ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
LOKAL TARMOQ VA GLOBAL TARMOQNING IMKONIYATLARI
Qodirov Farrux Ergash o’g’li
Matematika va ta'limda axborot texnalogiyasi kafedrasi mudiri, ilmiy raxbar
Musurmonova Yayra Norbuta qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti,
Matematika va informatika yònalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087036
Annotatsiya
: Ushbu maqola lokal tarmoq (LAN) va global tarmoq (WAN)
tushunchalarini, ularning imkoniyatlari yoritilgan. Lokal tarmoqlarning yuqori tezlik,
cheklangan hududiy qamrov va arzon infratuzilma afzalliklari, shuningdek, global
tarmoqlarning keng geografik qamrov, murakkab ulanish tuzilmalari va xavfsizlik masalalari
kabi xususiyatlari tahlil qilinadi.
Абстрактный.
В данной статье рассматриваются понятия локальной сети (LAN) и
глобальной сети (WAN), их возможностей. Анализируются преимущества локальных
сетей, такие как высокая скорость, ограниченное территориальное покрытие и
дешевая инфраструктура, а также характеристики глобальных сетей, такие как
широкий географический охват, сложные структуры подключения и проблемы
безопасности.
Abstract.
This article discusses the concepts of local area networks (LANs) and wide
area networks (WANs), and their capabilities. It analyzes the advantages of local area
networks, such as high speed, limited geographical coverage, and cheap infrastructure, as well
as the characteristics of wide area networks, such as wide geographical coverage, complex
connection structures, and security issues.
Kalit sòzlar.
Lokal tarmoq (LAN) imkoniyatlari, global tarmoq (WAN) imkoniyatlari,
zamonaviy tendensiyalar, zamonaviy protokollar, IoT integratsiyasi, tarmoq infratuzilmasi,
kechikish (latency), integratsiya, xavfsizlik choralari, ma’lumot uzatish turi.
Ключевые слова.
Возможности локальной сети (LAN), возможности глобальной
сети (WAN), современные тенденции, современные протоколы, интеграция IoT, сетевая
инфраструктура, задержка, интеграция, меры безопасности, тип передачи данных.
Key words.
Local area network (LAN) capabilities, wide area network (WAN)
capabilities, modern trends, modern protocols, IoT integration, network infrastructure,
latency, integration, security measures, data transfer type.
Kompyuter tarmoqlari zamonaviy dunyoda axborot almashinuvining asosiy vositasiga
aylandi. Ular orasida lokal tarmoq (Local Area Network – LAN) va global tarmoq (Wide Area
Network – WAN) eng muhim o‘rin tutadi. Har bir tarmoq turi o‘ziga xos imkoniyatlarga ega
bo‘lib, turli maqsadlar uchun ishlatiladi.
Lokal tarmoq (LAN) imkoniyatlari.
Lokal tarmoq – bu ma’lum bir hududda, masalan, ofis, uy yoki maktab ichida joylashgan
qurilmalarni bir-biriga ulash uchun mo‘ljallangan tarmoq turi.
LAN tarmoqlari odatda 100 Mbps dan 10 Gbps gacha bo‘lgan tezlikni ta’minlaydi.
Masalan, Internet texnologiyasi yordamida zamonaviy LAN’lar 1 Gbps tezlikka osongina
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
erishadi (IEEE 802.3 standartlari). LAN yuqori tezlikka ega, WAN esa masofa tufayli sekinroq
bo‘lishi mumkin.
LAN tarmoq 100 metrdan 1 kilometrgacha bo‘lgan masofani qamrab oladi. Bu uning
infratuzilmasini oddiy va arzon qiladi. LAN kichik hududlar uchun, WAN esa katta masofalar
uchun mo‘ljallangan.
Lokal tarmoqlar tashqi tahdidlardan yaxshi himoyalangan, chunki ularga faqat ichki
foydalanuvchilar kirishi mumkin. Masalan, korxonalarda xavfsiz Wi-Fi tarmoqlari WPA3
shifrlash protokoli bilan himoyalanadi. LAN ichki tarmoq sifatida xavfsizroq, WAN esa tashqi
tahdidlarga ko‘proq ochiq.
LAN tarmoqlarini tashkil qilish uchun odatda faqat router, switch va kabellar kerak
bo‘ladi. Statistikaga ko‘ra, kichik biznes uchun LAN tarmoq tashkil qilish o‘rtacha 200-500
AQSh dollarini tashkil qiladi. LAN arzon, WAN esa qimmat.
Global tarmoq (WAN) imkoniyatlari.
Global tarmoq esa keng geografik hududlarni qamrab oluvchi tarmoq bo‘lib, eng
mashhur misoli Internetdir.
WAN tarmoqlari shaharlar, mamlakatlar va hatto qit’alar o‘rtasida aloqa o‘rnatadi.
Masalan, Internet 2025-yil holatiga ko‘ra dunyoning 66% aholisini (5,3 milliard odam)
qamrab olgan (Internet World Stats).
WAN tarmoq optik tolali kabellar, sun’iy yo‘ldosh aloqasi va mobil tarmoqlar (masalan,
5G) kabi texnologiyalardan foydalanadi. 5G tarmoqlari 2025-yilda 1 Gbps dan yuqori tezlikni
ta’minlamoqda.
WAN tarmoqlari katta hajmdagi ma’lumotlarni uzatishga qodir. Masalan, Google’ning
global tarmoq infratuzilmasi kuniga 3,5 milliard so‘rovni qayta ishlaydi.
WAN tarmoqlari qimmat infratuzilma (masalan, dengiz osti kabellari) va doimiy texnik
xizmat talab qiladi. Dunyodagi eng uzun optik kabel – SEA-ME-WE 3 – 39 ming kilometrni
tashkil qiladi.
Zamonaviy tendensiyalar.
2025-yilda LAN va WAN tarmoqlari o‘zaro integratsiyalashmoqda. Masalan, SD-WAN
(Software-Defined WAN) texnologiyasi korxonalarga lokal va global tarmoqlarni samarali
boshqarish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, 5G va Wi-Fi 6 texnologiyalari tarmoqlarning
tezligi va qamrovini yanada oshirmoqda. Lokal tarmoq kichik hududlarda yuqori
samaradorlik bilan ishlashga mo‘ljallangan.
LAN tarmoqlari odatda “yulduz” (star), “halqa” (ring) yoki “avtobus” (bus)
topologiyalaridan foydalanadi. Masalan, zamonaviy ofis tarmoqlari “yulduz” topologiyasini
qo‘llaydi, chunki u markaziy switch yordamida boshqarishni osonlashtiradi.
LAN qurilmalari (masalan, router va switch’lar) kam quvvat sarflaydi. 2025-yilda Energy
Star sertifikatiga ega qurilmalar o‘rtacha 20-30 wolt quvvat iste’mol qiladi.
Zamonaviy protokollar.
LAN tarmoqlari TCP/IP, DHCP va VLAN kabi protokollarni
qo‘llab, ma’lumot uzatishni samarali tashkil qiladi. Masalan, VLAN (Virtual LAN) yordamida
bir tarmoqni bir nechta virtual tarmoqqa bo‘lish mumkin, bu xavfsizlikni oshiradi.
IoT integratsiyasi. Lokal tarmoqlar “aqlli uy” tizimlarida keng qo‘llanilmoqda. 2025-yilda
dunyoda 75 milliard IoT qurilmasi mavjud bo‘lib, ularning aksariyati LAN orqali boshqariladi
(Statista ma’lumotlari).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
WAN tarmoqlari optik tolali kabellar, mikroto‘lqinli aloqa va sun’iy yo‘ldosh tizimlariga
asoslanadi. Masalan, 2025-yilda dunyodagi optik kabel uzunligi 1,5 million kilometrdan oshdi
(TeleGeography).
Kechikish (latency).
WAN tarmoqlari masofa tufayli kechikishlarga duchor bo‘ladi.
Masalan, AQSh va O‘zbekiston o‘rtasidagi internet kechikishi o‘rtacha 150-200 millisekundni
tashkil qiladi.
Xavfsizlik choralari. WAN tarmoqlari VPN (Virtual Private Network) va MPLS
(Multiprotocol Label Switching) texnologiyalari orqali himoyalanadi. 2025-yilda dunyodagi
korxonalar 70% WAN ulanishlarida VPN’dan foydalanmoqda (Cisco Annual Report).
Bulutli xizmatlar. WAN global miqyosda bulutli texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
Masalan, Microsoft Azure va Google Cloud 2025-yilda 2 milliarddan ortiq foydalanuvchiga
xizmat ko‘rsatmoqda.
Ma’lumot uzatish turi.
LAN ko‘pincha simli (Ethernet) ulanishlardan foydalansa, WAN
simsiz (5G, yo‘ldosh) va simli texnologiyalarni birlashtiradi.
Xizmat sifati (QoS).
LAN’da ma’lumot uzatish barqaror, WAN’da esa tarmoq yuklanishiga
qarab o‘zgaradi.
LAN.
Wi-Fi 7 texnologiyasi 2025-yilda sinovdan o‘tkazilib, 30 Gbps tezlikka erishmoqda.
Bu kelajakda lokal tarmoqlarni yanada tezkor qiladi.
WAN. 6G tarmoqlari 2030-yilga qadar joriy etilishi kutilmoqda, bu WAN tezligini 1 Tbps
(terabit per second) darajasiga ko‘taradi (Ericsson Mobility Report).
Integratsiya. SD-WAN va NFV (Network Function Virtualization) texnologiyalari LAN va
WAN o‘rtasidagi chegarani yo‘qotib, yanada moslashuvchan tarmoqlar yaratmoqda.
Lokal va global tarmoqlarning har biri o‘ziga xos imkoniyatlarga ega bo‘lib, turli
ehtiyojlarni qondiradi. LAN tezkor va xavfsiz ichki aloqa uchun ideal bo‘lsa, WAN global
miqyosda aloqa va resurs almashishni ta’minlaydi. 2025-yilda texnologiyalar rivoji bilan
ushbu tarmoqlarning imkoniyatlari yanada kengayib, hayotimizning ajralmas qismiga
aylanmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
100
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.
11.
Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H. Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH
COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS. APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING
FIELDS." (2021): 57-58.
12.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
13.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
14.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
15.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
16.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
17.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
18.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
101
19.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
20.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
21.
Qodirov, F. "ADVANTAGES AND DISADVANTAGES OF IMMITATION TRAINING."
ACUMEN: International journal of multidisciplinary research 2.2 (2025): 296-301.
22.
Qodirov, Farrux, Sabrina Turayeva, and Sevinch Negmatova. "EKOTURIZM ORQALI
TABIIY
RESURSLARDAN
BARQAROR
FOYDALANISH."
Журнал
академических
исследований нового Узбекистана 2.1, 2-qism (2025): 4-8.
23.
Qodirov, Farrux, and Jasmina Murodulloyeva. "O'ZBEKISTONDA RAQAMLI
IQTISODIYOT." Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 178-181.
24.
Qodirov, Farrux, and Mushtariy Musayeva. "AXBOROTLASHGAN JAMIYATNING O'ZIGA
XOS JIHATLARI VA INSONNING TUTGAN O'RNI." Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика 3.15 (2024): 41-48.
