Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Institute of mediation upon termination of an employment
contract: national and foreign experience
Dilfuza ABDULLAYEVA
1
Specialized Branch of Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2021
Received in revised form
28 May 2022
Accepted 20 June 2022
Available online
25 July 2022
The article deals role of the institute of mediation in labor
relations, as well as the issues of the institute of mediation in
the termination of an employment contract, and also studied
the regulation of this institution in other foreign countries. The
specifics of the mediation institute and the issues of its
application in labor relations are also analyzed.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6/S-pp1
13-118
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
labor law,
labor relations,
employees,
mediation,
mediation institute,
parties,
labor disputes.
Mehnаt shаrtnomаsini bekor qilishdа mediаtsiya instituti:
milliy vа xorijiy tаjribа
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mehnat qonunchiligi,
mehnat munosabatlari,
xodimlar,
mediatsiya,
mediatsiya instituti,
taraflar,
mehnat nizolari.
Maqola mehnat munosabatlarida mediatsiya institutining
o‘rni, shuningdek, mehnat shartnomasini bekor qilishda
mediatsiya instituti masalalarini tadqiq qilishga qaratilgan
bo‘lib, boshqa xorijiy mamlakatlarda ham ushbu institutning
tartibga solin
ishi o‘rganilgan.
Shuningdek, mediatsiya instituti-
ning o‘ziga xos xususiyati va uni mehnat munosabatlarida
qo‘llash masalalari tahlil qilingan.
1
Acting Associate professor of the Department of Private Law, Specialized Branch of Tashkent State University of
Law Doctor of Philosophy (PhD) in Law and o.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
114
Институт медиации при прекращении трудового
договора: нацоинальный и зарубежный опыт
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
трудовое
законодательство,
трудовые отношения,
работники,
медиация,
институт медиации,
стороны,
трудовые споры.
В статье рассматриваются роль института медиации в
трудовых отношениях, вопросы института медиации при
расторжении трудового договора, а также изучалось опыт
регулирования данного института в других зарубежных
странах,
проанализирована
специфика
института
медиации.
Mehnat qonunchiligining asosiy tamoyil va muhim vazifalaridan biri
–
mehnat
munosabatlari sub’yektlarining qonuniy huquq va manfaatlarini samarali himoya qilish,
bu munosabatlar chogʻida ijtimoiy adolatni qaror toptirish va pirovard natijada sogʻlom
muhit asosida mehnat samaradorligini oshirishdan iborat hisoblanadi [1].
Mehnat kodeksining 8-moddasida har bir shaxsning mehnat huquqlarini himoya
qilish kafolatlanishi , bu himoya mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga rioya qilinishini
tekshiruvchi va nazorat qiluvchi organlar, shuningdek, mehnat nizolarini koʻruvchi
organlar tomonidan amalga oshirilishi qayd etib o`tilgan[2]. Ayniqsa, mehnat
shartnomasini bekor qilish bilan bogʻliq nizolarni qonuniy hal qilishda sud organlarining
oʻrni muhimdir.
Mamlakatimizda sud-huquq tizimining bosqichma-bosqich isloh etilishi, sud orqali
himoyalanish kafolatlarining kuchaytirilishi va ulardan foydalanish imkoniyatlarini
yanada kengaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarning amalga oshirilishi natijasida fuqaro
va tashkilotlarning sudlarga murojaatlari soni ortib bormoqda. Sudlarga murojaatlarning
ortib borishi sudlar ish yuklamasining koʻpayishiga sabab boʻlayotgan omillardan biridir.
Sudyalarning ish hajmini kamaytirish orqali sudlov samaradorligi va sifatini oshirishning
muhim usullaridan biri fuqarolik-huquqiy nizolarni sudga qadar hal etishning muqobil
usullarini rivojlantirishdir [3].
Hozirgi kunda rivojlangan davlatlarning huquqiy tizimida nizolarni sudgacha olib
bormasdan muqobil yoʻl bilan hal qilishga qaratilgan mediatsiya instituti, yaʼni
yarashtiruv jarayoni alohida ahamiyat kasb etmoqda.
“Mediatsiya” soʻzi lotin tilidagi “mediare” soʻzidan olingan boʻlib, “vositachilik
qilish”, “kelishtirish maqsadida aralashish” degan maʼnolarini bildiradi. Shuning uchun
yuridik adabiyotlarda mediatsiya va vositachilik tushunchalari sinonim hisoblanadi.
BMT ustavining 33-moddasida mediatsiya (vositachilik) nizolarni hal etish vositasi
sifatida tan olingan. Shuningdek, Yevropa parlamenti va kengashining 2008-yilgi
52-direktivasida fuqarolik va tijorat nizolarida mediatsiya tushunchasiga quyidagicha
taʼrif beriladi: “Taraflar boshlab bergan yoki sud tomonidan tayinlangan yoxud milliy
qonunchilik bilan belgilanganidan qatʼi nazar, ikki yoki undan ortiq nizolashuvchi
taraflarning nizoni hal qilish toʻgʻrisida kelishuvga erishish maqsadida uchinchi shaxsga
m
urojaat etish jarayonidir” [4].
Oʻzbekiston Respublikasida mediatsiya tushunchasi ilk bor 2019
-yil 1-yanvardan
kuchga kirgan Oʻzbekiston Respublikasining “Mediatsiya toʻgʻrisida” gi Qonunida
qoʻllanilgan boʻlib, ushbu Qonunning 3
-moddasida fuqarolik huquqiy munosabatlarda,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
115
shu jumladan, tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish munosabati bilan kelib chiqadigan
nizolarga, shuningdek, yakka mehnat nizolariga va oilaviy huquqiy munosabatlardan
kelib chiqadigan nizolarga, mediatsiyani qoʻllash bilan bogʻliq mu
nosabatlarga nisbatan
tatbiq etilishi belgilangan. Shuningdek, ushbu Qonunning 4-moddasida mediatsiya
tushunchasiga quyidagicha tarif berilgan:
Mediatsiya
–
kelib chiqqan nizoni taraflar oʻzaro maqbul qarorga erishishi uchun
ularning ixtiyoriy roziligi aso
sida mediator koʻmagida hal qilish usuli [5].
Demak, mediatsiya nizolashuvchi taraflarning nizoni ularga maqbul boʻlgan
shartlar asosida hal etishga qaratilgan faoliyatdir. Albatta, ushbu faoliyatni amalga
oshirishda maʼlum bir mutaxassislikka ega boʻlgan
shaxs, yaʼni mediator boʻlishi lozim.
Qonunning 4-moddasida mediator mediatsiyani amalga oshirish uchun taraflar
tomonidan jalb etiladigan shaxs sifatida taʼriflanadi. Qonunda mediatsiya ishtirokchisi
sifatida taraflar va mediator koʻrsatilgan. Albatta, m
ediatsiya ishtirokchisi hisoblangan
taraflar va mediator oʻziga yashara huquq va majburiyatlarga egadirlar. “Mediatsiya
toʻgʻrisida”gi Qonunning 11
-moddasida mediatsiya taraflarining huquq va majburiyatlari
koʻrsatilgan.
Mediatsiya taraflari:
–
mediatorni ixtiyoriy ravishda tanlashga;
–
mediatordan voz kechishga;
–
mediatsiyaning istalgan bosqichida unda ishtirok etishdan voz kechishga;
–
mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirishda qonunchilikda belgilangan tartibda
shaxsan yoki oʻz vakillari orqali
ishtirok etishga haqli.
Mediatsiya taraflari oʻz oʻrtalarida tuzilgan mediativ kelishuvni ushbu kelishuvda
nazarda tutilgan tartibda va muddatlarda bajarishi shart.
Mediatsiya taraflari qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi va
ularning z
immasida oʻzga majburiyatlar ham boʻlishi mumkin [6].
Mediatsiya ishtirokchisi boʻlgan mediatorga esa Qonunning 12
-moddasida binoan
quyidagi talablar qoʻyiladi.
Mediatorning faoliyati professional yoki noprofessional asosda amalga oshirilishi
mumkin.
Prof
essional asosdagi mediator faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
tomonidan tasdiqlanadigan mediatorlarni tayyorlash dasturi boʻyicha maxsus oʻquv
kursidan oʻtgan, shuningdek, professional mediatorlar reyestriga kiritilgan shaxs amalga
oshirishi mumkin.
Noprofessional asosdagi mediator faoliyatini yigirma besh yoshga toʻlgan va
mediator vazifalarini bajarishga rozilik bergan shaxs amalga oshirishi mumkin.
Noprofessional asosdagi mediator faoliyatini amalga oshiruvchi shaxs ham
Oʻzbekiston Res
publikasi Adliya vazirligi tomonidan tasdiqlanadigan mediatorlarni
tayyorlash dasturi boʻyicha maxsus oʻquv kursidan oʻtishi mumkin.
Quyidagilar mediator boʻlishi mumkin emas:
–
davlat vazifalarini bajarish uchun vakolat berilgan yoki unga tenglashtirilgan
shaxs, bundan notariuslar mustasno;
–
muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topilganligi
toʻgʻrisida sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori mavjud boʻlgan shaxs;
–
sudlanganlik holati tugallanmagan yoki sudlanganligi olib tashlanmagan shaxs;
–
oʻziga nisbatan jinoiy taʼqib amalga oshirilayotgan shaxs [7].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
116
Albatta, mediatorning ham oʻziga yarasha huquq va majburiyatlari mavjud.
Qonunning 13-moddasida mediatorning huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi
koʻrsatib oʻtilgan.
Mediator:
–
mediatsiya tartib-
taomilini amalga oshirish chogʻida bir vaqtning oʻzida ham
taraflarning barchasi bilan, ham taraflarning har biri bilan alohida-alohida uchrashuvlar
oʻtkazishga, ularga nizoni hal etishga doir ogʻzaki va yozma tavs
iyalar berishga;
–
mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirishi munosabati bilan sarflagan
xarajatlarining oʻrni qoplanishini talab qilishga haqli.
Mediator:
–
mediatsiya boshlanguniga qadar mediatsiya taraflariga mediatsiyaning
maqsadini, shuningdek, ularning huquq va majburiyatlarini tushuntirishi;
–
mediatsiya tartib-
taomilini amalga oshirish chogʻida faqat mediatsiya
taraflarining roziligi bilan harakat qilishi;
–
nizo yuzasidan oʻzaro maqbul kelishuvga erishishga taraflarni ishontirishning
qonuniy vositalari va usullaridan foydalanishi;
–
oʻzining mustaqilligi va xolisligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan holatlar
mavjud boʻlsa yoki yuzaga kelsa, bu haqda taraflarga maʼlum qilishi shart.
Mediator qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ega boʻlishi v
a uning
zimmasida boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.
Mediator taraflar oldida mediatsiya tartib-taomilini amalga oshirish natijasida
yetkazilgan zarar uchun qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladi [8].
Mediatsiya taraflarning xohish-ista
gi asosida qoʻllaniladi. U suddan tashqari
tartibda koʻrish jarayonida, sud hujjatini qabul qilish uchun sud alohida xonaga
maslahatxonaga kirguniga qadar qoʻllanilishi mumkin. Mediatsiyani qoʻllash toʻgʻrisidagi
kelishuv shartnomadagi uning tarkibiy qismi
boʻlgan shart tarzida yoki alohida kelishuv
tarzida yozma shaklda tuziladi. Kelishuvda taraflar oʻrtasida kelib chiqqan yoki kelib
chiqishi mumkin boʻlgan barcha yoki muayyan nizolar mediatsiya tartib
-taomilini amalga
oshirish yoʻli bilan hal etilishi kerakligi haqidagi qoida boʻlishi darkor [9].
Taʼkidlab oʻtish lozimki, qonunchiligimizga yangi kiritilayotgan mediatsiya instituti
bugun AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Yaponiya, Xitoy, Gonkong, Koreya,
Hindiston kabi jahonning koʻpchilik mamlaka
tlarida tashkil etilgan va muvaffaqiyatli
faoliyat olib bormoqda.
Xususan, AQShda bugungi kunda mazkur davlatning turli shtatlarida avval mavjud
boʻlgan va vositachilik faoliyatini tartibga solgan 2.500 dan ziyod qonunni birlashtirgan
mediatsiya
toʻgʻrisida yagona qonun amal qilmoqda. AQSh tajribasi shunisi bilan qiziqki,
mazkur davlatning huquq tizimi koʻpchilik nizolarni taraflar sudgacha ixtiyoriy ravishda
hal etishini taʼminlashga qaratilgan. Bundan tashqari, sud tartib
-taomillari boshlangan
b
oʻlsa ham, sudya jarayonni toʻxtatishi va tomonlarga nizoni mediator yordamida hal
etishni tavsiya qilishi mumkin. Bu mamlakatda iqtisodiyot, siyosat, biznes sohasidagi
hech bir jiddiy muzokara jarayoni mediatorlarsiz oʻtmaydi. AQShda Munozaralarni hal
qil
ishning milliy instituti tashkil etilgan boʻlib, u mediatsiyaning yangi usullarini ishlab
chiqish bilan shugʻullanadi. Mediatsiyaning xususiy va davlat xizmatlari faoliyat
koʻrsatadi, mediatsiya muammolarini yoritib beradigan “Mediatsiya boʻyicha har
chora
kda nashr etiladigan jurnal” chop etiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
117
Buyuk Britaniyada betaraf vositachilar ishtirokida yarashtirish tartib-taomili juda
ommabop. Bu mamlakatda maxsus telefon xizmati ham mavjud boʻlib, unga
mamlakatning istalgan hududidan qoʻngʻiroq qilish, nizoni taʼriflash, shuningdek,
mediatorlikka oʻziga maʼqul nomzodlarni keltirish, talablarga mos keladigan
mutaxassislar roʻyxati boʻyicha takliflar olish mumkin. Bunda sud himoyasiga murojaat
qilingan taqdirda, agar taraf sud nizosi doirasida sud tomonidan taklif etilgan mediatsiya
tartib-
taomilidan foydalanishdan voz kechgan boʻlsa, uning zimmasiga nizoni koʻrib
chiqish natijalaridan qatʼi nazar, barcha sud xarajatlari yuklanadi.
Germaniyada mediatsiya instituti odil sudlov tizimi bilan uygʻun holga keltirilgan.
Masalan, vositachi mediatorlar bevosita sudlarda ish olib boradi va potensial
sudlashuvlar sonini ancha kamaytiradi. Bunda Germaniyada mediatsiya nafaqat oilaviy
ishlar boʻyicha sudlarga, balki umumiy yurisdiksiya sudlariga, maʼmuriy sudlarga va
boshqa sud
larga integratsiya qilingan. Germaniyaning koʻpchilik huquq maktablarida
doimiy mediatsiya kursi joriy etilgan: yuridik fakultetni bitirgan har kim mediatsiya
kursidan oʻtadi.
Jahonning kam sonli mamlakatlarida boʻlgani kabi Avstriyada mediator kasbi
kasblar nomenklaturasiga kiritilgan, mediatorlarni tayyorlashni tartibga soladigan va
tayyorlashning muayyan normativlarini belgilab beradigan mediatsiya toʻgʻrisida federal
qonun amal qiladi. Avstriya qonun hujjatlarida nazarda tutilishicha, sud jarayonida
tuz
ilgan mediativ kelishuv sud tomonidan eʼtirof etiladi, shu bilan birga, sudgacha
mediatsiya natijasi sud tomonidan himoya qilinmaydi [10].
Xorijiy mamlakatlarning tajribasini koʻrib chiqib, shunday xulosa qilish mumkinki,
mehnat munosabatlari orqali kelib chiqadigan nizolarda, ayniqsa, mehnat shartnomasini
bekor qilishda mediatsiya institutining roli va oʻrni juda ham muhimdir. Chunki mehnat
shartnomasini bekor qilish bilan boʻgʻliq munosabatlarda taraflar oʻzlariga maqbul
boʻlgan shartlar va usullarni qoʻl
lagan holda nizoni sudgacha olib bormasdan hal qilishi
hamda taraflar oʻzaro kelishgan holda ishga aloqasi boʻlmagan uchinchi shaxsni jalb
qilgan holda munosabatlarni huquqiy asosda hal qilishi mumkinligining mavjudligidadir.
Mediatsiya instituti quyidagi afzalliklarga ham egadir:
Birinchidan,
nizoni qisqa muddatda hal qilish uchun barcha imkoniyatlar mavjud.
Ikkinchidan,
taraflar nizoni hal qilish uchun uchinchi shaxs (mediator, hakamlik
sudi sudyasi, ekspert) ni mustaqil tanlash huquqiga ega.
Uchinchidan,
sud muhokamasining boʻlmasligi, taraflarning daʼvogar va javobgar
singari maqomga ega emasliklari sababli taraflar oʻrtasida sogʻlom muhit saqlanib qoladi.
Toʻrtinchidan,
sud muhokamasidan farqli ravishda norasmiy shaklda oʻtkazilishi
natijasida taraflar oʻzini erkin tutishlari mumkin.
Beshinchidan,
maxfiyligi
, yaʼni hech qanday bayonnomalar yuritilmaydi, yopiq
tarzda oʻ
tkaziladi.
Oltinchidan,
taomillarning moslashuvchanligi
–
taraflar tomonidan nizolarni
hal qilishning muqobil usullarini erkin tanlay olishlari, oʻzgartirishlari mumkin.
Yettinchidan,
taraflar oʻrtasida oʻzaro munosabat bir
-biriga raqib, nizolashuvchi
tar
af sifatida emas, balki hamkorlik va oʻrtoqlik aloqalarining rivojlanishi bilan
belgilanadi [11].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2022) / ISSN 2181-1415
118
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mualliflar jamoasi. Mehnat huquqi. Darslik.
–
T.: TDYuU nashriyoti, 2018.
–
B. 487.
2.
Oʻzbekiston
Respublikasining Mehnat kodesi 8-modda.
3.
https//taftish.uz/2021/05/11/mediyatsiya-nima.
4.
https://nm.chambar.uz/uz/news/6762.
5.
Oʻzbekiston Respublikasining Mediatsiya toʻg‘risidagi Qonuni 4
-modda.
6.
Oʻzbekiston Respublikasining Mediatsiya toʻg‘risidagi Qonuni 11
-modda.
7.
Oʻzbekiston Respublikasining Mediatsiya toʻg‘risidagi Qonuni 12
-modda.
8.
Oʻzbekiston Respublikasining Mediatsiya toʻg‘risidagi Qonuni 13
-modda.
9.
https//cyberleninka.ru/article/n/nizolarni-hal-etishda-mediatsiya-
institutining-o-rni-va-ahamiyati/viewer.
10.
https://teletype.in/@huquqiy_axborot/B17qnr7M7.
11.
Usmonov.SH.T. Nizolarni hal qilishning muqobil usullari mohiyati, shakllanishi
va rivojlanishi. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences.
Aprel 2022.
12.
Абдуллаева
Д. Меҳнат шартномаси тушунчаси ва унинг турдош
фуқаролик
-
ҳуқуқий шартномалардан фарқли жиҳатлари // Общество и
инновации. –
2021.
–
Т. 2. –
№. 9/S. –
С. 317–
327.
13.
Abdullaeva D. Some issues of the procedure on making a labour contract and
hiring to work // ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal.
–
2021.
–
Т
. 11.
–
№.
9.
–
С. 1065–
1070.
14.
Abdullaeva D. Legal regulation of part-time work in labor relations //
European International Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies.
–
2022.
–
Т
. 2.
–
№. 04. –
С
. 5
–
12.
15.
Djambakieva Feruza Bakhtakhunovna. (2022). The role and importance of
mediation in the conditions of modern market relations. European International Journal
of Multidisciplinary Research and Management Studies, 2(05), 207
–
213.
https://doi.org/10.55640/eijmrms-02-05-40.
16.
Djurakulovich Ziyadullaev Makhmudjon. “The role of social protection in the
new development strategy of Uzbekistan”.
World Bulletin of Management and Law, vol. 9,
Apr. 2022,
–
PP. 63
–
65.
17.
Худайбердиева
Г. (2020). Халқаро ташкилотларнинг муаллифлик ҳуқуқи
ва турдош ҳуқуқлар соҳасидаги ҳуқуқ ижодкорлиги фаолиятининг айрим
жиҳатлари. ЮРИСТ АХБОРОТНОМАСИ, 1(4), 161–
166.
