SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
88
DISTILLYATSIYA USULIDA AROMATIK UGLEVODORODLARNI
AJRATIB OLISH
Sharipova Nasiba O’ktamovna
Buxoro muhandislik-texnologiya instituti, assissent
Otamurodova Nafosat Najmiddin qizi
Jo’raqulova Nargiza Dilshod qizi
BMTI, 122-23 YoMT talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13968747
Bugungi kunga qadar yuqori ajratish selektivligini yetarlicha katta eritma
kuchi bilan birlashtirgan va zamonaviy texnologiya talablariga to'liq javob
beradigan universal turdagi ekstraktorlar hali topilmagan. Shu bois
respublikamizda benzol ishlab chiqarish uchun samarali qutbli bo’lgan
erituvchilarning ekstraktsiya xossalarini o’rganish va izlash nihoyatda muhim va
dolzarb vazifa hisoblanadi. Turli davlatlarda aromatik uglevodorodlar ishlab
chiqarish turli jarayonlarga asoslangan. O‘zbekistonda aromatic uglevodorodlar
ishlab chiqarishning asosiy manbalari “Uz-Kor Gas Chemical” MChJ QK
tomonidan ishlab chiqarilgan piroliz distillyati va “Buxoro neftni qayta ishlash
zavodi” MChJ tomonidan ishlab chiqarilgan riforming katalizati hisoblanadi.
Ekstraktor yuqori selektivlik va eritish kuchiga, oson regeneratsiyaga,
ajratiladigan xom ashyo bilan etarlicha yuqori zichlikdagi farqga, past
yopishqoqlikka va boshqalarga ega bo'lishi kerak. Ekstragentni tanlashda
erituvchining resurslari va tanlangan erituvchidan ekstraktsiya jarayonlariga va
boshqa sanoat maqsadlarida foydalanish imkoniyatini hisobga olish kerak.
Dimetil sulfoksidning kamchiliklari orasida uning nisbatan past termal
barqarorligi mavjud bo’lib, uni rektifikatsiya qilish orqali qayta tiklashni
qiyinlashtiradi. Sof aromatik uglevodorodlarni olish uchun ikkinchi erituvchi
(butan yoki pentan) ekstrakt fazasidan aromatik bo’lmagan uglevodorodlarning
3-5% ni siqib chiqarish uchun ekstraksiya ustuniga quyiladi. Erituvchi ekstrakt
fazasidan aromatik uglevodorodlarni butan yoki pentan bilan qayta ekstraksiya
qilish orqali chiqariladi. Ikkinchi erituvchidan foydalanish texnologik sxemani
murakkablashtiradi. Bundan tashqari, dimetil sulfoksid gigroskopikdir va
erituvchida suv mavjudligi uning erish kuchini pasaytiradi. Shunday qilib,
yuqoridagi selektiv erituvchilarning hech biri past molekulyar og'irlikdagi
aromatik uglevodorodlarni olish uchun ideal emas. Texnologik va iqtisodiy
nuqtai nazardan erituvchilarning bunday kamchiliklari tadqiqotchilarni yangi,
samaraliroq erituvchilarni, shu jumladan kimyo sanoatida mavjud bo'lgan
moddalar asosida olingan aralash erituvchilarni izlashga majbur qiladi .
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
89
Jarayonning selektivligini oshirish va ekstrakt tarkibidagi ekstraksiya
qilinadigan komponentlar konsentratsiyasini oshirish maqsadida suv qo‘shilishi
eng ko‘p qo‘llaniladi [12,21-29]. Biroq, suvdan foydalanish erituvchi
iste'molining oshishiga, uning erish qobiliyatining pasayishiga va energiya
xarajatlarining oshishiga olib keladi. Ekstragentga suvning kiritilishi bir qator
hollarda erituvchining gidrolizlanishi bilan birga keladi, bu esa uskunaning
korroziyasiga va erituvchi barqarorligining pasayishiga olib keladi. Zamonaviy
tadqiqotchilarning fikricha, tarkibida suv bo'lmagan aralash erituvchilardan
foydalanish past molekulyar og'irlikdagi aromatik uglevodorodlarni olish
jarayonini yaxshilashning istiqbolli usullaridan biridir.
Shunday qilib, olingan natijalarga ko‘ra, “Uz-Kor Gas Chemical” MChJ QK
tomonidan ishlab chiqarilgan piroliz distillatidan benzolni DMSO+DEG aralash
erituvchisida 1:1 massa nisbatida ajratib olish samaradorligini oshirish imkonini
beradi. Aralash erituvchi DMSO + DEG bilan benzolni ekstraktsiyalash
jarayonining optimal parametrlari aniqlandi, ular aromatik uglevodorodlarni
olish uchun qurilmalarni loyihalash uchun zarur.
Adabiyotlar:
1.Ниязов Л. Н., Жўраева Л. Р., Бердиева З. М. Кимё фанини ўқитишда кейс-
стади усулидан фойдаланиш масалалари //Интернаука. – 2018. – №. 47-2. –
С. 62-63.
2. Ramazanov B., Juraeva L., Sharipova N. Synthesis of modified amino-aldehyde
oligo (poly) mers and study of their thermal stability //IOP Conference Series:
Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2021. – Т. 839. – №. 4. – С.
042096.
3. Джураева Д. Д., Джураева Л. Р., Ниязов Л. Н. Мотивация как фактор
развития потенциала учащихся в высших технических учебных
заведениях //Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры,
образования и управления. Т. 3.—Екатеринбург, 2014. – 2014.
4. Мухаммадиев Б. Т., Джураева Л. Р. Параметрический анализ СО2
экстракции растительных ингредиентов //Universum: химия и биология. –
2020. – №. 2 (68). – С. 31-33.
5. Juraeva L. R., Qurbonova S. S. Separation Of Mononuclear Arenes in The Deg+
Dmso System //Czech Journal of Multidisciplinary Innovations. – 2022. – Т. 11. –
С. 53-57.
6. Джураева Л. Р., Кодиров О. Ш. ИССЛЕДОВАНИЕ ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА
ПИРОЛИЗНОГО МАСЛА ВТОРИЧНОГО ПРОДУКТА ПРОИЗВОДСТВА СП ООО"
UZ-KOR GAS CHEMICAL" //Universum: технические науки. – 2022. – №. 4-8
(97). – С. 44-48.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
90
7. Джураева Л. Р. Химическая безопасность пищевых продуктов
//Universum: технические науки. – 2021. – №. 12-4 (93). – С. 13-15.
8. Жўраева Л. Р. Роль сети интернета в преподавании химии //Universum:
психология и образование. – 2021. – №. 6 (84). – С. 4-6.
9. Джураева Л. Р. Анализ Состава Пиролизного Дистиллята Методом
Экстракционной Перегонки //Periodica Journal of Modern Philosophy, Social
Sciences and Humanities. – 2022. – Т. 12. – С. 150-154.
10.
Джураева
Л.
Р.
Изучение
радикальной
сополимеризации
гетероциклических эфиров метакриловых кислот со стиролом
//Интернаука. – 2017. – №. 6-1. – С. 71-73.
11. Мавланов Б. А., Джураева Л. Р. ИЗУЧЕНИЕ БИОЛОГИЧЕСКОЙ И
БАКТЕРИЦИДНОЙ
АКТИВНОСТИ
СОПОЛИМЕРОВ
НА
ОСНОВЕ
ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ ЭФИРОВ МЕТАКРИЛОВЫХ КИСЛОТ //Интернаука. –
2017. – Т. 7. – №. 11 Часть 2. – С. 8.
12. ФАЙЗИЕВ Ш. Ш., ДЖУРАЕВА Л. Р. О магнитных свойствах бората железа
допированного магнием //Современные инновации в науке и технике. –
2014. – С. 264-266.
13. Жўраева Л. Р., Кодиров О. Ш. ЭКСТАКЦИЯ БЕНЗОЛА ИЗ ПИРОЛИЗНОГО
ДИСТИЛЯТА ПРОИЗВОДСТВА СП ООО «UZ-KOR GAS CHEMICAL» НА
СМЕШАННОМ ЭКСТРАГЕНТЕ ДМСО+ ДЭГ //Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities. – 2023. – Т. 11. – №. 1. – С.
95-107.
14. Джураева Л. Р. Изучение химического состава и применение вторичных
продуктов, получаемых в процессе пиролиза углеводородов. НамДУ илмий
ахборотномаси–2022. – № 5-183-186 б.
15. Джураева Л. Р. ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОСТРАНСТВЕННОЙ МАГНИТНОЙ
НЕОДНОРОДНОСТИ ЛЕГКОПЛОСКОСТНЫХ СЛАБЫХ ФЕРРОМАГНЕТИКОВ
//Ученый XXI века. – С. 21.
16. Rakhmatullaevna J. L. USE OF PYROLYSIS DISTILLATE RAW MATERIALS
FOR OBTAINING BENZENE //International Journal of Pedagogics. – 2023. – Т. 3.
– №. 11. – С. 188-194.
17. Jo’rayeva L. R. BENZOL, TOLUOL, KSILOLNI DEG+ DMSO SISTEMASIDA
EKSTAKSIYION DISTILLYATSIYA USULIDA AJRATISH //Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi. – 2023. – Т. 9. – №. 6. – С. 21-26.
18. Joraeva L. R., Ostanov O. Y., Kodirov O. S. RESEARCH OF SINGLE AND MULTI-
STAGE EXTRACTION PROCESS OF PYROLYSIS DISTILLATE OF" UZ-KOR GAS
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
91
CHEMICAL" JV LLC //Harvard Educational and Scientific Review. – 2023. – Т. 3.
– №. 1.
19. Джураева Л. Р. Использование визуального контента в модернизации
образования //Актуальные проблемы модернизации высшей школы:
высшее образование в информационном обществе. – 2021. – С. 13-17.
20. Кодиров О. Ш. Джураева Лайло Рахматиллаевна ИССЛЕДОВАНИЕ
ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА ПИРОЛИЗНОГО МАСЛА ВТОРИЧНОГО ПРОДУКТА
ПРОИЗВОДСТВА СП ООО" UZ-KOR GAS CHEMICAL.
21. Jo’rayeva L. R. BENZOL, TOLUOL, KSILOLNI DEG+ DMSO SISTEMASIDA
EKSTAKSIYION DISTILLYATSIYA USULIDA AJRATISH //Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi. – 2023. – Т. 9. – №. 6. – С. 21-26.
22. Жўраева Л. Р., Мусурманова С. О., Норбекова Д. Л. ЭКСТРАКЦИЯ
БЕНЗОЛА ДМСО+ ДЭГ //Академические исследования в современной
науке. – 2023. – Т. 2. – №. 24. – С. 122-125.
23. Жўраева Л., Қўзиева Ж., Ҳайдарова М. УГЛЕВОДОРОДЛАРНИНГ
ПИРОЛИЗИ ВА ПИРОЛИЗ ЖАРАЁНЛАРИ //Models and methods in modern
science. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 65-69.
24. Жўраева Л. Р., Ғуломов Ж. Ж. ЭКСТРАКЦИЯ УСУЛИДА АРЕНЛАР ОЛИШ
ЖАРАЁНИ
НАТИЖАЛАРНИ
МАТЕМАТИК
МОДЕЛЛАШТИРИШ
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т.
19. – №. 9. – С. 86-91.
25. Жўраева Л. Р., Гиясова Г. М., Холбоев Р. Ж. ПЕРЕРАБОТКА
ПИРОЛИЗНОГО ДИСТИЛЯТА //Models and methods in modern science. –
2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 61-64.
26. Jo’rayeva L. R., Xolmurodov A. A. AROMATIK UGLEVODORODLAR-BENZOL,
TOLUOL, KSILOLNI EKSTRAKSIYA USULIDA AJRATISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т. 19. – №. 9. – С. 75-80.
27. ДЖУРАЕВА Л. Р., КАСИМОВА Н. А. БИОПРОБЫ В АНАЛИЗЕ ХИМИЧЕСКИХ
ОПАСНОСТЕЙ В ПИЩЕВЫХ ПРОДУКТАХ.
28. ОРИПОВ А. и др. ИЗУЧЕНИЕ РАДИКАЛЬНОЙ СОПОЛИМЕРИЗАЦИИ
ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ ЭФИРОВ (МЕТ) АКРИЛОВЫХ КИСЛОТ СО
СТИРОЛОМ.