SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
394
Synapses:
Insights Across the Disciplines
GASTRONOMIYANÍŃ ULÍWMA TIL BILIMINDE IZERTLENIWI
Usmanova Aysulıw
- QMU, 1-kurs magistrantı
Ilimiy basshı- PhD.
G.Allambergenova
Annotaciya:
Gastronomiya azıq-awqat hám mádeniyat ortasındaǵı baylanıslardı
úyrenetuǵın pán bolıp, onda awqatlardıń túrleri, atları haqqında úyreniledi hám bir
milletke tán tarıyxın úyreniwge qızıǵadı.
Biz bul maqalamızda qaraqalpaq tilinde jańa baǵdar bolǵan gastronomiyanıń qaraqalpaq
til bilimine kirip keliwin hám onıń qáliplesiwi haqqında sóz etpekshimiz.
Tayanısh sózler:
Gastronomiya, awqatlanıw mádeniyatı, aspazshılıq kórkem-óneri,
aspazshılıq turizmi, kúndelikli awqatlanıw, mádeniyat, etnografiya, tarıyxıy xarakter,
azıq-awqat.
Házirgi kúnde jámiyetimizde turizm jedellik penen rawajlanıp kiyatır, sonıń menen
birge jańadan gastronomiyalıq turizm túri de payda boldı. Bul turizmnıń tiykarǵı túri
bolıp, onda sayaxatshılar ózleri sayaxat etetuǵın eldiń asxanası menen tanısıp, sol
milletke tán awqat túrlerin, tayarlanıw usılların hám mádeniyatın úyrenedi. Sonıń
menen qatar, gastronomiya til biliminde de óz kórinisin taptı. Sebebi, xalıq payda
bolǵannan baslap olardıń kún kórisi, azıq-awqat túrleri hám bir-birinen ayırıp
turatuǵın gastronomiyalıq belgilerin úyreniwdi talap etti.
Gastronomiya boyınsha rus til biliminde eń birinshi márte "Annalov" mektebi
wákili F. Brodel tárepinen sóz etilgen bolsa, sońınan P.Giro[1], I.E.Zabelina[2],
N.I.Kostomarova[3] hám A.V.Tereshenkolar[4] tárepinen bul tarawǵa kirispe
esabında hár millettiń ózine tán belgilerin ashıp kórsetiwge háreket etedi. Jàne de
etnografiyalıq tàrepten S.A.Arutyunova, D.A.Baranova, D.K.Zelenina hám
V.A.Lipinskoylardıń "awqatlanıw mádeniyatı" túsinigi átirapında izertlew alıp
baradı. Sońǵı dáwirde M.V.Kapkan [5] gastronomiya tarawı boyınsha óziniń izertlew
jumısın alıp baradı.
Zamanagóy mádeniyatda kúndelikli awqatlanıw tarawına qızıǵıwshılıq artıp
barıp atır. Azıq-awqat teması ǵalabalıq mádeniyattıń derlik barlıq tarawlarına kiredi.
Aspazlıq temalarında kóplegen kitaplar hám dáwirli baspalar basıldı. Aspazshılıq
kórkem óneri kórgizbeleri hám tańlawları ótkeriledi. Ulıwma awqatlanıw sisteması
aktiv rawajlanıp atır. Televizorda awqat pısırıwdıń názik táreplerine arnalǵan
programmalar bar. Zamanagóy turizmniń ataqlı túrlerinen biri aspazshılıq turizmi
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
395
Synapses:
Insights Across the Disciplines
bolıp, onıń maqseti túrli xalıqlardıń asxanası menen tanısıw bolıp tabıladı.
Bunday halda, azıq-awqat tayarlaw da, onı tutınıw da qızıǵıwshılıq oyatadı. Bulardıń
barlıǵı azıq-túlik ónimlerin tayarlaw hám tutınıw processleri biologiyalıq mútajlikti
qandırıwdıń ápiwayı usılları bolıp qalıwı hám zamanagóy insannıń kúndelikli
ómiriniń zárúrli bólimlerinen birine aylanıwınan dárek beredi, jáne bul sorawlar
búgingi kúnde mádeniy bilimler kózqarasınan aktual bolıp kórinedi hám tereń
teoriyalıq úyreniwge ılayıq bolıp tabıladı.
Kúndelikli insannıń ómiriniń derlik barlıq tarawların qamtıp alǵan kúndelikli
turmıs mádeniyatın izertlew zamanagóy gumanitar bilimlerdiń eń aktiv rawajlanıp
atırǵan baǵdarlarınan biri bolıp tabıladı. Kúndelikli awqatlanıwdı xarakteristikalaw
ushın jaqında gastronomikalıq mádeniyat túsinigi jiyi paydalanılıp kiyatır, bul
tarawdıń hár tárepleme xarakteristikasın názerde tutadı. Biraq, gastronomikalıq
mádeniyat ele de jaqın ilimiy qızıǵıwshılıq temasına aylanbaǵan. Etnografikalıq
izertlewler dástúriy túrde bayram kontekstinde saltanatlı hám dástúriy pısırıwdı, azıq-
túlik simvollıǵın hám awqattı úyrenedi. Biraq kúndelikli awqatlanıw gumanitar
pánlerdiń shetinde qalıp atır. Arnawlı bir xalıq yamasa klasstıń awqatlanıw ádetleri
haqqındaǵı bólek-bólek maǵlıwmatlar etnografiyalıq hám tariyxıy xarakterge iye (I.
Zabelin, A. Tereshchenko, N. Kostomarov) dóretpelerinde ushıraydı. Kúndelikli
awqatlanıw hám mádeniy sistema arasındaǵı baylanıslılıq birinshi ret Annales mektep
wákilleriniń, atap aytqanda F.Braudeldiń dóretpelerinde súwretlengen bolıp, olar
gastronomikalıq mádeniyattı dáwir kontekstinde kórip shıǵıwǵa háreket etken,
ekonomikalıq, siyasiy jáne social faktorlarda da izertleydi. Sońǵı on jıllıqlarda shet el
páninde bul hádiysege tolıq arnalǵan bir qatar dóretpeler payda boldı. Gumanitar
pánler salasında tap sonday urınıwlar V.Pohlebkin dóretpelerinde de bolǵan. Usınıń
menen birge, mámleketimizde de, shet elde de tiykarǵı itibar azıq-túlik ónimlerin
tayarlawdıń texnologiyalıq qásiyetleriniń evolyutsiyasına jáne bul evolyuciyanı
belgilep bergen faktorlardı analiz etiwge qaratılǵan.
Rus til biliminde gastronomiyalıq atamalar boyınsha arnawlı tikkeley islengen
izertlew jumısı joq, biraq sol túsinikler átirapında óziniń jumısların dóretken bir qatar
ilimpazlar bar: A.V.Pavlovskaya[6], M.V.Kapkan[7], I.V.Soxan[8] h.t.b. Usı
maqalalarǵa tiykarlanıp biz sonı ayta alamz, rus til bilimi ilimlazları baslap berip
ketken bul jol biz ushın keyingi waqıtta ilimde qálip esaplanadı. Sebebi, bul jańa
baǵdar ushın kórsetpe tayar, jol bar. Gastronomiya ilimi rus til biliminde hár
tárepleme izertlenilgen hám ele de izertlenip kiyatır.
Túrkiy til biliminde de bul taraw lingvistikalıq tárepten bolsın, basqa turizm tárepten
bolsın kishigirim jumıslar alıp barılǵan.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
396
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Áyyem zamanlardan baslap insanlar ózleri jasap kiyatırǵan úlkede neni
jetilistiriw ańsat bolsa yáki ań ańlaw ańsat bolsa sol ónimlerden paydalanǵan. Teńiz
jaǵasında jasawshı xalıqlar teńiz ónimleri menen maqtansa, tawlı jerlerde jasawshı
xalıqlar ózleri jetistirgen gósh hám sút ónimleri menen maqtanǵan, toǵay átirapında
jasawshıları bolsa ań awlap qolǵa kirgizgen jemisleri menen kún kórgen h.t.b.
Awqatlanıwdıń bunday tártibi hárbir millettiń ózine tán azıq-awqat racionınıń
qáliplesiwine alıp kelgen hám aqıbetinde bunday nárseler belgili bir millettiń
asxanasınıń tiykarǵı azıq-awqat ónimlerine aylanǵan. Sol sebepli qanday da bir milletti
kóz aldımızǵa keltirgende, onıń asxanasında ústinlik qılatuǵın azıq-awqat ónimleri kóz
aldımızǵa keledi. Máselen, inglis xalqında-pudding, roast beef, beef’steaks,
italyanlarda- pasta, pitsa hám makaronlar, fransuzlarda- teńiz ónimleri, rus xalqında-
борщ, щи, ózbeklerde- palaw, somsa, sorpa h.t.b.[9]
Joqarıda keltirilgen pikirlerge súyengen halda sonı aytıwımızǵa boladı,
gastronomiya tarawına baylanıslı –“pázendelik” terminin analog sıpatında qollana
alamız. Hár bir xalıqtıń asxanasında sol milletti dúnya júzine tanıtqan taǵamı boladı.
Máselen ózbeklerde “osh” bolsa, qaraqalpaq xalqında “júweri gúrtik” qaraqalpaq
asxanasınıń tiykarǵı taǵamlarınıń biri esaplanadı. Bul awqattıń tayarlanıwına qarap
qaraqalpaq xalqınıń burınǵı jasap ótken dáwiri qanday bolǵanlıǵın biliwge boladı. Sol
zamanlarda posıw esabınan asharshılıq uzaq waqıt dawam etkende xalıq arasında aq un
tabıla bermegen hám qara un, yaǵnıy, júweri unınan paydalanıp, awqat etip shıbın janın
saqlap qalıwǵa háreket etken.
Xalıqlardıń gastronomiyalıq diskursınıń qáliplesiwine din de óz ornında jeterlishe
tásir kórsetken, sebebi, din ol yamasa bul azıq-awqat ónimlerine sheklew qoyǵan yáki
kerisinshe bazı jemislerdi paydalanıwǵa shaqırılǵan. Bul bolsa, óz náwbetinde, millettiń
gastronomiyalıq leksikasınıń qáliplesiwine úlken tásir tiygizgen. Mısalı, musılmanlardıń
shoshqa góshin jemewi yáki buddistlardıń mal góshin jemewi, rus xalqınıń Масленица
bayramında bolsa quymaqtı (блины) jewge shaqırıw kibi ádetlerdi qáliplestirgen.[10]
Túrkiy til biliminde gastronomiya boyınsha arnawlı izertlew jumısı alıp barılmadı.
Biraq bul ilim boyınsha kishi izertlewler bar. Máselen, S.Keldiyorova[11],
M.Sanakulova[12], D.Muxammadiyevalardıń[13] tezis hám maqalaları járiyalanǵan.
Qaraqalpaq tilinde gastronomiya tarawı jańadan izertleniledi. Bul jumısımız taza
baǵdardıń kirip keliw tiykarı esaplanadı. Bunnan aldın gastronomiya boyınsha birde-bir
izertlew jumısı alıp barılmaǵan. Joqarıdaǵı ilimpazlardıń miynetlerine súyengen halda
qaraqalpaq tilinde de gastronomiya baǵdarın tereń izertleymiz. Rus til biliminde aldın
izertlengenlikten bizde tayar qálip bar. Sol tiykarda óz jumısımızdı alıp baramız.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
397
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Paydalanǵan ádebiyatlar
1.
Частная и общественная жизнь греков. — СПб, Алетейя, 1995.
2.
История русской жизни с древнейших времен: В 2 ч. М., 1876—1879. 4. 1-
2. — То же. 2-е изд., испр. и доп. М., 1908—1912. 4. 1-2.
3.
Очерк домашней жизни и нравов великорусского народа в XVI и XVII
столетиях (https://www.prlib.ru/item/356063) / [соч.] Н. И. Костомарова. —
СанктПетербург: В типографии Карла Вульфа, 1860. — 214, [1] с.
4.
Терещенко А. Опыт обозрения жизни сановников, управлявших
иностранными делами в России. СПб., 1837. (http://runivers.ru/lib/book4511/)
на
сайте
Руниверс
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%
5.
http://hdl.handle.net/10995/22711
6.
https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/22711/1/iurg-2008-55-04.pdf
7.
https://cyberleninka.ru/article/n/food-traditions-and-culture/pdf
8.
9.
Sanakulova M. INGLIZ VA O’ZBEK GASTRONOMIK DISKURSLARINING
SEMIOTIK XUSUSIYATLARI. Oriental Renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences 3(5), May, 2023 794-800 bb.
10.
Karasik V. I. O tipax diskursa // Yazыkovaya lichnost: institutsionalnыy i
personalnыy diskurs: sb. Nauch. St. – Volgograd, 2000. – S. 5-20.
11.
Keldiyorova S.“Italyan tilida gastronomiyaga oid maqollarning etimologik
tavsifi”. “Tarjimashunoslik: Muammolar yechimlar va istiqbollar II” mavzusidagi
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman. 2024yil 20-noyabr 888-890bb.
12.
Sanakulova M. “Ingliz va o’zbek gastronomik diskurslarining semiotik
xususiyatlari”. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences. 3(5), May, 2023. 794-800bb.
13.
Muxammadiyeva
D.
“Gastronomiya
turizmini
rivojlantirish
istiqbollari”.AMERICAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY BULLETIN.
ISSN: 2996-511X (online) | ResearchBib (IF) = 9.512 IMPACT FACTOR Volume-
2| Issue-4| 2024 Published: |30-11-2024|. 68-70.
