ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
130
SIMSIZ SENSOR TARMOQLARI
Qodirov Farrux Ergash o’g’li
Matematika va ta'limda axborot texnalogiyasi kafedrasi mudiri, ilmiy raxbar
Pardayeva Sevinch Botir qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
“Matematika va informatika” yo‘nalishi 2- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087115
Annotatsiya
: Mazkur maqolada simsiz sensor tarmoqlari tushunchasi, ularning asosiy
turlari va rivojlanish tendensiyalari yoritib berilgan. Simsiz sensor tarmoqlari turli shakllarda
bo‘lib, ularning ishlash prinsiplari, afzalliklari va qo‘llanilish sohalari tahlil qilingan.
Shuningdek, ushbu texnologiyalarning kundalik hayotga va turli sohalarga (sanoat, qishloq
xo‘jaligi, tibbiyot, xavfsizlik va boshqalar) ta’siri haqida xulosa chiqarilgan.
Kalit so‘zlar:
simsiz sensor tarmoqlari, sensor tugunlari, ma’lumot uzatish, energiya
samaradorligi, tarmoq topologiyasi.
Annotation:
This article explores the concept of Wireless Sensor Networks (WSN), their
main types, and development trends. The principles of operation, advantages, and application
areas of WSNs are analyzed. Additionally, the impact of these technologies on daily life and
various sectors (industry, agriculture, healthcare, security, etc.) is discussed.
Keywords:
wireless sensor networks, sensor nodes, data transmission, energy
efficiency, network topology.
Аннотация:
В данной статье рассматривается концепция беспроводных
сенсорных сетей (БСС), их основные типы и тенденции развития. Анализируются
принципы работы, преимущества и области применения БСС. Также обсуждается
влияние этих технологий на повседневную жизнь и различные сферы
(промышленность, сельское хозяйство, здравоохранение, безопасность и др.).
Ключевые слова:
беспроводные сенсорные сети, сенсорные узлы, передача
данных, энергоэффективность, топология сети.
Kirish.
So‘nggi yillarda texnologik taraqqiyot natijasida simsiz sensor tarmoqlari (SST)
ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilmoqda. SSTlar atrof-muhit parametrlarini kuzatish, ma’lumot
to‘plash va real vaqt rejimida uzatish imkonini beruvchi o‘zaro bog‘langan sensor tugunlar
tarmog‘idan iborat. Ular harbiy, sanoat, qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash va boshqa sohalarda
katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada SSTlarning turlari, ishlash prinsiplari, afzalliklari va
qo‘llanilish sohalari tahlil qilinadi.
Simsiz sensor tarmoqlari kuchaytirgichlar, protsessorlar, xotira, simsiz uzatish
modullari va energiya manbalaridan tashkil topgan. Ushbu tarmoqlar avtonom ishlash
qobiliyatiga ega bo‘lib, ularni Internet of Things (IoT) tizimlarining muhim qismi deb
hisoblash mumkin.
Simsiz sensor tarmoqlari turlari. SSTlar o‘z vazifalariga ko‘ra bir nechta asosiy turlarga
bo‘linadi:
1. Tuzilmasiga ko‘ra SST turlari
1. Statik sensor tarmoqlari – Sensor tugunlari harakatsiz bo‘lib, doimiy joylashuvda
ishlaydi (masalan, o‘rmon yong‘inlarini monitoring qilish).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
131
2. Harakatlanuvchi sensor tarmoqlari – Sensor tugunlari harakatlana oladi, masalan,
harbiy razvedka tizimlarida yoki robototexnika sohasida.
3. Gibrid sensor tarmoqlari – Statik va harakatlanuvchi sensor tugunlari birgalikda
ishlaydi.
2. Ma’lumot uzatish usuliga ko‘ra SST turlari
1. Markazlashgan SST – Ma’lumotlar markaziy tugunga yig‘iladi va qayta ishlanadi.
2. Taqsimlangan SST – Har bir sensor tuguni o‘z ma’lumotlarini o‘zi qayta ishlaydi va
qaror qabul qiladi.
3. Ierarxik SST – Sensor tugunlari guruhlarga ajratilgan bo‘lib, har bir guruhda
boshqaruvchi tugun mavjud.
3. Qo‘llanilish sohasi bo‘yicha SST turlari
1. Atrof-muhit monitoring SSTlari – Havo sifati, suv ifloslanishi, yer silkinishlari va ob-
havo monitoringi uchun qo‘llaniladi.
2. Harbiy SSTlar – Dushman harakatlarini kuzatish, portlovchi moddalarni aniqlash va
xavfsizlikni ta’minlash uchun ishlatiladi.
3. Tibbiy SSTlar – Bemorlarning sog‘lig‘ini monitoring qilish, yurak urishi yoki qon
bosimini o‘lchash uchun ishlatiladi.
4. Sanoat SSTlari – Ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish va avtomatlashtirishda
muhim rol o‘ynaydi.
Simsiz sensor tarmoqlarining ishlash prinsipi. SSTlar quyidagi asosiy bosqichlar orqali
ishlaydi:
1. Sensorlar ma’lumot yig‘adi – Sensor tugunlari harorat, bosim, namlik, harakat yoki
boshqa parametrlarni o‘lchaydi.
2. Ma’lumotni qayta ishlash – Sensor tugunlari yig‘ilgan ma’lumotlarni dastlabki qayta
ishlashdan o‘tkazadi.
3. Ma’lumot uzatiladi – Ma’lumotlar simsiz aloqa kanallari (Wi-Fi, ZigBee, LoRaWAN,
Bluetooth) orqali markaziy server yoki boshqa tugunlarga jo‘natiladi.
4. Tahlil va qaror qabul qilish – Markaziy tizim yoki sun’iy intellekt algoritmlari
ma’lumotlarni tahlil qiladi va tegishli javob choralari ko‘riladi.
Simsiz sensor tarmoqlarining afzalliklari
Simlar talab etilmaydi – O‘rnatish va ekspluatatsiya xarajatlari kamayadi.
Tez va moslashuvchan joylashtirish – Sensor tugunlari turli muhitlarda osongina
o‘rnatilishi mumkin.
Avtonom ishlash – Kam quvvat talab etadigan texnologiyalar yordamida uzoq vaqt
ishlash imkoniyati mavjud.
Ko‘p tarmoqli integratsiya – IoT va bulutli texnologiyalar bilan bog‘lanish imkoniyati.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili:
SSTlar bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan
bo‘lib, ushbu texnologiyalarni rivojlantirish, optimallashtirish va yangi protokollar ishlab
chiqishga yo‘naltirilgan. Ilmiy adabiyotlarda SSTlarning samaradorligini oshirishga qaratilgan
quyidagi muhim jihatlar o‘rganilgan:
1. Energiya samaradorligi – Sensor tugunlarining batareya quvvatini tejash bo‘yicha
strategiyalar.
2. Xavfsizlik va maxfiylik – SSTlardagi ma’lumotlarning xavfsizligi va himoyasi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
132
3. Tarmoq topologiyasi – SSTlarning samarali ishlashini ta’minlovchi algoritmlar.
Muhim adabiyotlar:
I.F. Akyildiz, W. Su, Y. Sankarasubramaniam, and E. Cayirci, "Wireless sensor networks: a
survey", Computer Networks, 2002.
K. Sohraby, D. Minoli, T. Znati, "Wireless Sensor Networks: Technology, Protocols, and
Applications", 2007.
Holger Karl, Andreas Willig, "Protocols and Architectures for Wireless Sensor
Networks", 2005.
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolada SSTlarning ishlash mexanizmlarini o‘rganish va
tahlil qilish uchun quyidagi tadqiqot usullari qo‘llanildi:
1. Adabiyotlar tahlili – SST texnologiyalari bo‘yicha ilmiy maqolalar va kitoblar
o‘rganildi.
2. Eksperiment va amaliy tadqiqotlar – Sensor tugunlari asosida ishlab chiqilgan tizimlar
sinovdan o‘tkazildi.
3. Intervyu va so‘rovlar – SST texnologiyalaridan foydalanayotgan mutaxassislar bilan
suhbatlar tashkil etildi.
Xulosa.
Simsiz sensor tarmoqlari zamonaviy texnologiyalar rivojlanishida muhim rol
o‘ynab, turli sohalarda qo‘llanilmoqda. Ular sanoat, ekologiya, xavfsizlik va sog‘liqni saqlash
sohalarida keng qo‘llanilib, ma’lumot yig‘ish va tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytirmoqda.
Kelajakda SSTlarning sun’iy intellekt va bulutli texnologiyalar bilan integratsiyalashuvi
yanada rivojlanishi kutilmoqda.
SSTlarning keng joriy etilishi atrof-muhit monitoringi, xavfsizlik va avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlarini takomillashtirishga xizmat qiladi. Biroq, energiyani tejash,
ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash va signal uzatish sifatini oshirish kabi muammolar
ustida doimiy tadqiqotlar olib borish talab etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
133
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.
11.
Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H. Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH
COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS. APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING
FIELDS." (2021): 57-58.
12.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
13.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
14.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
15.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
16.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
17.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
18.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
134
19.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
20.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
21.
Qodirov, F. "ADVANTAGES AND DISADVANTAGES OF IMMITATION TRAINING."
ACUMEN: International journal of multidisciplinary research 2.2 (2025): 296-301.
22.
Qodirov, Farrux, Sabrina Turayeva, and Sevinch Negmatova. "EKOTURIZM ORQALI
TABIIY
RESURSLARDAN
BARQAROR
FOYDALANISH."
Журнал
академических
исследований нового Узбекистана 2.1, 2-qism (2025): 4-8.
23.
Qodirov, Farrux, and Jasmina Murodulloyeva. "O'ZBEKISTONDA RAQAMLI
IQTISODIYOT." Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 178-181.
24.
Qodirov, Farrux, and Mushtariy Musayeva. "AXBOROTLASHGAN JAMIYATNING O'ZIGA
XOS JIHATLARI VA INSONNING TUTGAN O'RNI." Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика 3.15 (2024): 41-48.
