Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Personal Investigation in Operative-Search Activity:
Theoretical and Practical Approaches
Farkhod DJURAEV
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2025
Received in revised form
15 July 2025
Accepted 25 July 2025
Available online
15 August 2025
This article explores the theoretical foundations of personal
investigative activity, defines the subjects responsible for
conducting such operations, and analyzes the specific methods
used in its implementation. The paper focuses on the legal
framework, practical execution, and professional requirements
for law enforcement officers involved in personal surveillance.
Furthermore, it highlights the current challenges and prospects
of applying personal investigation methods in the field of
operational-search activities.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss7/S-pp12-19
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
personal surveillance,
operational-search activity,
law enforcement agencies,
subjects,
covert operations,
crime detection,
special tools.
Tezkor-qidiruv faoliyatida shaxsiy izquvarlik: nazariy va
amaliy yondashuvlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘
zlar:
shaxsiy izquvarlik,
tezkor-qidiruv faoliyati,
ichki ishlar organlari,
subyektlar,
konspiratsiya,
jinoyatlarni fosh etish,
maxsus vositalar.
Mazkur maqolada shaxsiy izquvarlik faoliyatining nazariy
asoslari, uni amalga oshiruvchi
subyektlar, qo‘llaniladigan
asosiy usullar hamda bu faoliyatning ichki ishlar organlari
tizimidagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, shaxsiy izquvarlik
tadbirlarining huquqiy va amaliy jihatlari tahlil qilingan, uning
samaradorligini oshirishda konspiratsiya, maxsus bilim va
kasbiy malaka muhim omillar sifatida belgilangan. Muallif
shaxsiy izquvarlikning zamonaviy sharoitlarda qo‘llanilishidagi
muammolar va imkoniyatlarni ham yoritib bergan.
1
Independent Researcher, Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
13
Личный сыск в оперативно
-
розыскной деятельности:
теоретические и практические подходы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
личный сыск,
оперативно
-
розыскная
деятельность,
органы внутренних дел,
субъекты,
конспирация,
раскрытие преступлений,
специальные средства
.
В данной статье раскрываются теоретические основы
личного сыска, определяются субъекты, осуществляющие
данный вид оперативно
-
розыскной деятельности, и
анализируются основные методы его проведения. Особое
внимание
уделяется
правовому
регулированию,
практическим
аспектам
и
профессиональным
требованиям, предъявляемым к сотрудникам органов
внутренних дел при проведении личного сыска. Также
рассматриваются современные вызовы и возможности
применения личного сыска в оперативной деятельности.
Mamlakatimizda hayotning barcha jabhalarini qamr
ab olgan keng ko‘lamli islohotlar
inson qadri, uning huquq va erkinliklari, sha’ni va qadr
-qimmatini yuksaltirishga
qaratilgani bilan ahamiyatlidir. Ushbu yangilanishlar jarayonida, ayniqsa, ichki ishlar
organlarining roli beqiyosdir. Zero, ushbu organlar fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va
qonuniy manfaatlarini ta’minlash va himoya qilishda asosiy huquqni muhofaza qiluvchi
tuzilma sifatida faoliyat yuritadi. Jumladan, ularning tezkor-qidiruv faoliyatida ham inson
huquqlariga rioya qilish, ularni himoyalash ustuvor ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining muqaddimasida “inson huquq va
erkinliklariga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga, davlat suvereniteti prinsiplariga
sodiq”lik [1] tamoyili alohida qayd etilgan bo‘lib, bu prin
sip ichki ishlar organlari
faoliyatining mazmun-mohiyatini belgilab beradi. Xususan, jinoyatlarni aniqlash, ularni
oldini olish, fosh etish va profilaktika qilish jarayonlarida ichki ishlar organlari shaxsning
huquqiy himoyasini ta’minlashi, qonun ustuvorl
igiga sodiq qolishi va demokratik
qadriyatlar asosida ish yuritishi zamonaviy huquqiy davlatning talabi hisoblanadi.
Ammo, hozirgi kunda ko‘pgina hollarda huquqni muhofaza qiluvchi organlarning
tezkor-
qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi tezkor bo‘linmala
ri tomonidan
jinoyatchilikka qarshi kurashishda murakkab usullar va yo‘nalishlar orqali harakatlar
amalga oshirilayotganligi sudlar, fuqarolar hamda ommaviy axborot vositalari vakillarini
ba’zi bir shubhalarga olib kelmoqda.
Tezkor-qidiruv faoliyatida qonu
nchilikka rioya etish, ma’lumotlar olish jarayonlari
ancha yopiq tarzda tashkil etilgani sababli uning qonuniyligi, amalga oshirish jarayonida
qonunchilikka rioya etilishi, ma’lumotlarning haqiqiyligi yuzasidan juda ko‘p savollar
tug‘ilishiga sababchi bo‘l
moqda [2].
Avvalo, tergov harakatlari manfaatlari uchun qo‘llaniladigan tezkor
-qidiruv
faoliyati natijalarini ta’riflash lozim. Tezkor
-qidiruv faoliyatining maqsadidan kelib
chiqib, bu jinoyatchilikka qarshi kurashish sohasida tezkor-qidiruv tadbirlari yordamida
qo‘lga kiritiladigan va to‘planadigan tezkor axborotdir [3].
Jinoyatchilikka qarshi samarali kurashish
–
davlat va jamiyat xavfsizligini
ta’minlash, fuqarolarning tinch va osoyishta hayot kechirishi uchun zarur bo‘lgan asosiy
shartlardan biridir. Bu
yo‘nalishda ichki ishlar organlari jinoyatlarning oldini olish, ularni
aniqlash va fosh etishda yetakchi rol o‘ynaydi. Ayniqsa, mazkur maqsadlarga erishishda
tezkor-qidiruv faoliyati va uning samarali usullari muhim ahamiyatga egadir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
14
Ichki ishlar organlari tomonidan olib boriladigan tezkor-qidiruv tadbirlari
jinoyatchilikni bartaraf etishda, huquqbuzar shaxslarni fosh qilishda, jinoyat sodir etishga
moyil shaxslarni aniqlashda va ularning niyatini amalga oshirishga yo‘l qo‘ymaslikda muhim
vosita sifatida xizmat qiladi. Tezkor-qidiruv faoliyati taktikasi esa muayyan tezkor-qidiruv
tadbirlarini o‘tkazishda tezkor
-qidiruv kuch va vositalarini belgilangan maqsadga erishish
uchun eng samarali tarzda qo‘llash usul va yo‘llari majmuidir [4]. Bu faoliyat jamiyatda
qonun ustuvorligini ta’minlash, shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarini himoya qilish kabi
ustuvor vazifalarni amalga oshirishga qaratilgandir.
Umuman olganda, shaxsiy izquvarlik doirasidagi tezkor-qidiruv tadbirlarini
amalga oshirish masalalari bo‘yicha qonunchilik bazasi to‘liq shakllantirilgan va samarali
faoliyat yuritmoqda. Shaxsiy qidiruv usullarini samarali qo‘llash uchun faqatgina ularning
me’yoriy
-
huquqiy asoslarini bilishning o‘zi yetarli emas. Ichki ishlar organlari xodimlari
tomonidan shaxsiy qi
diruvni qo‘llashda aniq harakatlar algoritmini ishlab chiqish zarur.
Shaxsiy izquvarlik usullarini qo‘llashning har bir aniq holati muayyan vaziyat bilan
asoslanishi lozim. Shaxsiy izquvarlik usullarini tanlashda ichki ishlar organlari xodimi
mavjud vaziya
tni hisobga olgan holda O‘zbekiston Respublikasining normativ
-huquqiy
hujjatlariga amal qilishi shart deb hisoblaymiz.
Shaxsiy izquvarlik qonunbuzarlik sodir etgan shaxslarni aniqlashda va keyinchalik
jinoyat sodir etish holatlarini o‘rnatishda yetarlicha samarali vosita hisoblanadi. Shaxsiy
i
zquvarlikning asosiy usullaridan biri so‘rov va tezkor kuzatuvdir. Ayniqsa, so‘rov o‘tkazish
va tezkor kuzatuv jarayonida maxsus texnik vositalardan foydalanish masalalariga alohida
e’tibor qaratish lozim. Zamonaviy sharoitlarda maxsus texnik vositalarni qo‘llash nihoyatda
dolzarb, chunki ulardan foydalanish belgilangan maqsadlarga erishish imkonini beradi.
Yangi maxsus texnik vositalarni ishlab chiqish shaxsiy qidiruv doirasida amalga
oshirilayotgan tadbirlar samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Hozirgi kunda ichki ishlar organlari xodimlari foydalanayotgan shaxsiy qidiruv
vositalar
i ancha keng ko‘lamli bo‘lib, jinoiy harakatlarga qarshi kurashish va sodir etilgan
jinoyatlarni fosh qilish sohasidagi zamonaviy talablarga to‘liq javob beradi.
Shu sababli, ichki ishlar organlari xodimlarining tezkor-xizmat faoliyatida shaxsiy
qidiruvni
qo‘llash samarali ishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ichki ishlar
organlari xodimlari o‘zlarining tezkor
-
xizmat faoliyatida shaxsiy qidiruvni qo‘llash
bo‘yicha nazariy bilimlarini va amaliy ko‘nikmalarini kengaytirishi lozim. Bu esa ularga
o‘z kasbi
y vazifalarini yuqori malaka bilan bajarish imkonini beradi.
Shaxsiy izquvarlik ichki ishlar organlari xodimlari tomonidan jinoyatlarni aniqlash,
oldini olish va fosh etish, yashiringan jinoyatchilarni izlash hamda tezkor-qidiruv
faoliyatining boshqa vazifalarini hal qilish maqsadida oshkora va yashirin tarzda shaxsan
amalga oshiriladigan tezkor-
qidiruv tadbirlari va usullari majmuasini ro‘yobga chiqarish
shaklidir. Shaxsiy qidiruvni qo‘llash muayyan vaziyatdagi u yoki bu holatlar bilan bog‘liq
bo‘ladi.
“
Shaxsiy izquvarlik
”
tushunchasining aniq, yagona ta’rifi mavjud emas. Bu holat,
avvalo, huquqshunoslik sohasidagi turli mutaxassislarning ushbu tushunchaga nisbatan
har xil yondashuvlarini aks ettiradi. Biroq shubha yo‘qki, shaxsiy izquvarlik tezkor
-
qidiruv faoliyatining (TQF) muhim usullaridan biri hisoblanadi. Manbalarning
ko‘pchiligida shaxsiy izquvarlik bilan bog‘liq usullar yagona guruhga birlashtirilgan holda
ko‘rsatiladi [5].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
15
“
Shaxsiy izquvarlik
”
kabi tushunchani anglash uchun, avvalo, ushbu atamaning
mazmunini tahlil qilish zarur. Bunda,
“
shaxsiy
”
so‘zining mohiyati nimani anglatishiga
e’tibor qaratish kerak bo‘ladi. “
Shaxsiy
”
so‘ziga sinonim sifatida “
mustaqil
”
,
“
individual
”
kabi sifatlar keltiriladi. Demak, shaxsiy izquvarlik tushunchasi ostida bir xodim
tomonidan mustaqil tarzda amalga oshiriladigan izquvarlik shakli, ya’ni tezkor
-qidiruv
tadbirlarining yakka holda o‘tkazilishi tushuniladi.
Zamonaviy yuridik amaliyotda
“
shaxsiy izquvarlik
”
tushunchasini yanada batafsil
ko‘rib chiqamiz. Shaxsiy i
zquvarlik
–
tezkor-qidiruv faoliyatining tarkibiy elementi
hisoblanadi. Tezkor-qidiruv tadbirlari
O‘zbekiston Respublikasining 2012
-yil
25-dekabrda qabul qilingan
“
Tezkor-
qidiruv faoliyati to‘g‘risida”
gi 344
–O‘RQ
-sonli
Qonuni [6] doirasida amalga oshiriladi.
Ichki ishlar organlarining tezkor
bo‘linmalari faoliyati, ya’ni sodir etilishi
rejalashtirilayotgan jinoyatlarning oldini olish, sodir etilgan jinoyatlarni fosh etish,
yashiringan jinoyatchilarni hamda bedarak yo‘qolgan shaxslarni qidirishga qaratilgan
harakatlari maxsus tezkor-qidiruv xususiyatiga ega. Shu jihatdan, nazariya va amaliyotda
shaxsiy izquvarlik tizimi tezkor-
qidiruv faoliyatining murakkab va o‘ziga xos kompleks
usullaridan biri sifatida bejiz ta’riflanmaydi [7].
Shaxsiy izquvarlik tezkor-qidiruv faoliyatining kompleks shakli sifatida
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
✓
tezkor bo‘linma xodimi (yoki boshqa ichki ishlar organi xodimi) tomonidan
nooshkora tarzda, bevosita atrof-muhitni kuzatish orqali tezkor qiziqish uy
g‘o
tadigan
shaxslarning ehtim
oliy joylashuvi yoki paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan hududdagi
vaziyatni baholash;
✓
bunday shaxslarni tanib olish;
✓
olingan ma’lumotlarga asosan zarur qarorni qabul qilish va ularni jinoyat ustida
qo‘lga olish bo‘yicha harakatlarni amalga oshirish.
Shaxsiy
izquvarlik faqatgina tezkor qiziqish uyg‘otuvchi shaxslarni aniqlashga
qaratilmasdan, balki jinoyatchilikka qarshi kurashda ahamiyatga ega bo‘lgan faktlar va
ashyoviy dalillarni qidirishga ham yo‘naltirilishi mumkin. Biroq amaliyotda ko‘pincha
bunday ashyo
lar (jinoyat quroli, jinoiy tajovuz obyekti bo‘lgan ashyolar) hamda shaxsiy
izquvarlik obyekti sifatida qaraladigan faktlar, asosan ular orqali tezkor qiziqish
uyg‘otuvchi shaxslarni aniqlash imkoniyati mavjud bo‘lgani uchun shaxsiy izquvarlik
subyektlarini qiziqtiradi.
Ichki ishlar organlari xodimi shaxsiy izquvarlik tadbirlarini amalga oshirish
jarayonida quyidagi obyektlarga yo‘naltiriladi va ularni e’tibor markazida ushlab turadi:
✓
bevosita yoki bilvosita tezkor
qiziqish uyg‘otuvchi shaxslar to‘g‘risidag
i
ma’lumotlar;
✓
sodir etilgan huquqbuzarlik holatlari;
✓
tezkor-
qidiruv tadbirlari orqali tasdiqlanishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar;
✓
moddiy dalillar sifatida xizmat qilishi mumkin bo‘lgan hujjatlar yoki boshqa
ashyolar;
✓
yetkazilgan zarar o‘rnini qoplash maqsadida musodara qilinishi lozim bo‘lgan
predmetlar.
Shaxsiy izquvarlik orqali tezkor-
qidiruv tadbirlarini o‘tkazish, ayrim tezkor
-
qidiruv vazifalarini hal etish maqsadida ham amalga oshirilishi mumkin bo‘lib, bu so‘nggi
natijada umumiy maqsadga erishish
ga qaratilgan bo‘ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
16
“
Tezkor-
qidiruv faoliyati to‘g‘risida”
gi Qonunda ichki ishlar organlari
xodimlarining individual tarzda ishtirok etishi orqali tezkor-qidiruv tadbirlarini tashkil
etish va amalga oshirish bilan bog‘liq vazifalarni bajarishi nazarda t
utilgan. Shundan
kelib chiqib, shaxsiy izquvarlikni to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri tezkor
-
qidiruv faoliyatining o‘ziga
tenglashtirish mutlaqo noto‘g‘ri hisoblanadi, chunki shaxsiy izquvarlik faqatgina uning
bir shaklidir.
Demak, shaxsiy izquvarlik sifatida nafaqat tezkor tadbirlarda shaxsan ishtirok
etish, balki boshqa turdagi tezkor-qidiruv chora-tadbirlarining yakka holda amalga
oshirilishi ham e’tirof etilishi mumkin.
Jinoyatlarni fosh etish haqida fikr yuritilganda, eng avvalo O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 2-moddasida belgilangan normalarga
e’tibor qaratish zarur. Unga ko‘ra, jinoyat
-protsessual qonun hujjatlarining asosiy
vazifalaridan biri sifatida “jinoyatlarni tez va to‘la ochish” [8] talabi mustahkamlab
qo‘yilgan. Mazkur qoida faqat huquqiy yuksak maqsad bo‘lib qolmasdan, amaliy
faoliyatdagi samaradorlik mezoni sifatida ham xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan
qaralganda, jinoyatlarni ochishda faqat rasmiy tergov harakatlarini emas, balki shaxsiy
izquvarlik salohiyatini ham yuksak baholash lozim.
Zero, “jinoyatlarni ochish” tushunchasi o‘z ichiga nafaqat dalillarni aniqlash, balki
ushbu jarayonda ishtirok etuvchi shaxslarning kasbiy mahorati, intuitsiyasi, tahliliy
qobiliyati va shaxsiy izquvarlik ko‘nikmalarini ham qamrab oladi. Ayniqsa,
tezkor-qidiruv
va jinoyat-qidiruv faoliyatida shaxsiy izquvarlik
–
bu xodimning jinoyatni fosh etishga
qaratilgan shaxsiy tashabbusi, qo‘shimcha ma’lumotlarni izlab topishga bo‘lgan intilishi
va ma’lumotlarni tahlil qilishdagi o‘ziga xos yondashuvidir. Bu
nday xususiyatlar
jinoyatlarni tez va to‘la ochishda hal qiluvchi omillardan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
Shuningdek, jinoyat-protsessual qonunchilikda belgilangan umumiy vazifalarning
samarali bajarilishi ko‘p jihatdan shaxsiy izquvarlik qobiliyatiga ega bo‘lgan kadrlarning
tizimli va maqsadli faoliyatiga bog‘liqdir. Shu bois, amalda “jinoyatlarni ochish” va
“shaxsiy izquvarlik” tushunchalari o‘zaro bog‘liq bo‘lib, ularni ajratmasdan, yaxlit
jarayonning ajralmas bo‘g‘inlari sifatida qarash zarur.
J. Najmiddinovning fikricha jinoyatni ochish deganda, jinoyat sodir etgan shaxsning
va jinoyat sodir etishda ishtirok etgan shaxsning kimligini (uning qayerdaligini) aniqlash
tushunilib, fosh etish deganda esa muayyan bir jinoyat bo‘yicha aybdorlarni fosh etmoq
nazarda tutiladi [9]. J.
Najmiddinovning jinoyatni ochish va fosh etishga oid ta’riflari
jinoyatchilikka qarshi kurashda nazariy va amaliy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Unga
ko‘ra, jinoyatni ochish –
bu jinoyat sodir etgan shaxsni va uning joylashuvini aniqlash
bo‘lsa, fosh etish –
aybdorlikni dalillar asosida isbotlash va javobgarlikka tortishdir.
Amaliyotda bu jarayonlarda shaxsiy izquvarlik
usuli muhim o‘rin tutadi. Chunki
gumon qilinuvchilarni kuzatish, ma’lumot to‘plash, dalillarni jamlash kabi vazifala
r
ko‘pincha tezkor xodimning shaxsan amalga oshiradigan harakatlari orqali bajariladi.
Shuning uchun J.
Najmiddinov ta’riflari shaxsiy izquvarlikni to‘g‘ri yo‘naltirish va
samarali qo‘llash uchun asos bo‘ladi.
Shaxsiy izquvarlikni alohida tadbir sifatida qarash noto‘g‘ridir. Shaxsiy izquvarlik –
bu muayyan jarayon bo‘lib, u tezkor
-qidiruv tadbirlari majmuasidan iborat. Vujudga
kelgan sharoit va hal etilishi lozim bo‘lgan vazifalarning xususiyati qo‘llaniladigan
usullar
va ulardan foydalanish uslubini belgilaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
17
Yuqorida aytilganlardan kelib chiqib xulosa qilish mumkinki, ma’lumot to‘plash,
so‘rov o‘tkazish, kuzatuv olib borish kabi tadbirlarni shaxsiy izquvarlikning o‘ziga
tenglashtirish mumkin emas. Ularni shax
siy izquvarlikning tarkibiy qismlari, aniqrog‘i,
uning usullari sifatida qabul qilish lozim.
Shaxsiy izquvarlikni amalga oshirish uchun albatta aniq faktik asos zarur. Bunday
asos sifatida avval bajarilgan harakatlar natijalari xizmat qiladi. Aynan shu olingan
natijalarga tayangan holda ichki ishlar organi xodimi qaysi tezkor-qidiruv tadbirlarini
o‘tkazish, ularning shakli va usuli qanday bo‘lishini belgilaydi.
Shaxsiy izquvarlik usulida tezkor-qidiruv tadbirlarini amalga oshirayotgan ichki
ishlar organi xo
dimi quyidagi huquqlarga ega bo‘ladi (vaziyatga qarab):
✓
tadbirlarni oshkora yoki nooshkora shaklda o‘tkazish;
✓
tezkor kuzatuv va so‘rov tadbirlarini amalga oshirish;
✓
shaxsiy izquvarlik obyekti ustidan kuzatuvni olib borish;
✓
turar joy, bino, inshootlarni va
yaqin atrofni ko‘zdan kechirish;
✓
shaxs to‘g‘risida ma’lumot to‘plash;
✓
o‘tkazilgan tadbirlar orqali shaxsning aynanligi aniqlash (identifikatsiya qilish).
Shaxsiy izquvarlikning ayrim tadbirlarini amalga oshirish jarayonida ichki ishlar
organi xodimi
mavjud sharoitning o‘zgarishi va yangi holatlarning yuzaga kelishiga qarab
tezkor-
qidiruv tadbirlarini o‘tkazish algoritmiga o‘zgartirish kiritish huquqiga ega.
Bunday yondashuv amalga oshirilayotgan tadbirlar samaradorligini sezilarli darajada
oshirish im
konini beradi. Ma’lumki, qonunbuzar shaxslar jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish va
uni sodir etish bilan bog‘liq holatlarni maksimal darajada yashirishga urinadi hamda ichki
ishlar organlari xodimlarini chalg‘itishga qaratilgan turli harakatlarni amalga oshira
dilar.
Shu munosabat bilan ichki ishlar organlari xodimlari tomonidan so‘rov
-qidiruv
xususiyatiga ega bo‘lgan izquvarlik usullari qo‘llaniladi. Bunda tadbirni qanday shaklda –
oshkor yoki nooshkora
tarzda o‘tkazish –
to‘g‘risida qarorni xodimning o‘zi
mustaqil
ravishda qabul qiladi.
Ko‘p yillik tezkor
-qidiruv tadbirlarini amalga oshirish amaliyoti davomida zarur
tezkor ma’lumotlarni olish maqsadida o‘tkaziladigan nooshkora tezkor
-qidiruv
tadbirlarini samarali tashkil etish imkonini beradigan muayyan usullar, metodikalar va
konspiratsiya qoidalari shakllandi.
Shaxsiy izquvarlik tadbirlarini amalga oshirayotgan xodim konspiratsiya
talablariga rioya etish bo‘yicha bir qator vazifalarni bajarishi shart. Bu holat shundan
dalolat beradiki, ma’lumotlar, shuning
dek, tadbirlarning maqsadi va ularning
o‘tkazilayotgani haqidagi fakt sir saqlanishi lozim. Bunday konspiratsiya shakli ichki
ishlar organlari xodimlari tomonidan o‘tkazilayotgan tadbirlar maqsadlariga erishish
uchun zarur hisoblanadi.
Shaxsiy izquvarlikni amalga oshirishda ichki ishlar organlari tomonidan eng qulay
va samarali vositalardan foydalaniladi: operativ garderobdan foydalanish hamda mavjud
sharoitga mos ravishda o‘zini tutish. Ushbu usullardan foydalanish tezkor
-qidiruv
tadbirlarini samarali olib borish imkonini beradi.
“
Tezkor-qidiruv
faoliyati to‘g‘risida”
gi
qonunda konspiratsiyani yuqori darajada ta’minlash imkonini beradigan huquqlar
ro‘yxati belgilangan [10].
Qonun osti hujjatlarida shaxsiy izquvarlikni amalga oshirish usullari ro‘yxati
belg
ilab qo‘yilgan bo‘lib, ularning har birini qo‘llash maqsadga muvofiqligi ichki ishlar
organlari amaliyotida ulardan foydalanish natijalari bilan tasdiqlangan. Shaxsiy
izquvarlik usullarining eng yuqori samaradorligi faqatgina ulardan majmuaviy ravishda
foy
dalanilganda ta’minlanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
18
Shaxsiy izquvarlik tadbirlarini amalga oshirishda belgilangan vazifalarni bajarishga
puxta tayyorgarlik ko‘rish zarur, deb hisoblaymiz. Bu jarayonda konspiratsiyaga qat’iy
rioya etish, yuqori darajadagi kasbiy malaka hamda nazari
y bilimlarga ega bo‘lish talab
etiladi. Ushb
u omillar shaxsiy izquvarlik doirasida o‘tkaziladigan tadbirlarning
samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Bunday tayyorgarlik, o‘z navbatida, maxsus
mutaxassislar tomonidan olib boriladigan shaxsiy izquvarlik tadbirlarini tajribasiz shaxslar
tomonidan amalga oshiriladigan harakatlardan aniq farq qilib turadi.
Ayrim tezkor tadbirlar o‘tkazilishi jarayonida konstitutsiyaviy huquqlarni sezilarli
darajada cheklovchi yoki ma’lum xatarlar bilan bog‘liq holatlar y
uzaga kelishi mumkin.
Bunday tadbirlar qatoriga quyidagilar kiradi: turar joy, bino, inshootlarni nooshkora
tarzda ko‘zdan kechirish, erkin muomalasi taqiqlangan buyumlar va tovarlarni aniqlash
maqsadida nazorat ostida olish amalga oshirish [11].
Keyingi bosqichda shaxsiy izquvarlik subyekti kim ekanini aniqlab olish zarur. Ular
tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiradigan organlarning mansabdor shaxslari
hisoblanadi. Alohida mansabdor shaxslar va maxsus bilimlarga ega mutaxassislar,
shuningdek, fuqarolar shaxsiy izquvarlik subyekti hisoblanmaydi, balki faqatgina
yordamchi sifatida ishtirok etishlari mumkin.
Shaxsiy izquvarlik doirasida ayrim ma’lumot to‘plash va qidiruv tadbirlari
subyektlar guruhi tomonidan ham o‘tkazilishi mumkin. Masalan, ichki ishlar o
rganlarida
muayyan turdagi jinoyatlarni shaxsiy izquvarlik usullari orqali ochishga ixtisoslashgan
maxsus bo‘linmalar tashkil etiladi.
Shaxsiy izquvarlikni qo‘llash orqali tadbirlarni o‘tkazish amaldagi normativ
-
huquqiy bazaga qat’iy rioya qilingan holda a
malga oshiriladi. Ushbu tadbirlar natijalari
qonunchilikda belgilangan tartibda rasmiylashtiriladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak
, shaxsiy izquvarlik bu jinoyatlarning oldini olish,
aniqlash va fosh etishda muhim o‘rin tutadigan, ichki ishlar organlari fa
oliyatida keng
qo‘llaniladigan samarali tezkor
-qidiruv shakli hisoblanadi. Uning nazariy asoslari,
huquqiy jihatlari, tadbirlarni amalga oshiruvchi subyektlari hamda o‘ziga xos amaliy
usullari mavjud bo‘lib, bu shaxsiy izquvarlikni murakkab, bir paytning o‘zida esa yuqori
samaradorlikka ega jarayon sifatida namoyon etadi.
Shaxsiy izquvarlik tadbirlarida konspiratsiya qoidalariga rioya etish, ichki ishlar
organi xodimining kasbiy tayyorgarligi, tahliliy fikrlash qobiliyati va zamonaviy maxsus
texnik vositalardan foydalanish samaradorlikni yanada oshiradi. Bu omillar shaxsiy
izquvarlik faoliyatining nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham yuqori ahamiyatga ega
ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Shunday ekan, shaxsiy izquvarlik jinoyatchilikka qarshi
samarali
kurashishda huquqni muhofaza qiluvchi organlar uchun muhim vosita bo‘lib,
uning maqsadli va to‘g‘ri qo‘llanilishi orqali jamiyatda qonun ustuvorligi va xavfsizlik
ta’minlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
O‘
zbekiston Respublikasi Konstitutsiya 2023y. https://lex.uz/docs/6445145
(murojaat vaqti: 28.06.2025).
2.
Atoev A.A. So‘rov tezkor
-
qidiruv tadbirini o‘tkazishda uning taktik xususiyatlari.
Eurasian journal of technology and innovation Innovative Academy Research Support
Center.2024. B-44. (murojaat vaqti: 18.06.2025).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2025) / ISSN 2181-1415
19
3.
Ubaydulaev K.N. Jinoyat protsessida tezkor-qidiruv faoliyati natijalaridan
foydalanish muammolari. EURASIAN JOURNAL OF LAW, FINANCE AND APPLIED S
CIENCES Innovative Academy Research Support Center https://cyberleninka.ru/
article/n/zhinoyat-protsessida-tezkor-idiruv-faoliyati-natizhalaridan-foydalanish-
muammolari/viewer
4.
A.A.Xamdamov, T.R.Saitbaev, S.N.Gordeev, R.T.Rashitxodjaev // O‘zbekiston
Respublikasining “Tezkor
-qidiruv faoliyati
to‘g‘risida”gi qonuniga sharh, 143
-bet. T.2015
//
O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi.
5.
Егоров В. Ю., Чибунин В. М., Степаненко Ю. С., Фидель П. М. Обучение
тактике применения и методам личного сыска// Педагогика. вопросы теории и
практики №3 (7) 2017 С: 36
-39.
6.
O‘zbekiston Respublikasining 2012 yil 25 dekabrda qabul qilingan “
Tezkor-
qidiruv faoliyati to‘g‘risida”
gi 344-
O‘RQ sonli Qonuni
https://www.lex.uz/acts/2107763
(murojaat vaqti: 28.06.2025).
7.
Алферов В. Ю., Гришин А. И., Ильин Н. И. Правовые основы
оперативно
-
розыскной деятельности Учебное пособие Саратов: Саратовский социально
-
экономический институт (филиал) РЭУ им. Г.В. Плеха
-
нова: 2016. –
296 с.
8.
O‘zbeki
ston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi // Elektron manba:
http: // www.lex.uz. (murojaat vaqti: 08.06.2025).
9.
Nizomiddinov J. Kissavurlikni oldini olish va fosh etishda tezkor
–
qidiruv
tadbirlarini o‘tkazish tartibi. Central Asian Research Journal For Interdisciplinary Studies
(CARJIS) ISSN (online): 2181-2454 Volume 2 | Issue 12 |December, 2022 | SJIF: 5,965 |
UIF: 7,6 | ISRA: JIF 1.947 | Google Scholar | www.carjis.org DOI: 10.24412/2181-2454-
2022-12-30-36 (murojaat vaqti: 12.06.2025).
10.
Захарцев С.И. Оперативно
-
розыскная деятельность в XXI веке:
Монография / С.И. Захарцев. –М.: Инфра
-
М, Норма, 2017. –
766 c.
11.
Абазов И.С. Некоторые особенности раскрытия преступлений
общеуголовного характера личным сыском // Проблемы экономики и
юридической практики. –
2019.
–№ 3. –С. 108
-110.
