ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
68
IOT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANIB CHIQINDILARNI
AVTOMATLASHTIRILGAN BOSHQARISH TIZIMLARI
Qodirov Farrux Ergash o
ְ
‘g‘li
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Biologiya yoʻnalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15179945
Annotasiya:
Dunyo bo'ylab aholi sonining o'sishi, urbanizatsiya va iste'mol
madaniyatining rivojlanishi chiqindilarni boshqarishning muhim masalalaridan biriga
aylanishiga olib keldi. Chiqindilarni samarali boshqarish uchun yangi texnologiyalar, xususan,
Internet of Things (IoT) texnologiyalari keng qo‘llanilmoqda. IoT asosidagi
avtomatlashtirilgan chiqindilarni boshqarish tizimlari chiqindilarni yig‘ish, saralash, tashish
va qayta ishlashni ancha samarali va ekologik jihatdan to‘g‘ri bajarishga yordam beradi.
Ushbu maqolada IoT texnologiyalaridan foydalangan holda chiqindilarni boshqarish tizimlari
haqida so‘z yuritiladi.
Kalit soʻzlar
: Prognozlash, Transportirovka, Internet of Things, Chiqindilarni
Avtomatlash, Moslashuvchanlik, Integratsiya, Konsolidatsiya, Skandinaviya, utilizatsiya,
LoRaWAN, IoT datchikli qutilar
Аннотация:
Рост населения во всем мире, урбанизация и развитие
потребительской культуры сделали управление отходами одним из важнейших
вопросов. Новые технологии, в частности технологии Интернета вещей (IoT), широко
используются для эффективного управления отходами. Автоматизированные системы
управления отходами на базе Интернета вещей помогают сделать сбор, сортировку,
транспортировку и переработку отходов более эффективными и экологически
безопасными. В этой статье рассказывается о системах управления отходами с
использованием технологий IoT.
Ключевые слова:
прогнозирование, транспорт, Интернет вещей, автоматизация
отходов, гибкость, интеграция, консолидация, Скандинавия, использование, LoRaWAN,
сенсорные блоки IoT.
Abstract:
Worldwide population growth, urbanization and the development of
consumer culture have made waste management one of the most important issues. New
technologies, in particular Internet of Things (IoT) technologies, are widely used for effective
waste management. IoT-based automated waste management systems help to make waste
collection, sorting, transportation and recycling more efficient and environmentally sound.
This article talks about waste management systems using IoT technologies.
Keywords:
Forecasting, Transportation, Internet of Things, Waste Automation,
Flexibility, Integration, Consolidation, Scandinavia, utilization, LoRaWAN, IoT sensor boxes
Kirish:
Internet of Things (IoT) texnologiyalari asosan qurilmalar va tizimlarni internet
orqali bir-biriga ulash, ulardan ma'lumot olish va bu ma'lumotlar asosida qarorlar qabul
qilishni ta'minlaydi. Chiqindilarni avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari ham aynan shu
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
69
tamoyillarga asoslanadi. IoT sensorlari va qurilmalari chiqindilarni yig‘ish, tahlil qilish va
boshqarish jarayonlarini optimallashtirish imkonini beradi.
Chiqindilarni Yig‘ish va Monitoring IoT asosidagi chiqindilarni yig‘ish tizimlarida
sensorlar va aqlli chiqindi qutilari ishlatiladi. Bu sensorlar qutidagi chiqindilarning darajasi,
turi va boshqa parametrlarni aniqlaydi va shu ma'lumotlarni markaziy tizimga uzatadi.
Markaziy tizimda to‘plangan ma'lumotlar yordamida chiqindilarni yig‘ish rejalashtiriladi. Bu
tizimlar chiqindilarni o‘z vaqtida yig‘ish va tahlil qilishni ta'minlab, qutidagi chiqindilarni
to‘lib qolmasdan oldin olib ketish imkoniyatini yaratadi. Chiqindilarni Saralash va Qayta
Ishlash IoT sensorlari yordamida chiqindilarni saralash tizimlarini yanada samarali qilish
mumkin. Masalan, chiqindilarni plastik, shisha, metal va organik chiqindilarga ajratish uchun
sensorlar ishlatiladi. Bu sensorlar chiqindilarni to‘plagan paytida ularning turini aniqlab,
tegishli joyga yo‘naltirishni amalga oshiradi. Yana bir innovatsion texnologiya bu chiqindilarni
qayta ishlash jarayonlarini optimallashtirish uchun IoT asosida tahlil qilish va monitoring
qilishdir.Chiqindilarni Transportirovka qilish Chiqindilarni tashish tizimlarini IoT
texnologiyalari yordamida avtomatlashtirish mumkin. Masalan, aqlli transport tizimlari
chiqindilarni tashish uchun avtomobillarni optimal marshrut bo‘yicha yo‘naltiradi. Bunday
tizimlar, odatda, transport vositalariga o‘rnatilgan GPS va IoT sensorlari orqali real vaqt
rejimida monitoring qilinadi.Transport tizimlari chiqindilarni yig‘ish va tashishda tezlikni va
yo‘l sharoitlarini hisobga olib, samara oshadi. Ma'lumotlarni Tahlil qilish va Prognozlash IoT
asosida yig‘ilgan ma'lumotlarni tahlil qilish orqali chiqindilarni boshqarish jarayonida yanada
samarali qarorlar qabul qilish mumkin. Katta ma'lumotlar (Big Data) tahlili orqali
chiqindilarni yig‘ish, qayta ishlash va tashish jarayonlarini optimallashtirish uchun prognozlar
ishlab chiqiladi. Boshqa tomondan, sun'iy intellekt (AI) texnologiyalari yordamida
chiqindilarni boshqarishning samaradorligini oshirish mumkin. Chiqindilarni Ekologik
Ta'sirini Monitoring qilish IoT texnologiyalari yordamida chiqindilarni boshqarish
jarayonining ekologik ta'sirini ham kuzatish mumkin. Havo sifati, suv va tuproq ifloslanishi
kabi omillarni nazorat qilish, chiqindilarni boshqarish jarayonlarining ekologik
samaradorligini baholash imkonini beradi. Sensorlar yordamida har bir chiqindi turining
atrof-muhitga ta'sirini kuzatish va zarur choralarni ko‘rish mumkin.
Foydalanishning Afzalliklari
Resurslarni tejash: IoT texnologiyalari chiqindilarni boshqarish tizimlarini
optimallashtirib, tizimlar ishlashining samaradorligini oshiradi, bu esa energiya, vaqt va
boshqa resurslarni tejashga yordam beradi.Ekologik ta'sirning kamayishi: IoT asosida
chiqindilarni boshqarish, chiqindilarni saralash va qayta ishlashning samaradorligini oshirib,
atrof-muhitga bo‘lgan salbiy ta'sirni kamaytiradi.Samarali rejalar va prognozlar: IoT
qurilmalari orqali yig‘ilgan ma'lumotlar asosida prognoz qilish va samarali rejalashtirish
imkoniyatlari yaratiladi.Konsolidatsiya va yaxlit tizim: IoT texnologiyalari chiqindilarni
boshqarish tizimlarini markazlashtiradi va turli tizimlarni yagona boshqaruv markaziga
integratsiya qiladi.
Qiyinchiliklar va Cheklovlar
Ma'lumotlar xavfsizligi: IoT qurilmalaridan yig‘ilgan ma'lumotlar xavfsizlikka tahdid
solishi mumkin. Tizimlarni himoya qilish va ma'lumotlarni shifrlash masalalari
muhimdir.Texnik nuqsonlar: IoT tizimlari ba'zida texnik nosozliklar yoki xatoliklar tufayli
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
70
tizimlarning ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin, bu esa chiqindilarni boshqarishning
samaradorligini pasaytiradi.Infratuzilma talablar: IoT texnologiyalarini joriy etish uchun
zamonaviy infratuzilma, tarmoq va qurilmalarga ehtiyoj bor.IoT texnologiyalaridan
foydalanib chiqindilarni boshqarish tizimlarining samaradorligi faqat texnologik yechimlarga
bog‘liq emas, balki ularning amaliy qo‘llanilishiga, davlat siyosatiga, va ijtimoiy qatnashuvga
ham ta'sir qiladi. Shu sababli, IoT asosidagi chiqindilarni boshqarish tizimlarini muvaffaqiyatli
joriy qilish uchun bir nechta qo‘shimcha omillarni hisobga olish zarur.
Integratsiya va Moslashuvchanlik
IoT tizimlari, ayniqsa, chiqindilarni boshqarish sohasida samarali ishlash uchun boshqa
shahar infratuzilmalari bilan integratsiyalashgan bo‘lishi kerak. Masalan, aqlli shahar tizimlari
bilan birlashtirilgan chiqindilarni boshqarish tizimlari to‘plangan ma'lumotlar asosida shahar
infratuzilmasining boshqa qismlarini, masalan, transport yoki energiya ta'minoti tizimlarini
optimallashtirishga yordam beradi. Bu integratsiya shaharni yanada barqaror va aqlli qiladi.
Chiqindilarni O‘zaro Ta'siri va Davlat Siyosati
Chiqindilarni boshqarish jarayonida turli xil chiqindi turlari va resurslar o‘rtasida o‘zaro
ta'sir mavjud. IoT asosida ishlab chiqilgan tizimlar nafaqat chiqindilarni yig‘ish, balki
chiqindilarni qayta ishlash va qayta foydalanish imkoniyatlarini ham aniqlashi kerak. Misol
uchun, organik chiqindilarni ajratib olish, plastik va shisha chiqindilarni saralash, va
chiqindilarni qayta ishlashni qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus tizimlar ishlab chiqilishi lozim.
Bu yerda davlat siyosati va qonunchilikning roli muhimdir, chunki hukumatlar chiqindilarni
qayta ishlashni rag‘batlantiruvchi tarmoqlarni yaratishi va chiqindilarni yig‘ish va tashishning
ekologik to‘g‘ri usullarini taqdim etishi kerak.
Kengaytirilgan Yechimlar va IoT Sensorlarining Turlari
IoT sensorlari nafaqat chiqindilarni miqdorini va turini aniqlashda, balki chiqindilarning
to‘liq tahlilini olishda ham samarali ishlaydi. Masalan, havo ifloslanishini monitoring qilish,
chiqindilarni chiqaradigan sanoatning ta'sirini baholash, va atrof-muhitdagi boshqa
o‘zgarishlarni aniqlash uchun maxsus sensorlar ishlab chiqilishi mumkin. Bundan tashqari,
chiqindilarni qayta ishlash jarayonida plastmassa yoki shishaning qayta ishlanishi natijasida
chiqadigan karbon izlarini hisoblash tizimlarni yanada samarali qiladi.
Aholi va Ijtimoiy Qatnashuv
Chiqindilarni boshqarish tizimlarining samaradorligini oshirish uchun fuqarolarni faol
ishtirok etishga undash zarur. IoT texnologiyalarini fuqarolar bilan integratsiya qilish,
masalan, aqlli chiqindi qutilarini shahar aholisi uchun qulay qilib yaratish, chiqindilarni
saralash va yig‘ish bo‘yicha mobil ilovalar orqali ma'lumotlar taqdim etish, fuqarolarning
chiqindilarni qayta ishlashga bo‘lgan mas'uliyatini oshirishi mumkin.Agar IoT asosidagi
chiqindilarni boshqarish tizimlari faqat texnik yondashuvni qo‘llab-quvvatlamasa, balki
jamiyat bilan birgalikda ishlasa, bu tizimlar yanada samarali ishlashga erishadi. Masalan,
mobil ilovalar orqali fuqarolarga chiqindilarni saralash va qayta ishlash bo‘yicha maslahatlar
berilishi mumkin, shuningdek, chiqindilarni qayta ishlashga bo‘lgan rag‘batlantiruvchi
tizimlar, masalan, mukofotlar va bonuslar mavjud bo‘lishi lozim.
Ma'lumotlar Xavfsizligi va Maxfiylik
IoT tizimlari orqali yig‘ilgan ma'lumotlar tez-tez internet orqali uzatiladi va saqlanadi.
Shuning uchun, bu ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash juda muhimdir. Maxfiylik va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
71
xavfsizlikni ta'minlash uchun IoT qurilmalarini shifrlash, ma'lumotlarni himoya qilish va
ularga yetishishni nazorat qilish tizimlari joriy etilishi kerak. Shuningdek, barcha
foydalanuvchilar va tizimlar uchun yuqori darajada autentifikatsiya va ruxsatnomalar
o‘rnatilishi zarur.
Barqaror Yechimlar va Innovatsiyalar
Chiqindilarni boshqarish tizimlarida IoT texnologiyalaridan foydalanish bilan bir
qatorda, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, yangi materiallar va ekologik
toza texnologiyalarni joriy etish muhimdir. IoT tizimlari qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini qo‘llab-quvvatlashi va chiqindilarni qayta ishlashda samarali energiya tejashga
yordam berishi kerak.
Global Hamkorlik va Yangi Texnologiyalarni Joriy Etish
Aqlli chiqindilarni boshqarish tizimlarida texnologiyalar global miqyosda joriy etilishi
kerak. Xalqaro hamkorlik, tajriba almashish va ilmiy-texnik yutuqlarni birlashtirish orqali
innovatsion texnologiyalarni samarali joriy etish mumkin. Masalan, ba'zi rivojlangan
mamlakatlar, masalan, Skandinaviya davlatlari IoT asosida chiqindilarni boshqarish
tizimlarini muvaffaqiyatli joriy etishgan va ularning tajribasi boshqa mamlakatlarga
ko‘rsatilishi mumkin.IoT (Internet of Things) texnologiyalaridan foydalangan holda
chiqindilarni boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlari shaharlar va korxonalar chiqindilar
bilan ishlashda inqilob qilmoqda, bu jarayonni yanada samaraliroq, tejamkor va ekologik
jihatdan barqaror qiladi. IoT-ni qo'llab-quvvatlaydigan chiqindilarni boshqarish tizimlari real
vaqt rejimida monitoring, ma'lumotlarga asoslangan tushunchalar va chiqindilarni yig'ishni
optimallashtiradigan, xarajatlarni kamaytiradigan va chiqindilarni utilizatsiya qilishning
atrof-muhitga ta'sirini kamaytiradigan avtomatlashtirilgan operatsiyalarni ta'minlaydi.
Quyida ushbu tizimlar qanday ishlashi va ularning afzalliklari haqida umumiy ma'lumot.IoT-
ga asoslangan chiqindilarni boshqarish tizimlari qanday ishlaydi: Chiqindilarni boshqarishda
IoT texnologiyalari chiqindilarni ishlab chiqarish va yo'q qilish bilan bog'liq ma'lumotlarni
yig'ish, uzatish va tahlil qilish uchun sensorlar, qurilmalar va bulutga asoslangan platformalar
tarmog'iga tayanadi. Ushbu tizimlarning asosiy tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi. Aqlli
chiqindi qutilari: IoT datchiklari chiqindilarning to‘ldirish darajasi, harorati va og‘irligini
kuzatish uchun chiqindi qutilariga o‘rnatilgan. Ushbu sensorlar real vaqtda ma'lumotlarni
markaziy bulut platformasiga yuboradi, u chiqindilar hajmini kuzatadi va qutilarni bo'shatish
kerak bo'lganda ogohlantirishlarni ishga tushiradi. Bu chiqindilarni faqat kerak bo'lganda
yig'ish, yig'ish yo'llarini optimallashtirish va xarajatlarni kamaytirishni ta'minlaydi. Haqiqiy
vaqtda ma'lumotlarni uzatish: Chiqindixonalar va boshqa infratuzilmalardan to'plangan
ma'lumotlar real vaqt rejimida LoRaWAN, Wi-Fi yoki uyali aloqa tarmoqlari kabi simsiz aloqa
texnologiyalari orqali bulutga asoslangan platformaga uzatiladi. Markaziy tizim ushbu
ma'lumotlarni qayta ishlaydi va chiqindilarni boshqarishni optimallashtirish bo'yicha amaliy
tushunchalar beradi. Avtomatlashtirilgan yig'ish yo'llari: Sensorlardan olingan ma'lumotlarni
tahlil qilish orqali chiqindilarni boshqarish tizimlari yig'ish yo'llari va jadvallarini
optimallashtirishi mumkin, bu esa chiqindilarni yig'ish mashinalari uchun zarur bo'lgan
sayohatlar sonini kamaytiradi. Bu yoqilg'i sarfini kamaytiradi, chiqindilarni kamaytiradi va
operatsion xarajatlarni kamaytiradi.Aqlli saralash stantsiyalari: IoT texnologiyalari,
shuningdek, qayta ishlanadigan, organik chiqindilar va qayta ishlanmaydigan narsalarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
72
saralashni avtomatlashtirish uchun chiqindilarni saralash inshootlariga integratsiya qilinishi
mumkin. Aqlli tartiblash tizimlari materiallarni aniqlash va ularni mos ravishda ajratish,
qayta ishlash tezligini oshirish va ifloslanishni kamaytirish uchun sensorlar, kameralar va AI
algoritmlaridan foydalanadi.
IoT-ga asoslangan chiqindilarni boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlarining
afzalliklari
Chiqindilarni yig'ish samaradorligini oshirish: Optimallashtirilgan marshrutlar:
An'anaviy chiqindilarni yig'ish tizimlari ko'pincha belgilangan jadvallarga amal qiladi, bu esa
axlat qutilari to'liq bo'lmaganda keraksiz olib ketishga olib keladi. IoT-ga asoslangan tizimlar
chiqindilarni boshqarish xizmatlariga faqat qutilar toʻla boʻlgandagina chiqindilarni yigʻishda
yordam beradi, bu esa yanada samarali yigʻish yoʻllarini yaratish imkonini beradi. Yoqilg'i
sarfini kamaytirish: Chiqindilarni yig'ish mashinalari qilgan sayohatlar sonini kamaytirish
orqali IoT chiqindilarni boshqarish tizimlari yoqilg'ini tejashga, issiqxona gazlari
chiqindilarini kamaytirishga va chiqindilarni yig'ishning uglerod izini kamaytirishga yordam
beradi. Haqiqiy vaqtda ogohlantirishlar: IoT datchiklari qutilar to'la yoki sig'imga
yaqinlashganda ogohlantirishlar yuboradi, bu esa tezroq javob berish vaqtini ta'minlaydi va
toshqinlar yoki axlatning oldini oladi. Bu jamoat joylarida yaxshi tozalik va gigienani
ta'minlaydi. Xarajatlarni pasaytirish:Operatsion xarajatlarni kamaytirish: Chiqindilarni yig'ish
jadvallarini tartibga solish, marshrutlarni optimallashtirish va sayohatlar sonini kamaytirish
orqali shaharlar mehnat, transport vositalariga texnik xizmat ko'rsatish va yoqilg'i
xarajatlarini kamaytirishi mumkin. Ushbu tejamkorlik chiqindilarni boshqarish xizmatlarini
yanada takomillashtirishga qayta investitsiya qilinishi mumkin. Qisqartirilgan qo'shimcha
xarajatlar: Chiqindilarni yig'ish xizmatlari keraksiz yig'ishlarni, yuk mashinalarining eskirish
xarajatlarini, texnik xizmat ko'rsatish xarajatlarini va chiqindilarni boshqarish
infratuzilmasiga umumiy xarajatlarni kamaytirishi mumkin. Kengaytirilgan qayta ishlash va
chiqindilarni saralash:Chiqindilarni avtomatik saralash: Chiqindilarni qayta ishlash uchun
qayta ishlanadigan korxonalarda IoT texnologiyalari saralash jarayonini avtomatlashtirishi
mumkin. Datchiklar va sun'iy intellektga asoslangan tizimlar plastmassa, metallar va qog'oz
kabi qayta ishlanadigan materiallarni aniqlashga yordam beradi va ularni qayta
ishlanmaydigan yoki organik chiqindilardan ajratadi.Qayta ishlash stavkalarining oshishi:
Avtomatlashtirish va aniq saralash kamroq xatolarga, qayta ishlash qutilarida kamroq
ifloslanishga va yuqori sifatli qayta ishlanadigan materiallarga olib keladi. Bu qayta ishlash
tezligini sezilarli darajada oshirishi, resurslarni tejash va poligondan foydalanishni
kamaytirishga yordam beradi.Chiqindilarni energiyaga optimallashtirish: IoT-ni qo'llab-
quvvatlaydigan tizimlar energiya ishlab chiqarish uchun chiqindi materiallarning optimal
aralashmasini ta'minlaydigan chiqindilarni energiyaga aylantiruvchi zavodlarda xom ashyoni
monitoring qilish uchun ham ishlatilishi mumkin. Bu chiqindilardan energiya ishlab
chiqarishni optimallashtirishga yordam beradi va muqobil energiya manbalaridan
foydalanishga yordam beradi.
Ekologik manfaatlar
Uglerod chiqindilarining kamayishi: Chiqindilarni yig'ish yo'llarini optimallashtirish va
yoqilg'i sarfini kamaytirish orqali IoT chiqindilarni boshqarish tizimlari chiqindilarni tashish
bilan bog'liq uglerod chiqindilarini kamaytirishga yordam beradi. Bundan tashqari, aqlli
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
73
tizimlar chiqindilarni qayta ishlash va poligonlardan olib chiqishni rag'batlantiradi, aks holda
poligonlarda organik chiqindilar tomonidan ishlab chiqariladigan metan chiqindilarini
kamaytiradi. Chiqindilarni poligondan minimal foydalanish: IoT texnologiyalari shaharlarga
va chiqindilarni boshqarish xizmatlariga chiqindilarni poligonlarga jo‘natish o‘rniga
chiqindilarni qayta ishlash yoki kompostlashga ustuvor ahamiyat berishga yordam beradi. Bu
poligonlarning ishlash muddatini uzaytirishi va ularning atrof-muhitga ta'sirini kamaytirishi
mumkin.
Ma'lumotlarga asoslangan qarorlar qabul qilish
Tahlil va hisobot: IoT chiqindilarni boshqarish tizimlari chiqindilar hajmi, chiqindilar
turlari, yig'ish chastotasi va yig'ish vaqti kabi katta hajmdagi ma'lumotlarni to'playdi. Ushbu
ma'lumotlar real vaqt rejimida tahlil qilinadi va chiqindilarni boshqarish strategiyasini
takomillashtirish bo'yicha qarorlar qabul qilish uchun ishlatilishi mumkin. Bashoratli texnik
xizmat: IoT sensorlari, shuningdek, yig'ish mashinalari, zichlagichlar va saralash mashinalari
kabi chiqindilarni boshqarish infratuzilmasi holatini kuzatishi mumkin. Bashoratli texnik
xizmat ko'rsatish algoritmlari potentsial nosozliklarni bashorat qilishi va uskunaning ishdan
chiqishidan oldin texnik xizmat ko'rsatish choralarini taklif qilishi mumkin, bu esa ishlamay
qolish vaqtini va ta'mirlash xarajatlarini kamaytiradi.Jamoatchilikni jalb qilish va xabardorlik:
Iste'molchilarning xulq-atvori bo'yicha tushunchalar: Chiqindilarning namunalari va hajmini
tahlil qilish orqali shaharlar chiqindilarni ishlab chiqarish va qayta ishlash odatlariga nisbatan
iste'molchilarning xatti-harakatlarini yaxshiroq tushunishlari mumkin. Ushbu ma'lumotlar
jamoatchilikni xabardor qilish kampaniyalari va qayta ishlash bo'yicha ta'lim sa'y-harakatlari
haqida ma'lumot berishi va barqaror amaliyotlarni rag'batlantirishi mumkin. Smart City
integratsiyasi: IoT chiqindilarni boshqarish tizimlari energiyani boshqarish, transport va
atrof-muhit monitoringi kabi boshqa Smart City tizimlari bilan integratsiya qilinishi mumkin.
Ushbu yaxlit yondashuv shaharni yanada muvofiqlashtirilgan va samarali boshqarishga olib
keladi.Aqlli qutilar va yig'ish tizimlari: Shaharlar va munitsipalitetlar jamoat joylari, bog‘lar va
ko‘chalardagi axlat qutilarini to‘ldirish darajasini kuzatish uchun sensorlar bilan jihozlangan
aqlli qutilarni tobora ko‘proq joylashtirmoqda. Ma'lumotlar chiqindilarni yig'ish jadvallarini
optimallashtirish, xarajatlarni kamaytirish, shahar tozaligini yaxshilash va chiqindilarni
boshqarish resurslaridan samaraliroq foydalanishni ta'minlash uchun ishlatiladi. Aqlli qayta
ishlash
stantsiyalari:
Ba'zi
shaharlarda
qayta
ishlanadigan
narsalarni
qayta
ishlanmaydiganlardan avtomatik ravishda ajratib turadigan sensorlar va AI texnologiyasi
bilan jihozlangan aqlli qayta ishlash qutilari joriy qilingan. Bu stansiyalar axlat qutilari
to‘lganida foydalanuvchilarni xabardor qilishi va chiqindilarni utilizatsiya qilish bo‘yicha
yanada mas’uliyatli amaliyotlarni rag‘batlantirib, qayta ishlash sifati haqida real vaqt rejimida
fikr bildirishi mumkin. Aqlli shaharlar uchun chiqindilarni kompleks boshqarish:IoT
chiqindilarini boshqarish Smart City kengroq strategiyalarining asosiy tarkibiy qismiga
aylanmoqda. Chiqindilarni boshqarish tizimlarini transport nazorati, aqlli yoritish va atrof-
muhit monitoringi kabi boshqa shahar tizimlari bilan integratsiyalash orqali shaharlar yanada
barqaror va resurslardan tejamkor ekotizim yaratishi mumkin. Misol uchun, chiqindi yuk
mashinalari tirbandlikdan qochish, yonilg'i sarfini yanada kamaytirish uchun harakatni
boshqarish tizimlari bilan bog'lanishi mumkin.Savdo va sanoat chiqindilarida IoT: Turar-joy
chiqindilaridan tashqari, IoT-ga asoslangan chiqindilarni boshqarish tizimlari katta hajmdagi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
74
chiqindilar ishlab chiqarishni kuzatish va boshqarish uchun tijorat va sanoat sharoitlarida
qo'llaniladi. Datchiklar tijorat konteynerlari va axlat qutilaridagi chiqindilar darajasini
kuzatishi, korxonalar, restoranlar va fabrikalar uchun chiqindilarni yig'ish jadvallarini
optimallashtirishi mumkin. Chiqindilarni energiyaga aylantirish va kompostlash tizimlari:IoT
chiqindilar tarkibi, energiya ishlab chiqarish va operatsion samaradorlik bo'yicha real vaqtda
ma'lumotlarni taqdim etish orqali chiqindilarni energiyaga aylantiruvchi zavodlar va
kompostlash inshootlari samaradorligini oshirishi mumkin. Bu maʼlumotlar jarayonlarni
optimallashtirish, energiya isrofgarchiligini kamaytirish va ushbu texnologiyalarning ekologik
afzalliklarini yaxshilashga yordam beradi.
Chiqindilarni boshqarishda IoTni joriy etish muammolari
IoT texnologiyalari muhim afzalliklarni taqdim etsa-da, chiqindilarni boshqarishning
avtomatlashtirilgan tizimlarini joriy etishda ba'zi qiyinchiliklar mavjud. Infratuzilma
xarajatlari: IoT sensorlari, aloqa tizimlari va bulutga asoslangan platformalarni joriy
qilishning dastlabki qiymati sezilarli bo'lishi mumkin. Biroq, uzoq muddatli tejamkorlik va
samaradorlik bu sarmoyani qoplashi mumkin.Ma'lumotlar xavfsizligi: Katta hajmdagi
ma'lumotlar, shu jumladan real vaqt rejimidagi operatsion ma'lumotlar va iste'molchi
chiqindilari naqshlari to'planishi bilan ma'lumotlarning xavfsizligi va maxfiyligini ta'minlash
juda muhimdir. Mavjud tizimlar bilan integratsiya: IoT-ga asoslangan chiqindilarni boshqarish
tizimlarini mavjud chiqindilar infratuzilmasi bilan birlashtirish kerak, bu ba'zan murakkab
bo'lishi mumkin va ehtiyotkorlik bilan rejalashtirish va muvofiqlashtirishni talab qiladi. IoT
qurilmalariga texnik xizmat ko'rsatish: IoT qurilmalari, masalan, qutilar va yuk
mashinalaridagi sensorlar, ularning funksionalligi va aniqligini ta'minlash uchun muntazam
texnik xizmat ko'rsatish va monitoringni talab qiladi. Tizim ishonchliligini ta'minlash uchun
muntazam kalibrlash va dasturiy ta'minotni yangilash zarur.
Xulosa:
IoT-ga asoslangan chiqindilarni boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlari operatsion
samaradorlikni oshirish va xarajatlarni tejashdan yuqori qayta ishlash stavkalari va atrof-
muhitga ta'sirni kamaytirishgacha ko'p afzalliklarni taqdim etadi. Haqiqiy vaqtda
ma'lumotlarni taqdim etish va avtomatlashtirilgan qarorlar qabul qilish imkonini berish
orqali ushbu tizimlar chiqindilarni yig'ish, saralash va yo'q qilish jarayonlarini
optimallashtiradi, bu esa yanada barqaror shahar muhitiga hissa qo'shadi. IoT texnologiyalari
rivojlanishda davom etar ekan, aqlli shaharlar rivojlanishida asosiy rol o‘ynab, yanada
oqilona, yashil chiqindilarni boshqarish yechimlari salohiyati oshadi. IoT texnologiyalaridan
foydalangan holda chiqindilarni avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari ekologik
barqarorlikni ta'minlash, resurslarni tejash va chiqindilarni samarali boshqarish uchun katta
imkoniyatlar yaratadi. Ushbu texnologiyalar chiqindilarni yig‘ish, saralash, qayta ishlash va
tashish jarayonlarini yanada samarali qilishga yordam beradi. Shuningdek, bu tizimlar
chiqindilarni boshqarishning ekologik va iqtisodiy jihatlarini yaxshilashga hissa qo‘shadi.IoT
texnologiyalaridan foydalanib chiqindilarni avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari ekologik
barqarorlikni ta'minlash, resurslarni tejash va chiqindilarni samarali boshqarish uchun katta
imkoniyatlarni taqdim etadi. Ushbu tizimlar texnologik, ijtimoiy va ekologik jihatlarni
birlashtirgan holda, shaharlar va butun jamiyat uchun yanada to‘g‘ri va samarali chiqindilarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
75
boshqarish yechimlarini yaratadi. Biroq, muvaffaqiyatli joriy qilish uchun texnik, ijtimoiy va
siyosiy muammolarni ham e'tiborga olish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences."
концепции
устойчивого развития науки в современных условиях
(2021): 153-155.
2.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari."
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
4.09 (2024): 178-183.
3.
Қодиров, Ф. Э., et al. "Компьютерные игры и их текущие виды и
преимущества."
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА МОДЕРНИЗАЦИИ НАУЧНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
. 2019.
4.
Кодиров, Ф. Э., and Ф. К. Ачилова. "Технология GPON."
Математическое и
информационное моделирование: сборник научных трудов.–Тюмень, 2018.–Вып.
16
(2018).
5.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo
.
6.
Qodirov Farrux Ergash o’g’li. “CREATION OF ELECTRONIC MEDICAL BASE WITH THE
HELP OF SOFTWARE PACKAGES FOR MEDICAL SERVICES IN THE REGIONS”. Conferencea.
2022/11/26. 128-130
7.
Qodirov Farrux Ergash o’g’li. “IMPORTANCE OF KASH-HEALTH WEB PORTAL IN THE
DEVELOPMENT OF MEDICAL SERVICES IN THE REGIONS”. Conferencea. 2022/11/26. 80-83
8.
Qodirov Farrux Ergash o'g'li. “Optimum solutions for the development of medical
services in private clinics”. Raqamli transformatsiya jarayoniga axborot texnologiyalarini joriy
etishda ma’lumotlarni himoyalash muammolari va yechimlari respublika ilmiy-amaliy
anjumani ma’ruzalar to’plami. 2022. 5.13
9.
Qodirov Farrux Ergash o’g’li. “Stoks Formulasi. Sirt Integrallari Tadbiqlari/Ijtimoiy
fanlarda innovasiya onlayn ilmiy jurnali”. 2022. 2. 15
10.
Qodirov Farrux Ergash o’g’li. “O’zgaruvchilari ajralgan va ajraladigan differensial
tenglamalar/Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali”. 2022. 1. 23. 20
11.
Qodirov Farrux Ergash o'g'li. “Аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш соҳасининг келгуси
ҳолатини башоратлаш”. Сервис” илмий-амалий журнал. 2022. 56-59
12.
Фаррух Қодиров. “Ахолига хизмат кўрсатиш сохасининг моделлаштиришни
тизимли имитация қилиш”. ИЈТИСОДИЙ ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ОЙЛИК НАШР. 2022
13.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE."
Ответственный редактор
(2020): 6.
14.
Bozorova Irina Jumanazarovna, Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li. “Принцип Работы
Электрокардиографа И Его Роль В Современной Медицине”. Научные Достижения
Студентов И Учащихся: Сборник Статей. 2020. 25
15.
Qodirov Farrux Ergash o’g’li. “Sonli qatorlar.(musbat hadli qatorlarning yaqinlashish
teoremalari. leybnis teoremasi, absolyut va shartli yaqinlashish.) 2022/2/17”. Ta'lim va
rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali cтраницы. 137-151
