tahlil
Olingan test natijalari va so‘rovnoma ma’lumotlari statistik usullar yordamida tahlil
qilindi. Tajriba va nazorat guruhlarining natijalari o‘rtasidagi farq t-test yordamida aniqlanib,
ta’lim samaradorligi baholandi.
Xulosa va takliflar.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, virtual sayohatlar va AR
texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarning ekologik ongini shakllantirishda samarali
vosita hisoblanadi. Ushbu texnologiyalar orqali ekologik mavzular interaktiv va ko‘rgazmali
tarzda o‘qitilishi o‘quvchilarda tabiatga bo‘lgan qiziqishni oshiradi, ularning ekologik
bilimlarini chuqurlashtiradi va atrof-muhitni muhofaza qilishga bo‘lgan munosabatini ijobiy
tomonga o‘zgartiradi.
Shuningdek, virtual sayohatlar va AR texnologiyalari dars jarayonini jonli va qiziqarli
qiladi, o‘quvchilarning faolligi va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam
beradi. Bu esa ekologik ta’limning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ta’lim muassasalarida virtual sayohatlar va AR
texnologiyalarini keng joriy etish ekologik ongni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Kelajakda ushbu texnologiyalarni yanada samarali qo‘llash uchun o‘qituvchilarni tayyorlash
va ta’lim infratuzilmasini takomillashtirish zarur.
Umuman olganda, virtual sayohatlar va AR texnologiyalari ekologik ta’limni yangi
bosqichga olib chiqib, yosh avlodda atrof-muhitni asrash madaniyatini shakllantirishda
muhim vosita sifatida xizmat qiladi..
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirova D. (2022). Biologiya fanini o‘qitishda virtual laboratoriyalardan
foydalanishning samaradorligi. O‘zDJTU Ilmiy axborotnomasi, 3(45), 112–116.
2.
Karimov A. (2021). Interaktiv platformalarning biologiya darslaridagi o‘rni. Pedagogik
izlanishlar jurnali, 2(18), 64–69.
3.
Abdurahmonova N., Xolmirzayeva M. (2020). Raqamli pedagogika: nazariya va amaliyot.
Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
4.
Mayer R. E. (2009). Multimedia Learning (2nd ed.). Cambridge University Press.
5.
OECD (2020). The Impact of Digital Technologies on Education. OECD Publishing.
Retrieved from https://www.oecd.org
6.
PhET Interactive Simulations Project. University of Colorado Boulder. Retrieved from
https://phet.colorado.edu
7.
Salimova Z. (2021). Ta’limda raqamli texnologiyalar: biologiya faniga tatbiqi.
“Zamonaviy ta’lim muammolari” Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. Qarshi.
8.
Nuriddinova, Nozima, and Dinora Norboboyeva. "CHET ELDA ALOHIDA YORDAMGA
MUHTOJ BOLALARNING INKLYUZIV TA'LIMI." Молодые ученые 3.8 (2025): 160-165.
9.
Nuriddinova, Nozima, and Dinora Norboboyeva. "O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
INKLYUZIV TA'LIMNING ME'YORIY-HUQUQIY BAZASI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI."
Наука и инновация 3.8 (2025): 146-151.
10.
Salimova, Marjona, and Nozima Nuriddinova. "AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA TABIIY
ILMIY FANLARNI OʻQITISHDA DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNI HAL QILISHNING
INNOVATSION USULLARI." Наука и инновация 2.38 (2024): 161-164.
