Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Scientific theoretical views on determining the legal status of the
farm
Khikmatilla TUKHTASHEV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
The article describes the concept of farms on the basis of
scientific and theoretical views and current legislation. Attempts
have been made to highlight the need to determine the legal
status of the farm as a legal entity and its relevance. At the same
time, he developed his own independent approach to the concept
of farming. The legal description and nature of the farm are also
disclosed. Organizational legal form of farms The opinions and
tariffs given by national and foreign experts are analyzed, and on
the basis of their most important aspects the organizational legal
form of farms and peculiarities of its organization are described.
In particular, the article examines the status of the farm as a legal
entity, both legally and economically, which served to improve
the quality of the analysis. Also, similarities and differences
between farms and other business entities and economic entities
were studied on the basis of the analysis of the legislation,
thereby revealing their specific features. As a result of research
conducted on the topic, conclusions of scientific and practical
significance have been developed.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Farm,
family business,
private enterprise,
legal entity,
legal status,
agricultural enterprise.
Фермер хўжалигининг ҳуқуқий мақомини белгилашга оид
илмий назарий қарашлар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
фермер хўжалиги,
оилавий корхона,
хусусий корхона,
юридик шахс,
ҳуқуқий мақом,
қишлоқ хўжалиги
корхонаси.
Мақолада фермер хўжаликлари тушунчаси илмий-
назарий қарашлар ва амалдаги қонун ҳужжатлари асосида
ёритиб берилган. Фермер хўжалигининг юридик шахс
сифатидаги ҳуқуқий мақомини аниқлаш зарурияти ва
унинг долзарблигини ёритишга ҳаракат қилинган. Шу
билан бирга, фермер хўжалиги тушунчаси ҳақида ўзининг
1
Lecturer, Tashkent State University of Law, Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: h.tuxtashev@tsul.uz.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
270
мустақил ёндашувини ишлаб чиққан. Шунингдек, фермер
хўжалигининг юридик тавсифи ва табиати очиб берилган.
Фермер хўжаликларининг ташкилий ҳуқуқий шакли
миллий ва хорижий мутахассислар томонидан берилган
фикрлар ва тарифлар таҳлил қилиниб, уларнинг энг муҳим
жиҳатлари асосида фермер хўжаликларининг ташкилий
ҳуқуқий шакли ва уни ташкил қилишнинг ўзига хос
жиҳатлари ёритилган. Айниқса, мақолада фермер хўжа-
лигининг юридик шахс сифатидаги мақоми ҳам ҳуқуқий ҳам
иқтисодий жиҳатдан ўрганилганилганлиги таҳлил сифати-
ни оширишга хизмат қилган. Шунингдек, фермер хўжалик-
ларининг бошқа тадбиркорлик субъектлари ва хўжалик
юритувчи субъектларга ўхшаш ва фарқли жиҳатлари қонун
ҳужжатлари таҳлили асосида ўрганилган бўлиб, шу орқали
уларнинг ўзига хос жиҳатлари очиб берилган. Мавзу
доирасида амалга оширилган татқиқот натижасида илмий-
амалий аҳамиятга эга бўлган хулосалар ишлаб чиқилган.
Научно-теоретические взгляды на определение правового
статуса фермерского хозяйства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фермерское хозяйство,
семейный бизнес,
частное предприятие,
юридическое лицо,
правовой статус,
сельскохозяйственное
предприятие.
В статье раскрывается понятие фермерского хозяйства на
основе научно-теоретических взглядов и действующего
законодательства. Были предприняты попытки подчеркнуть
необходимость определения правового статуса фермерского
хозяйства как юридического лица и его актуальности. В то же
время автор разработал собственный независимый подход к
концепции земледелия. Также раскрывается юридическое
описание и характер фермерства. Анализируются мнения и
расценки отечественных и зарубежных экспертов и на основе
их наиболее важных аспектов описывается организационно-
правовая форма фермерских хозяйств и особенности ее
организации. В частности, в статье исследуется статус
фермерского хозяйства как юридического лица, как
юридически, так и экономически, что способствовало
повышению качества анализа. Также на основе анализа
законодательства были изучены сходства и различия между
фермерскими хозяйствами и другими хозяйствующими
субъектами и субъектами хозяйствования, что позволило
выявить их особенности. В результате исследований,
проведенных по теме, сделаны выводы, имеющие научное и
практическое значение.
КИРИШ
Қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши билан шуғулланувчи субъектлар
доирасини белгилаш ва уларнинг мақомини аниқлаш мамлакат мустақиллигининг
илк даврларидан бошлаб аграр сиёсатининг устувор вазифаларидан бири бўлиб
келмоқда. Ўзбекистоннинг 30 йиллик мустақил тараққиёти давомида фермер
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
271
хўжаликлари билан боғлиқ ўтказилган ислоҳотларни бир нечта босқичларга бўлиш
ва уларнинг ривожланиш тенденцияси ва қонуниятларини қишлоқ хўжалиги
ишлаб чиқаришни янада такомиллаштириш жараёнлари билан изоҳлаш мумкин.
Бироқ бу ислоҳотлар давомида қабул қилинган қонун ҳужжатларида фермер
хўжаликларининг мақоми борасида қонун чиқарувчи аниқ тўхтамга келмаган-
лигини ҳам таъкидлаш зарур. Шу боис бугунги кунда фермер хўжаликларининг
хўжалик юритувчи субъект сифатидаги мақомига аниқлик киритиш, ҳуқуқ
субъекти сифатида ташкил топиши ва фаолиятининг ҳуқуқий асосларини
такомиллаштириш алоҳида долзарблик касб этмоқда. Қолаверса, кейинги
йилларда юртимизда фермер хўжаликларини оптималлаштиришнинг навбатдаги
босқичи давом этаётган бир пайтда, фермер хўжалиги ҳуқуқ субъекти сифатида
қандай ташкилий-ҳуқуқий шаклга эгалиги, алоҳида турдаги юридик шахс ёки якка
тартибдаги тадбиркор эканлиги борасидаги масалаларни аниқлаш кун
тартибидаги муҳим масалаларга айланиб бормоқда. Бу масалаларнинг ечими эса, ўз
навбатида, миллий қонунчилик нормаларини илмий таҳлил этиш ҳамда хорижий
қонунчиликнинг ижобий жиҳатларидан келиб чиқиб фермер хўжаликларининг
ҳуқуқий мақомини қонунчилик даражасида аниқлаш лозим. Бунинг учун эса, энг
аввало, соҳага оид қонун ҳужжатлари, шунингдек ушбу йўналишда изланишлар
олиб борган олимлар фикрларини чуқур назарий таҳлил қилиш зарурати пайдо
бўлади.
Қишлоқ хўжалигида фаолият юритувчи энг асосий субъект сифатида фермер
хўжаликлари фаолиятини тўғри ташкил қилиш ва уни ривожлантириш масаласи
биринчи навбатда унинг ҳуқуқий мақомини белгилаш вазифасини қўяди.
МАТЕРИАЛ ВА МЕТОДЛАР
Мазкур мақола доктринал татқиқот сифатида қонун ҳужжатлари ва илмий-
назарий манбалар таҳлилини ўз ичига олади. Ушбу мақолада соҳага оид илмий
тушунчалар, назариётчи олимларнинг қарашлари, хулоса ва фикрлари ўрганилган.
Шунингдек, аграр, ер ҳуқуқи соҳасига оид қонун ҳужжатлари қиёсий-ҳуқуқий
жиҳатдан таҳлил қилинган. Мақола мавзуга оид асосий тушунчаларни ўрганишдан
бошланган, ушбу тушунчаларни ривожлантириш билан давом эттирилган, ҳамда
фермер хўжалигининг ҳуқуқий мақоми, юридик шахс сифатидаги ўрнини
аниқлашга оид муаммоларни ҳал қилиш йўллари муҳокама қилиниб, тегишли
хулосалар ишлаб чиқилган. Ушбу хулосаларнинг амалга ошиши аграр соҳада
фермер хўжаликларининг барқарор ривожланишини таъминлашда ҳамда қонун
нормаларини тўғри қўллаш ва тушунишда муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади.
Фермер хўжаликларининг ҳуқуқий ҳолати ва юридик шахс сифатидаги мақомини
аниқлаш,унинг фаолият йўналишларини белгилаш билан боғлиқ масалаларни ҳал
қилишда амалий аҳамият касб этиб, уларнинг ўз ҳақуқларини амалга оширишда
ҳамда турли шартномавий муносабатларга киришишда мустақил тадбиркорлик
субъекти сифатидаги ўрнини мустаҳкамлашга хизмат қилади.
ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ
Хўжалик юритишнинг энг самарали, тараққий этган давлатлар тажрибасида
ўзини ҳар томонлама оқлаган фермерлик ҳаракатига ўтилиши соҳа ривожида
муҳим аҳамият касб этди. Маҳсулот яратувчи фермерни ҳақиқий мулкдорга
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
272
айлантириш орқали қишлоқ хўжалигида тадбиркорлик асосидаги ижодкорликка
асосланган ҳалол меҳнатни рағбатлантириш билан биргаликда, табиий ва бошқа
ресурслардан самарали фойдаланишда бозор иқтисодиёти талабларига жавоб
берувчи
норматив-ҳуқуқий
база,
иқтисодий
усуллар
ва
механизмлар
шакллантирилди.
Аммо, шунга қарамасдан бугунги жаҳон иқтисодиётидаги ўзгаришлар,
қишлоқ хўжалиги озиқ-овқат ишлаб чиқариш ва бошқа махсулотлар ишлаб
чиқариш соҳасида замонавий техналогиялардан фойдаланган ҳолда фермер
хўжаликлари фаолиятини ташкил қилиш соҳасидаги ўзгаришларнинг барчаси,
шунингдек фермер хўжаликларида замонавий хўжалик юритиш турларига
ўтилаётганлиги мазкур соҳанинг хўжалик юритиш турини аниқлаш ва ҳуқуқий
мақомини белгилашнинг заруриятини ифодалайди.
Ўзбекистон Республикасининг “Фермер хўжаликлари тўғрисида”ги қонунини
3-моддасида белгиланишича “Фермер хўжалиги ижарага берилган ер участка-
ларидан фойдаланган ҳолда қишлоқ хўжалиги маҳсулотини етиштириш ҳамда
қонун ҳужжатларида тақиқланмаган бошқа фаолият турлари билан шуғулланувчи
тадбиркорлик субъекти” [1] эканлиги белгиланган. Мазкур нормада “фермер
хўжалиги” деб номланувчи ҳуқуқ субъекти юридик шахс, хусусий корхона ёки якка
тартибдаги тадбиркор эканлиги назарда тутилмаган. “Тадбиркорлик субъекти”
атамаси эса хўжалик (тадбиркорлик) фаолиятини юритувчи юридик шахсларга ва
тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланувчи фуқароларга нисбатан қўлланила-
диган кенг қамровли атама ҳисобланади. Мазкур тушунча Ўзбекистон
Республикасининг
“Тадбиркорлик
фаолияти
эркинлигининг
кафолати
тўғрисида”ги қонуннинг 3-моддасида тадбиркорлик фаолияти тушинчаси
келтирилган бўлиб, унда белгиланишича тадбиркорлик фаолияти (тадбиркорлик)
– тадбиркорлик фаолияти субъектлари томонидан қонун ҳужжатларига мувофиқ
амалга ошириладиган, таваккал қилиб ва ўз мулкий жавобгарлиги остида даромад
(фойда) олишга қаратилган ташаббускор фаолият[2]ни назарда тутади.
Шунингдек, мазкур қонуннинг 4-моддаси биринчи қисмида тадбиркорлик
фаолияти субъектлари (тадбиркорлик субъектлари) белгиланган тартибда
рўйхатдан ўтган ҳамда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган юридик ва
жисмоний шахслардир [3] деб белгиланган тушинча билан тадбиркорлик
субъектлари кимлар бўлиши мумкинлиги ёритиб берилган.
Айрим давлатлар қонунчилигида фермер хўжаликларига нисбатан хўжалик
юритувчи субъект тушунчаси изоҳи белгиланган. Жумладан, Украинанинг Хўжалик
кодексининг 55-моддасига кўра, хўжалик юритувчи субъект сифатида хўжалик
ваколатлари (хўжалик ҳуқуқлари ва мажбуриятлари мажмуи)ни бажариб хўжалик
фаолиятини амалга оширадиган, ўз мулкига эга бўлган ва қонунчилик назарда
тутилган ҳолларни истисно этган мол-мулк доирасида ўз мажбуриятлари учун
жавобгар бўла оладиган хўжалик муносабатларининг иштирокчилари эътироф
этилади.
Хўжалик юритувчи субъектлар жумласига хўжалик ташкилотлари, ҳамда
тадбиркор сифатида рўйхатдан ўтган фуқаролар киради.
Мазкур кодекснинг 114-моддаси биринчи қисмида фермер хўжалигининг
тушунчаси белгиланган бўлиб, унга мувофиқ, фермер хўжалиги фуқароларнинг
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
273
қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш, қайта ишлар ва реализация қилиш
мақсадидаги тадбиркорлик шаклидир [4].
Россия Федерацияси Фуқаролик кодексининг 86-1-моддасига кўра, деҳқон
(фермер) хўжалиги ташкил этиш тўғрисидаги келишув асосида юридик шахс
тузмасдан қишлоқ хўжалиги соҳасидаги биргаликда фаолияти олиб борувчи
фуқаролар деҳқон (фермер) хўжалиги – юридик шахс ташкил этишга ҳақли-
дирлар [5], деб белгиланган. Албатта, Украина ва Россия қонунчилигида фермер
хўжаликларини ташкил этиш ва унинг хўжалик юритувчи субъект сифатидаги
аҳамиятини турлича тушини мумкин эканлигини ифодалайди. Мисол учун,
Украина қонунчилиги фермер хўжалигини фақатгина қишлоқ хўжалик ишлаб
чиқариши билан боғлаб қўймасдан, унинг бошқа йўналишларда ҳам фаолият
юритадиган тадбиркорлик субъекти, деб эътироф этса, Россия қонунчилиги
фермер хўжалиги қишлоқ хўжалик махсулотлари етиштиришга ва шу соҳада
фаолият юритишга ихтисослашганлигини назарда тутади.
Ҳуқуқшунос олим А.Ю.Суюндукованинг фикрича, бир қатор белгиларига кўра
юридик шахслар (ташкилий бирлик, мулкий мустақиллик, мустақил мулкий
жавобгарлик) ёки якка тартибдаги тадбиркор (давлат рўйхатидан ўтиши)га ўхшаш,
бироқ замонавий фуқаролик қонунчилиги томонидан фаолиятини ҳуқуқий
тартибга солишдаги ўзига хослигидан келиб чиқиб у ёки бу субъект сифатида
белгиланмаган фермер хўжалиги фуқаролик ҳуқуқининг ўзига хос субъектидир [6]
деб эътироф этиларди.
Бундан ташқари ушбу соҳада махсус билимга эга бўлган ҳуқуқшунос олимлар
томонидан Ўзбекистон Республикасининг юридик энциклопедиясида фермер
хўжалигига берилган тариф Фермер хўжалиги тўғрисидаги қонуннинг 3-моддасига
охирги киритилган ўзгартириш ва қўшимчалардан фарқли равишда қуйидагича
ифодаланган: Фермер хўжалиги-“Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Ўзбекистон
Республикаси Қонунига мувофиқ, ижарага берилган участкаларидан фойдаланган
ҳолда қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқариши билан шуғулланувчи, мустақил
хўжалик юритувчи субъектдир [7], деб белгиланган. Шу жиҳатдан шуни алоҳида
қайд этиш керакки фермер хўжалиги ердан ижара ҳуқуқи асосида фойдаланади ва
уларга ерлар тендер танловлари асосида берилади, аммо қишлоқ хўжалик
ерларидан фойдаланиш мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи
асосида берилганда онлайн-аукцион [8] асосида ер олиш амалиёти жорий
қилиниши мумкин. Шундан ҳам кўриниб турибдики, фермер хўжалиги фаолияти
мустақил тарзда ташкил қилинадиган ва яккабошчилик асосида раҳбарлик олиб
бориладтиган хўжалик фаолияти тури саналар экан. Бироқ, мазкур масалани
биргина ушбу қонун ёки юқорида келтирилган хорижий давлатлар қонунчилигида
келтирилган тушунчалар изоҳлаш билан тўхталиб қолмасдан чуқур таҳлил қилиш
мақсадга мувофиқ.
Шу жиҳатдан фермер хўжаликлари фаолияти ҳақида Х. Рахмонқулов “Фермер
хужаликлари юридик шахс хукукига эга булган, кишлок хужалиги ишлаб чикариш
билан шуғулланувчи субъект”дир [9], деб таъкидлайди. Шунингдек, мазкур соҳада
иқтисодчи олимлар Ў.Умирзоқов ва А.Тошбоевлар томонидан “Фермер хўжалиги-
танлов асосида узоқ муддатли ижарага берилган ер участкаларидан фойдаланган
ҳолда, қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқариши билан шуғилланувчи, юридик шахс
ҳуқуқига эга бўлган мустақил хўжалик юритувчи субъектдир” [10], деб фикр
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
274
билдирилган. Шундан кўриниб турибдики, ҳам ҳуқуқий ҳам иқтисодий категория-
лардан келиб чиқиб тарифланганда фермер хўжаликлари фаолияти мустақил
тарзда ташкил қилинадиган ва юридик шахс сифатида фаолият юритадиган
хўжалик юритувчи субъект сифатида келтирилган. Аммо, бугунги кунда фермерлик
фаолиятида амалга оширилаётган ўзгаришлар ва уни такомиллаштириш
мақсадида олиб борилаётган ҳаракатлар фермер хўжалик-ларининг ташкилий
ҳуқуқий шаклини ҳам ўзгартиришга олиб келмоқда. Шунга кўра ушбу фаолият
турига бир қатор ҳуқуқшунослар томонидан берилган тушинча ва фикрларга
эътибор қаратадиган бўлсак, фермер хўжалигига берилган тарифнинг сўнгги
йилларда олиб борилаётган ислоҳотлар қатори замон талабларига мос тарзда
ўзгарганлигини англаш мумкин. Жумладан, юридик фанлар доктори, профессор
О. Оқюлов “фермер хўжалиги қишлоқ хўжалиги махсулотларини ишлаб чиқарувчи
тижорат юридик шахси хисобланади” [11], деб фикр билдиради. Ёки яна бир
ҳуқуқшунос олим Ж.Холмўминов томонидан ҳам мазкур фаолият тури ва унинг
қандай хўжалик юритувчи субъект эканлигини қуйидагича ифодалайди “фермер
хўжалиги қишлоқ хўжалиги хусусий мулкига асосланган оилавий тадбиркорлик
ҳисобланади” [12]. Аммо, мазкур фикрга унчалик қўшилиб бўлмайди, чунки
юқорида келтирилган таърифлардан келиб чиқиб тўхталадиган бўлсак, фермер
хўжаликлари мустақил тадбиркорлик субъекти эканлини ва ташкилий ҳуқуқий
шаклига кўра оилавий тадбиркорликка эмас, балки хусусий корхонага ўхшатиш
мумкин.
Мазкур фикрлардан келиб чиққан ҳолда фермер хўжалиги фаолияти ҳақида
Биринчи Президентимиз Ислом Каримов табири билан айтганда, фермер
хўжаликлари – нафақат қишлоқ хўжалигимизнинг асосий маҳсулотини ишлаб
чиқарадиган, балки қишлоқнинг келажагини, тараққиётини ўз масъулиятига олган
ижтимоий-сиёсий ҳаракатдир [13], дейиш мумкин.
Фермер хўжалигининг ҳуқуқий мақомидаги энг муҳим жиҳатларидан бири бу
фаолият бевосита фуқаролар томонидан амалга оширилиши, фермер хўжалиги шу
хўжалик бошлиғи томонидан ташкил этилиши, фермер хўжалиги номидан ана шу
бошлиқ иш кўриши [14], шунингдек энг асосийси фермер хўжаликлари фаолияти
тадбиркорлик таваккалчилигига асосланмасдан ишлаб чиқариш фаолияти
бевосита табиий омилларга боғлиқ эканлигини таъкидлаш лозим.
Шунга кўра айтиш мумкинки, Ўзбекистон Республикаси фуқаролик кодекси-
нинг 18-моддасида [15] фуқаролар ҳуқуқ лаёқатининг мазмуни ифодаланган бўлиб,
фуқаролар томонидан кўплаб ҳаракатлар қилиш ҳуқуқи билан бирга, “юридик
шахслар ташкил этишлари” ҳам назарда тутилган ва алоҳида ҳолда “деҳқон
(фермер) хўжалиги билан ҳамда қонунда тақиқлаб қўйилмаган бошқа фаолият
билан шуғулланишлари” мумкинлиги назарда тутилган. Бу эса ўз навбатида,
фуқаролик қонунчилиги фермер хўжалиги билан шуғулланиш фуқароларнинг
юридик шахслар ташкил этиш фаолиятига киритилмаганлигини кўрсатади ва айни
пайтда фермер хўжалигини юридик шахс сифатидаги мақомини инкор этгандай
кўринади.
Бироқ “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Қонуннинг 7-моддасида Фермер
хўжалиги қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда давлат рўйхатидан
ўтказилганидан кейин ташкил этилган деб ҳисобланади ҳамда унинг муассиси ер
участкасини узоқ муддатли ижарага олиш тўғрисида шартнома тузади. Фермер
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
275
хўжалиги банк муассасасида ҳисоб-китоб варағи ва бошқа хил ҳисобварақлар
очишга, ўз номи ёзилган муҳрга эга бўлишга ҳақли[16]. Демак, фермер хўжалиги
ваколатли орган томонидан давлат рўйхатига олинганидан кейин юридик шахс
мақомини олади, банк муассасасида ҳисоб-китоб варағи ва бошқа хил
ҳисобварақлар очишга, ўз номи ёзилган муҳрга эга бўлишга ҳақли бўлади.
Ушбу нормадан англашиладики, фермер хўжалиги бошқа турдаги юридик
шахслар каби давлат рўйхатидан ўтказилгач ҳуқуқий мақомига эга бўлади ва
ташкил топган ҳисобланади ҳамда шу пайтдан бошқа ҳуқуқий лаёқатга эга бўлади.
Шундай экан фермер хўжалиги юридик шахс статуси (мақоми)га эга бўлиши
унинг якка тартибдаги (тадбиркор) фуқаро сифатида фаолият юритишини инкор
этади. Қолаверса, бошқа юридик шахсларда бўлгани каби фермер хўжаликлари
уставга эга бўлишлари лозим. Бунда фермер хўжалигининг намунавий устави
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади [17].
Кўпчилик мутахассислар фермер хўжалиги ўзининг ташкилий-ҳуқуқий
жиҳатидан хусусий корхонага яқин деб ҳисоблашади, шу сабабли фермер
хўжалигини ҳам хусусий корхона сифатида қайд этишади. Бу борада “Хусусий
корхона тўғрисида”ги Қонун нормаларига эътибор қаратиладиган бўлса, ушбу
қонуннинг 3-моддаси [18] биринчи қисмига мувофиқ, мулкдор ягона жисмоний
шахс томонидан тузилган ва бошқариладиган тижоратчи ташкилот хусусий
корхона деб эътироф этилади. Хусусий корхона тадбиркорлик субъектларининг
ташкилий-ҳуқуқий шаклидир. Шунга кўра ҳам ҳар иккала тадбиркорлик
субъектлари ўртасида бир қатор ўхшаш белгилар мавжуд бўлсада, аммо уларнинг
ташкилий ҳуқуқий шаклига кўра бир қатор фарқловчи белгилари ҳам мавжуд. Бу
фарқлар биринчи навбатда, хусусий корхонадан фарқли равишда жамоавий
меҳнатга асосланади унинг фаолияти фақат битта мақсадга – қишлоқ хўжалиги
маҳсулотларини етиштиришга қаратилади. Фермер хўжалиги фаолиятининг бош
йўналишидан келиб чиқиб, унинг қуйидаги ўзига хос хусусиятларини кўрсатиш
мумкин:
⮚
Биринчидан,
фермер хўжалиги ерга ишлов бериш ва қишлоқ хўжалиги
фаолиятини юритиш учун ижарага олинган мол-мулк – ер участкасида ташкил
этилади. Бундан фарқли равишда хусусий корхона ўз мулки асосида ташкил
этилади;
⮚
Иккинчидан,
фермер хўжалигининг мавжудлиги ижара шартномасининг
амал қилиши ҳолатига боғлиқ ва у билан ер ижараси шартномаси бекор қилинса
фермер хўжалиги ҳам тугатилади. Хусусий корхонага нисбатан эса бундай тартибот
мавжуд эмас;
⮚
Учинчидан,
фермер хўжалиги ердан фойдаланишнинг барча ҳолатларида
эркин ва мустақил эмас. Чунки, давлат ернинг мулкдори сифатида ижара
шартномасига ердан фойдаланиш ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини
етиштириш борасида муайян шартлар қўйишга ҳақли (масалан, давлат эҳтиёжлари
учун товарлар етказиб бериш шартлари, муайян қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари
учун таннарх ставкалари, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини жойлаштириш бўйича
кўрсатмалар, қишлоқ хўжалиги маҳсулотини етиштириш жараёнини назорат
қилиш ва шу кабилар). Хусусий корхонада эса бу масалаларда эркинлик ва
мустақилликка эга ва у фаолият йўналишини ҳам ўзи белгилайди;
⮚
Тўртинчидан,
фермер хўжаликлари давлат йўли билан ва бошқа тарзда
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
276
қўллаб-қувватланади (қонуннинг 29-моддаси), хусусий корхонага нисбатан эса
тегишли кафолатлари тизими амал қилади (қонуннинг V-бўлими).
⮚
Бешинчидан,
хусусий корхонани мулкдор томонидан олди-сотди
қилиниши мумкин, аммо фермер хўжалиги бошлиғи бундай ҳуқуққа эга эмас, чунки
фермер хўжаликлари фаолияти ер ижараси билан боғлиқдир.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, фермер хўжаликларининг фаолият
йўналиши ва ташкил этилиш мақсади билан боғлиқ ва бу ҳолатлар унинг ҳуқуқий
мақомини аниқлаш учун у қадар аҳамиятли эмас. Зеро, юридик шахс мақомига эга
бўлган фермер хўжалигининг ташкилий-ҳуқуқий шакли тижорат юридик
шахсларнинг фақат хусусий корхона кўринишига нисбатан яқин ва анча мос келади.
Шунингдек, юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда ушбу моддада келтирилган
фермер хўжаликларига берилган таърифни қуйидагича баён қилинишини таклиф
қилиш мақсадга мувофиқ ва бу бугунги кунда фермер хўжаликлари фаолиятида
олиб борилаётган ўзгаришларга мос келади.
Шундан келиб чиқиб, “Фермер хўжаликлари тўғрисида”ги Қонуннинг
3-моддаси биринчи қисмини қуйидагича баён қилиш мақсадга мувофиқ:
“Фермер хўжалиги – танлов асосида узоқ муддатли ижарага берилган ер
участкаларидан фойдаланган ҳолда асосий қишлоқ хўжалиги маҳсулотини
етиштириш ҳамда қонун ҳужжатларида тақиқланмаган бошқа фаолият турлари
билан шуғулланувчи мустақил тадбиркорлик субъектидир”
.
Таъкидлаш жоизки, фермер хўжаликлари ер участкаларини асосан танлов
асосида олиб фойдаланади, шунингдек асосий ишлаб чиқариш фаолияти қишлоқ
хўжалик махсулотлари ҳисобланиб, мустақил тадбиркорлик фаолиятини амалга
ошириши лозим. Шунга кўра фермер хўжаликлари юридик шахс ҳамда мустақил
тадбиркорлик субъекти сифатида ҳаракат қилиши ва унинг фаолиятига давлат
органлари ва корхоналарининг аралашувини чеклаш мақсадга мувофиқ. Айтиш
жоизки, фермер хўжаликларига берилган мазкур тушунчанинг мазмун моҳияти
бугунги кунда қишлоқ хўжалигида шакиллантирилаётган кўп тармоқли фермер
хўжаликлари ва қишлоқ хўжалиги ерларини бошқаришнинг бошқа шакллари
фаолиятини ҳам ёритиб беради.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi [National database of legislation],
19.04.2018 y., 03/18/476/1087-son.
2.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami [Collection of Laws of the
Republic of Uzbekistan], 2004 y., 25-son, 287-modda.
3.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami [Collection of Laws of the
Republic of Uzbekistan], 2004 y., 25-son, 287-modda.
4.
http://base.spinform.ru Xozyaystvenniy kodeks Ukraini [Commercial Code of
Ukraine. As amended by the Laws of Ukraine from 04.02.2005]. V redaksii Zakonov Ukraini
ot 04.02.2005 g. №2424-IV, 03.03.2005 g. №2452-IV, 03.03.2005 g. 13.04.2017 g. № 2019-
VIII, 01.07.2014 g. №1555-VII, 16.11.2017 g. №2210-VIII, 18.01.2018 g. №2269-VIII.
5.
http://www.consultant.ru Grajdanskiy kodeks Rossiyskoy Federatsii (chast
pervaya) ot 30.11.1994 N [Civil Code of the Russian Federation (part one) of 11/30/1994
N] 51-FZ (red. ot 23.05.2018) (s izm. i dop., vstup. v silu s 03.06.2018).
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
277
6.
Suyundukova A.Yu. Grajdansko-pravovoy status krestyanskogo (fermerskogo)
xozyaystva: avtoref. dis. ... kand. yurid. Nauk [Civil-legal status of a peasant (farm)
economy: author. dis. ... Cand. jurid. sciences]. – M.: 2011. – 9 s.
7.
O‘zbekiston yuridik ensiklopediyasi [Encyclopedia of Law of Uzbekistan].
Muuhitdinov R.A. va boshq.; mas’ul muharrir N. Toychiyev. – T.: Adolat, 2009. – B. 482.
8.
To‘xtashev Hikmatilla Ismatillayevich Razvitiye chastnoy sobstvеnnosti na
zеmеlnыx uchastkax: nauchno-tеorеtichеskiy analiz [Development of private property in
land plots: scientific and theoretical analysis] // Review of law sciences. 2020. №1.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-chastnoy-sobstvennosti-na-zemelnyh-
uchastkah-nauchno-teoreticheskiy-analiz(data obrasheniya: 02.06.2021).
9.
Raxmonkulov X.R, Usmonov M.B. Kishlok xujalik xukuki darslik [Textbook of
agricultural law]. – T.: Adolat. 1999. – B. 122.
10.
Umrzoqov O‘, Toshboyev A. Fermer xo‘jaligi iqtisodiyoti [Farm Economics]. –
T.: Iqtisod Moliya. 2007. – B. 146.
11.
Okyulov O. Zamonaviy fermer qiyofasi va zamonaviy fermerlar korpusini
shakllantirish masalalari. Fermer xo‘jaliklarining huquqiy asoslarini takomillashtirish
muammolari mavzusida o‘tkazilgan konferinsiya materiallari to‘plami [Issues of modern
farmer image and formation of modern farmer corps. Proceedings of the conference on the
problems of improving the legal framework of farms]. – T.: TDYUU. 2016. – B. 7.
12.
Xolmo‘minov J.N. Xorijiy mamlakatlarda tabiiy resurslar huquqi: qiyosiy tahlil va
qonunchilikni takomillashtirish [The law of natural resources in foreign countries: a
comparative analysis and improvement of legislation]. Monografiya. TDYUI. 2012. – B. 146.
13.
Karimov I.A. “Ona yurtimizning baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo‘lida xizmat
qilish-eng oliy saodatdir” [It is the highest happiness to serve for the happiness and great
future of our motherland]. – T.: “O‘zbekiston” NMIU, 2015. – B. 56.
14.
Ismatillayevich, To‘xtashev Hikmatilla. “Fermer xo‘jaliklarining yerdan
foydalanish huquqi: o‘zbekiston va xitoy tajribasi [Farm land use rights: Uzbek and Chinese
experience]”. “Huquqiy tadqiqotlar” elektron jurnali SPECIAL IS (2019).
15.
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi [National database of legislation],
19.04.2018 y., 03/18/476/1087-son.
16.
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi [National database of legislation],
19.04.2018 y., 03/18/476/1087-son.
17.
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi [National database of legislation],
19.04.2018 y., 03/18/476/1087-son.
18.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami [Collection of Laws of the
Republic of Uzbekistan], 2006 y., 12-13-son, 100-modda; 2017 y., 1-son, 1-modda
