ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
149
MAST HOLATDA JINOYAT SODIR ETISH TIBBIY VA YURIDIK MEZONLARI
Ashirboyev Axrorjon Tirkash o’g’li
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
O‘rinboyev Ruslan Jomurod o’g’li
O’zbekiston Respeblikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 327-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15721273
Annotatsiya
Ushbu maqolada mast holatda jinoyat sodir etish bo‘yicha tibbit va yuridik mezonlari
o‘rganilgan. Jinoyat protsessual huquq va O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq
mastlik holati jinoyat sodir etishda jinoiy mas’uliyatni aniqlash va baholashda muhim omil
hisoblanadi. Maqolada mastlikning sud amaliyotidagi roli, jinoyatni sodir etgan shaxsning aqliy
holatining ta’siri, shuningdek, javobgarlikni og’irlashtiruvchi yoki engillashtiruvchi omillari
tahlil qilingan.
Kalit so’zlar
Mast holat, jinoyat, javobgarlik, jinoyat protsessual huquqi, aqliy holat, sud amaliyoti.
Annotation
This article examines the specific features of liability for committing crimes in a state of
intoxication. According to the criminal procedural law and legislation of the Republic of
Uzbekistan, intoxication is an important factor in determining and evaluating criminal
responsibility. The article analyzes the role of intoxication in judicial practice, the influence of
the mental state of the offender, as well as factors that may mitigate or aggravate liability.
Keywords
Intoxication, crime, liability, criminal procedural law, mental state, judicial practice.
Mast holatda jinoyat sodir etish masalasi jinoyat huquqi va jinoyat protsessual huquqida
alohida o‘ringa ega bo‘lib, u nafaqat jinoyatga tortish tamoyillarini, balki jinoyat sodir etgan
shaxsning huquqiy holatini to‘g‘ri baholashni taqozo etadi. O‘zbekiston Respublikasining
Jinoyat kodeksi va Jinoyat-protsessual kodeksida mastlik holatining jinoyat sodir etishdagi
o‘rni va uning javobgarlikka ta’siri aniq belgilangan. Jinoyat kodeksining 24-moddasida mastlik
holatidagi shaxslarning javobgarlik tamoyillari bayon etilgan bo‘lib, unda mastlik jinoyat sodir
etishda bevosita ta’sir ko‘rsatgan taqdirda, bu holat javobgarlikdan ozod qilish uchun asos
bo‘lmasligi qayd etiladi. Shu bilan birga, sud amaliyotida O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksi va Jinoyat-protsessual kodeksining tegishli moddalariga sharhlar beruvchi Plenum
qarorlari hamda sud amaliyoti yoritmalarida mastlik holatining sudlovda hisobga olinishi
muhim tamoyillar sifatida tan olingan
1
.
Mastlik holatida yoki giyohvandlik vositalari psixotrop yoki odamning akl irodasiga
ta'sir etuvchi boshqa moddalar ta'siri ostida jinoyat sodir etgan shaxs javobgarlikdan ozod
kilinmaydi.Ayrim toifadagi shaxslirning mast holatda sodir etgan jinoyati uchun
javobgarlikning adabiyotlarda yuridik va tibbiy mezonlarga ajratilishi ko'rsatib
o'tilgan.Tadqiqot davomida intellektual - irodaviy faoliyatga ta'sir qiluvchi alkogolli mastlik
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
150
yoki narkotik, psixotrop va boshqa moddalar qabul qilganlik ta'siri ostida ijtimoiy xavfli qilmish
sodir etgan shaxs jinoiy javobgarlikdan ozod etilmasligi mustahkamlangan.
Mastlik va jinoyat sodir etishdagi niyat (mens rea) muammosi: Jinoyat huquqida jinoyatni
sodir etish uchun odatda shaxsda niyat (mens rea) bo‘lishi kerak. Mastlik esa, shaxsning aqliy
qobiliyatlarini vaqtinchalik kamaytirishi yoki buzishi mumkin. Bu holat sud tomonidan
sinchiklab o‘rganiladi, chunki jinoyatni sodir etish uchun shaxsning ongli harakatlari zarur.
Agar mastlik darajasi shunday bo‘lsa-chi, shaxs o‘z harakatlarini nazorat qila olmagan bo‘lsa,
uning javobgarligi kamaytirilishi yoki o‘zgartirilishi mumkin. Ammo O‘zbekiston Jinoyat
kodeksida mastlik jinoyatdan ozod qilish uchun asos hisoblanmaydi. Buning sababi mastlik
ko‘pincha shaxsning o‘zi tomonidan qasddan yaratilgan holat hisoblanadi, ya’ni shaxs o‘zini
mast qilish orqali jinoyatga sabab yaratgan bo‘ladi
2
.
Sud amaliyotida mastlik holati ko‘plab holatlarda murakkab masala bo‘lib, sudlar ushbu
holatni aniqlashda ekspertiza xulosalariga tayanadi. Maxsus sud-tibbiy ekspertizalar mastlik
darajasi, shaxsning ruhiy va aqliy holati, jinoyat sodir etish vaqtidagi xabardorligi kabi
masalalarni aniqlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarorlarida mastlik
holatining sudda hisobga olinishi tartibi va uning javobgarlikka ta’siri batafsil ko‘rsatib o‘tilgan.
Qarorlarga ko‘ra, mastlik holatidagi shaxsning jinoyat sodir etishdagi niyat va harakatlari tahlil
qilinadi, agar mastlik uni jinoyat sodir etishga qasd qilganligini ko‘rsatsa, bu holat jazoni
oshirishga sabab bo‘lishi mumkin.
Mastlik holatidagi javobgarlikni kamaytiruvchi va oshiruvchi omillar: Jinoyat kodeksi va
sud amaliyotida mastlik holatidagi shaxs javobgarligi bir qator omillarga bog‘liq. Javobgarlikni
kamaytiruvchi omillar sifatida, agar mastlik vaqtida shaxsning aqliy qobiliyatlari sezilarli
darajada buzilgan bo‘lsa va u o‘z harakatlarini nazorat qila olmagan bo‘lsa, sud yengilroq jazo
belgilashi mumkin. Boshqa tomondan, agar mastlik premeditatsiya bilan birga bo‘lgan, ya’ni
shaxs oldindan mastlashni va jinoyat sodir etishni rejalashtirgan bo‘lsa, javobgarlik
kuchaytiriladi. Shuningdek, mastlik sababli jiddiy jinoyatlar sodir etilgan bo‘lsa (masalan, odam
o‘ldirish, jiddiy tan jarohati yetkazish), sud jazoni kuchaytirishi mumkin
3
.
Amaliy misollar va sud qarorlari tahlili: Amaliyotda mastlik holati bilan bog‘liq ko‘plab
jinoyat ishlarida sudlar mastlik darajasini aniqlash uchun tibbiy ekspertiza xulosalariga
murojaat qiladi. Masalan, O‘zbekiston Oliy sudi Plenumining 2020 yilgi qarorida mastlik
holatidagi jinoyat sodir etish holatlarida sudlarning ish yuritish tartibi va jinoyatni baholash
mezonlari belgilangan. Mazkur qarorda mastlik holati jinoyat sodir etishda shaxsning qasddan
yoki bexosdan harakat qilganligini aniqlashda asosiy omil ekani ta’kidlangan. Shuningdek,
sudlarga mastlik tufayli sodir etilgan jinoyatlar uchun jazo choralari qo‘llashda qonuniylik va
adolat tamoyillariga qat’iy rioya etish tavsiya qilingan.
Mast holatda jinoyat sodir etish bo‘yicha javobgarlik masalalari nafaqat O‘zbekistonda,
balki dunyoning boshqa davlatlarida ham murakkab va dolzarb huquqiy masala hisoblanadi.
2
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и
инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
3
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
151
Turli mamlakatlarda mastlik holatidagi shaxslarning javobgarligi, uning darajasi va jinoyatga
ta’siri borasida qonuniy me’yorlar va sud amaliyotlari o‘ziga xos farqlarga ega
4
.
Rossiyada mastlik holatidagi jinoyatlar uchun javobgarlik jinoyat kodeksida tartibga
solingan. Rossiya Jinoyat kodeksining 28-moddasida mastlik shaxsning aqliy qobiliyatiga ta’sir
ko‘rsatishi, ammo mastlik jinoyatdan ozod qiluvchi holat emasligi belgilangan. Sud amaliyotida
mastlik holati shaxsning javobgarligini kamaytiruvchi yoki kuchaytiruvchi omil sifatida ko‘rib
chiqiladi. Rossiya sudlari mastlikda sodir etilgan jinoyatlarda shaxsning niyatini, mastlik
darajasini va jinoyatning xususiyatini diqqat bilan o‘rganadi.
AQShda mastlik holatidagi jinoyatlar uchun javobgarlik tizimi nisbatan murakkab. Ba’zi
shtatlarda “voluntary intoxication” (o‘z ixtiyori bilan mastlik) jinoyat javobgarligidan ozod
qiluvchi sabab emas, lekin “involuntary intoxication” (majburiy yoki bilmagan holda mastlik)
ba’zi hollarda jabrlanuvchini ozod qilishga sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, AQSh sudlarida
mastlik holatining jinoyatni sodir etishdagi niyatga ta’siri sinchiklab tahlil qilinadi, ayniqsa
qasddan jinoyatlar holatida.
Yevropa Ittifoqining ko‘plab mamlakatlarida mastlik holatidagi javobgarlik umumiy
jinoyat huquqi tamoyillariga asoslangan. Misol uchun, Germaniya jinoyat kodeksida mastlikda
jinoyat sodir etish holatlari uchun javobgarlik tartibi aniq ko‘rsatilgan. U yerda mastlik odatda
jinoyat sodir etish uchun ozod qiluvchi sabab emas, lekin mastlikning aqliy holatga ta’siri
hisobga olinadi. Sudlar mastlik holatini har bir ish bo‘yicha individual ravishda baholaydi va
kerak bo‘lsa, jazo yengillashtiriladi
5
.
O‘zbekiston qonunchiligida mastlik jinoyatdan ozod qiluvchi holat emasligi aniq
ko‘rsatilgan bo‘lsa, boshqa mamlakatlarda ham o‘xshash yondashuv mavjud. Ammo ayrim
mamlakatlarda, ayniqsa AQSh va Buyuk Britaniyada, mastlik darajasi va sababiga qarab,
javobgarlikni kamaytirish yoki hatto ozod qilish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, sud
amaliyotida mastlik holatining jinoyatga ta’siri va shaxsning aqliy holati ekspertiza asosida
sinchiklab o‘rganiladi, bu O‘zbekistonda ham amal qiladigan asosiy tamoyil hisoblanadi
6
.
Mast holatda jinoyat sodir etish bo‘yicha javobgarlikning o‘ziga xos xususiyatlari
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi va Jinoyat-protsessual kodeksi hamda ularning
sharhlari va Oliy sud Plenumining qarorlariga muvofiq tartibga solingan. Mastlik holati jinoyat
sodir etishda shaxsning aqliy va jismoniy qobiliyatlariga ta’sir qilishi sababli, sudlar tomonidan
diqqat bilan o‘rganilishi va baholanishi lozim. Mastlik jinoyatdan ozod qiluvchi sabab emas,
biroq jinoyatni sodir etishdagi shaxsning niyat va harakatlarini, shuningdek, mastlik darajasini
hisobga olgan holda javobgarlikni kamaytirish yoki oshirish imkoniyati mavjud. Sud
amaliyotida mastlik holati ko‘plab murakkabliklarni yuzaga keltiradi va uning aniqligi uchun
maxsus ekspertizalar tayinlanadi.
4
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в
досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы
правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практической конференции
«Теорети¬ческие аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
5
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни
аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли
Республика илмий-амалий конференцияси.
6
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов қилишнинг ўзига
хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические исследования. –
2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
152
Boshqa davlatlar tajribasidan ko‘rinib turibdiki, mast holatda jinoyat sodir etish bo‘yicha
javobgarlik bo‘yicha umumiy yondashuvlar mavjud bo‘lsa-da, ayrim davlatlarda mastlik
darajasi va uni boshqarish shartlari sud tomonidan turlicha baholanadi. Shu bilan birga,
O‘zbekiston qonunchiligi va sud amaliyoti mazkur masalani adolatli va qonuniy hal etishga
xizmat qiladi. Natijada, mast holatda jinoyat sodir etish bo‘yicha javobgarlikni aniqlashda har
bir holat individual tarzda o‘rganilib, qonun va sud amaliyotining asosiy tamoyillari asosida
qaror qabul qilinishi lozim. Bu esa jinoyatchilikka qarshi samarali kurashish va huquqiy
adolatni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари //
Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
153
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан
боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления педагогических наук.
– 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по материалам LXV
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
154
Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие аспекты
юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд. «Интернаука»,
2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
