Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Analysis of the implementation of property rights
protection methods regarding privatized land plots
Jasurbek RAKHMATILLAEV
1
Law Enforcement Academy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
In this article, the analysis of the implementation of methods
of protection of property rights in relation to privatized land
plots, the owner
’
s rights, the analysis of the elimination of any
violations of property rights, the protection of civil rights or
interests, the withdrawal of the land plot from the owner, the
procedure for the purchase of land plots for public needs, the
owner problems related to guarantees of rights are disclosed.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp2
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
privatized land plots,
protection of property
rights,
owner
’
s rights,
public needs,
property rights.
Хусусийлаштирилган ер участкаларига нисбатан мулк
ҳуқуқларини
ҳимоя қилиш
усулларини амалга
ошириш таҳлили
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
хусусийлаштирилган ер
участкалари,
мулк ҳуқуқларини ҳимоя
қилиш
,
мулкдорнинг ҳуқуқлари,
жамоат эҳтиёжлари,
мулк ҳуқуқи.
Ушбу мақолада хусусийлаштирилган ер участкаларига
нисбатан мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш усулларини
амалга оширишнинг таҳлили, мулкдорнинг ҳуқуқлари, мулк
ҳуқуқининг ҳар қандай бузилишлари бартараф этилиши
таҳлили, фуқаролик ҳуқуқлари ёки манфаатларини
муҳофаза қилиш, ер участкасини мулкдордан олиб қўйиш,
жамоат эҳтиёжлари учун ер участкаларини сотиб олиш
тартиби, мулкдор ҳуқуқларининг кафолатлари билан
боғлиқ муаммолар очиб берилган.
1
Teacher, Department of State Legal Sciences, Law Enforcement Academy. E-mail: j.raxmatillayev92@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
273
Анализ реализации способов защиты прав имущества
на приватизированные земельные участки
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
приватизированные
земельные участки,
защита права
собственности,
права собственника,
общественные нужды,
право собственности.
В данной статье проведен анализ реализации способов
защиты
права
собственности
в
отношении
приватизированных
земельных
участков,
прав
собственника, анализ устранения любых нарушений права
собственности, защиты гражданских прав или интересов,
изъятия земельный участок у собственника, порядок
выкупа земельных участков для государственных нужд,
проблемы собственника, связанные с гарантиями прав
.
Маълумки, хусусий мулк объеклари, қолаверса, хусусий мулк ҳуқуқи
фуқаролик ҳуқуқидаги бошқа неъматлар ва ҳуқуқлар каби ҳуқуқий муҳофаза
этилади. Хусусий мулк ҳуқуқи мазмунини ҳам мол
-
мулкка эгалик қилиш, ундан
фойдаланиш ва уни тасарруф этиш билан бирга, ушбу мол
-
мулкка бўлган ҳар
қандай
бузишни бартараф этишни талаб қилиш, яъни хусусий мулк ҳуқуқини
бузганлик ва хусусий мулк ҳуқуқи объектларига зарар етказганлик учун
ҳуқуқбузардан
етказилган зарарни баратараф этишни талаб қилиш ҳуқуқи ҳам
ташкил этади.
Одатда хусусий мулк ҳуқуқини бузиш хусусий мулк объектларига зарар
етказиш ёки объектга нисбатан мулкдорнинг ҳуқуқларини ноқонуний рад этиш
ёхуд хусусий мулк объектини асоссиз равишда мулкдор эгалигига қайтармаслик
шаклида намоён бўлади. Масалан, автокорхона ҳайдовчисининг фуқаро А.га
тегишли деворни юк автомашинасида уриб юборилиши натижасида деворнинг
бузилиши ёхуд ижарага олувчининг ижарага олинган мол
-
мулкни мулкдорга ўз
вақтида қайтармаслиги хусусий мулк ҳуқуқини
бузиш ҳисобланади. Шу маънода
хусусий мулк ҳуқуқини бузишни бартараф этишни талаб қилиш мажбурияти ҳуқуқ
нормалари асосида амалга оширилишини айтиб ўтиш лозим
[1].
“Қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ер участкаларини хусусийлаштириш
тўғрисида”ги Қонуннинг 31
-
моддасида ер участкаси мулкдорининг ҳуқуқлари
санаб ўтилган бўлиб, ушбу модданинг биринчи қисмида мулкдор мулк ҳуқуқининг
триадасига эга эканлиги санаб ўтилган. Бунда мулкдорга тегишли триаданинг
асосий ҳуқуқи тасарруф этишга оид ҳаракатлар ФКнинг 164
-
моддасига қараганда
кенгроқ изоҳланган ҳамда “гаровга қўйиш, устав фондига кириши, ижарага бериш”
каби ҳаракатлар санаб ўтилган.
Шу билан бирга, мазкур модданинг иккинчи қисмида хусусийлаштирилган
ер участкасининг мулкдори “мулк ҳуқуқининг ҳар қандай
бузилишлари бартараф
этилишини талаб қилиш” ҳуқуқи белгиланган. Ҳимоянинг асосий ташкил этувчи
мазкур ҳуқуқ хусусийлаштирилган ер участкаси мулкдорининг мутлақ ҳуқуқи
бўлиб, уни амалга ошириш субъектив фуқаролик ҳуқуқи сифатида аҳамиятли
ҳисобланади
.
В.В.
Носик таъкидлаганидек, ер участкаси эгасининг ваколатларини таҳлил
қилиб, шуни таъкидлаш керакки, ерга эгалик мутлақ эмас. Агар фуқаролик ҳуқуқида
субъект қонунга мувофиқ мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
274
этиш ваколатларини бошқа шахслардан мустақил равишда амалга оширса, унга
тегишли мулкка нисбатан ҳар қандай ҳаракатларни иккинчисининг табиати ва мулк
ҳуқуқининг
мазмунини ҳисобга олган ҳолда амалга ошириши мумкин бўлса, у ҳолда
ер участкасига нисбатан мулк ҳуқуқини амалга ошириш объектив давлат, оммавий ва
хусусий манфаатларини
[2]
ҳисобга олиб белгиланади.
Бундай ҳуқуқларнинг чекланиши (қўшимча мажбурият юкланилиши)га
келсак, улар фақат қонун билан белгиланиши мумкин. Масалан, Ер кодексининг
42-
моддасида мулкдор томонидан қонун ёки шартномада назарда тутилган даражада
ер участкасидан ёки унинг бир қисмидан фойдаланишга чеклов (чегаралар)
қўйилиши
мумкинлиги қайд этилган. Бундай чекловлар жумласига сотиш, ижарага
бериш (ижарага бериш), фаолиятнинг айрим турларини амалга ошириш,
белгиланган мақсадни ўзгартириш, меросни фақат кўрсатилган меросхўр томонидан
қабул қилиш шартлари, муайян ишларни бажариш шартлари, шунингдек бошқа
мажбуриятлар, чекловлар (чегаралар) ёки шартларни киритиш мумкин.
Қонун
ҳужжатларида
субъектларнинг
(ер
эгалари
ёки
ердан
фойдаланувчилар) ҳуқуқларини ҳимоя қилишни таъминлашнинг айрим
масалалари ўз ечимини топмаганлиги уларнинг бузилиши учун шароит
яратадиган ер участкаларига бўлган ҳуқуқларнинг чекланиши (чегараланиши)
билан тартибга солинмаслиги. Ер ҳуқуқи назариясида М.В.Шульга томонидан
таклиф қилинган таъриф кенг тарқалган бўлиб, ер участкасига нисбатан
субъектив ҳуқуқ ҳимояси остида у ер участкаси егаси ва ердан фойдаланувчи
ҳуқуқларини
(алоҳида ёки биргаликда олинган) ва манфаатларини ҳимоя
қилишни тушунади
[3].
Таъкидлаш лозимки, амалдаги Ер кодекси хусусийлаштирилган ер
участкасига нисбатан ҳуқуқларни ҳимоя қилишга оид қоидаларни назарда
тутмайди. Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси лойиҳасида эса айнан
хусусийлаштирилган ер участкаси мулкдори ҳуқуқларини ҳимоя қилиш усуллари
белгиланган. Жумладан, лойиҳанинг 47
-
моддаси учинчи қисмига кўра “ер
участкасига бўлган хусусий мулк ҳуқуқи давлат томонидан қуйидаги йўллар билан
ҳимоя
қилинади:
–
айнан юридик ва жисмоний шахснинг ер участкасига бўлган хусусий мулк
ҳуқуқини давлат рўйхатидан ўтказиш йўли билан тан олиш;
–
ўзининг мулки бўлмаган ер участкаси тўғрисида тузилган битимни
ҳақиқий эмас деб топиш ва унинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини қўллаш;
–
давлат органининг ва бошқа органнинг ер участкаларига бўлган хусусий
мулк ҳуқуқини чеклаб қўйишга қаратилган ҳужжатини ҳақиқий эмас деб топиш;
–
хусусий мулк бўлган ер участкасини давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун
сотиб олинганда, унинг бозор баҳосини қоплаш;
–
ер участкасига бўлган хусусий мулк ҳуқуқининг
вужудга келганлигини,
ўзгага ўтганлигини ва бекор қилинганлигини давлат рўйхатидан ўтказиш;
–
қонунга
мувофиқ бошқа усуллар билан”
[4].
Бундан
ташқари,
хусусийлаштирилган
ер
участкасига
нисбатан
мулкдорнинг ҳуқуқлари ФКнинг 11
-
моддасида санаб ўтилган усуллари, масалан:
зарарни қоплаш, давлат органининг ёки фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш
органининг ҳужжатини ҳақиқий эмас деб топиш, давлат органининг ёки
фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органининг қонунга зид ҳужжатини суднинг
қўлламаслиги
каби усулларни қўллайди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
275
ФКнинг “фуқаролик ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш” номли
2-
бобида “фуқаролик ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш” тушунчасининг
ҳуқуқий
таърифи мавжуд эмаслиги қизиқиш уйғотади. Ушбу бобнинг мазмуни
фақат бундай ҳуқуқнинг мавжудлигини кўрсатиш, уни амалга ошириш
шартларини белгилаш ва уни амалга ошириши мумкин бўлган субъектлар
қўллайдиган
усулларнинг рўйхатини белгилаш билан чекланилган.
Ўз навбатида, фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича фуқаролик
доктринаси фуқаролик муносабатлари, жамият ва давлат иштирокчиларининг
фуқаролик қонунчилигини бузиш, тиклаш ёки тан олиш ёки ваколатли шахсга
етказилган зарарни қоплашга қонуний муносабатини назарда тутади
[5].
И.A.
Зернанинг фикрича, фуқаро муҳофазаси, шунингдек, фуқаролик ҳуқуқи
субъекти, ваколатли давлат ёки фуқаролик ҳуқуқи ёки манфаатларининг
бузилишини бартараф этишга, бузилган ҳуқуқни бузувчига тиклаш мажбуриятини
юклашга қаратилган бошқа органлар томонидан қўлланиладиган фаол чора
-
тадбирлар тизимидир
[6].
Умуман олганда, доктринада ҳимоя қилиш ҳуқуқининг ҳуқуқий табиати ва
уни субъектив ҳуқуқнинг ажралмас қисми сифатида ёки мустақил ҳуқуқ сифатида
тушуниш тўғрисида тортишувлар мавжудлигига еътибор қаратиш лозим. Шу
муносабат билан И.A.
Дерзай билан ҳимоя қилиш ҳуқуқи унинг субъектив
ҳуқуқининг элементи эканлигига рози бўлиш керак, чунки ҳимоя элементидан
маҳрум бўлган изоляция қилинган субъектив фуқаролик қонуни уни амалга
оширишнинг ҳуқуқий имкониятларини йўқотади. Иш бўйича иш очилган пайтдан
бошлаб субектив моддий ҳимоя ҳуқуқи процессуал процедураларга мувофиқ
субектив процессуал ҳимоя ҳуқуқига айлантирилади. Бироқ ҳар қандай ҳолатда,
ҳимоя
қилиш ҳуқуқи асосий субъектив фуқаролик қонунидан келиб чиқади ва
иккинчисиз мавжуд бўлмайди. Ҳимоя қилиш ҳуқуқига эгалик қилиш бўйича
худди
шу позицияни В.В.
Копейчиков ҳам таъкидлайди.
Фуқаролик ҳуқуқлари ёки манфаатларини “муҳофаза қилиш” ва “ҳимоя
қилиш” категорияларини ҳисобга олган ҳолда, уларнинг муносабатларини
фарқлаш керак. Шундай қилиб, фуқаролик ҳуқуқлари ёки манфаатларини ҳимоя
қилиш деганда, биринчи навбатда, профилактик характердаги чора
-
тадбирлар,
яъни биринчи навбатда фуқаролик ҳуқуқлари бузилишининг олдини олишга
қаратилган
чора
-
тадбирлар мажмуи тушунилиши керак. Фуқаролик ҳуқуқлари ёки
манфаатларини ҳимоя қилиш бундай ҳуқуқлар ёки манфаатлар бузилган
тақдирда, уларнинг тан олинмаслиги ёки рад этилиши билан амалга оширилади.
А.Г.Хримли ҳуқуқларини ҳимоя қилишга шундай таъриф беради:
бу ҳуқуқбузарликлар ҳақида огоҳлантириш, бузилган ҳуқуқ ва манфаатларни
тиклаш (тан олиш)ни амалга ошириладиган шакллар, усуллар, воситаларнинг
ўзаро боғлиқ моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари тўпламидир
[7].
“Ҳимоянинг ички воситалар” деганда, фойдаланиш назарий жиҳатдан
бузилган ҳуқуқни суд орқали тиклашга кўмаклашадиган ҳуқуқий чоралар
тушунилади. Қизиғи шундаки, самарали восита контекстида ҳар қандай шароитда
самарасиз (масалан, иерархия томонидан юборилган маъмурий шикоятлар)
ва муайян ҳолатда фойдали бўлган воситаларни ажратиб туради. Бинобарин,
фуқаролик ҳуқуқлари учун суддан ташқари воситаларнинг фойдалилигини рад
этмаган ҳолда, суд воситаси фуқаролик ҳуқуқининг самарадорлиги ва кафолати
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
276
нуқтаи назаридан ҳанузгача амал қилади. Айнан у “лакмус қоғози” бўлиб, нафақат
самарадорликни, балки фуқаролик ҳуқуқи ва манфаатларини ҳимоя қилишнинг
амалий текислигида мавжудлигини ҳам тасдиқлайди ёки аксинча рад этади.
Айнан шу нарсани ҳисобга олган ҳолда, ушбу масалани ўрганишда ҳимоя
воситалари таҳлил қилинади.
Шу муносабат билан давлат мулкини хусусийлаштириш муносабатларининг
субъекти сифатида кредиторларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг фуқаролик
-
ҳуқуқий режимини таҳлил қилиш аҳамиятлидир.
ФКнинг 385
-
моддаси 4
-
қисмининг қоидаларини 1
-
қисмини 114
-
модданинг
1
–
2-
қисмлари қоидаларига мувофиқлаштириш ва икки томонлама реституция
имкониятини таъминлаш мақсадга мувофиқ бўлади. ФКнинг 385
-
моддаси 4
-
қисми
қуйидаги
жумла билан тўлдирилиши лозим: “хусусийлаштириш жараёнида
тузилган давлат ёки муниципал мулкни сотиш шартномаси бекор қилинган
тақдирда, агар шартномада ёки қонунда бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса,
шартноманинг ҳар бир тарафи, қонунчиликда белгиланган тартиб ва шартларга
мувофиқ, ушбу шартномани бажариш учун олган барча нарсаларни бошқа тарафга
қайтариб
беришга мажбурдир ва агар бундай қайтаришнинг иложи бўлмаса,
тарафлар бир
-
бирларига тегишли мол
-
мулкнинг қийматини қоплашлари шарт”.
Шундай қилиб, юқоридаги қонундан маблағларни қайтариш тўғрисидаги
қоидани
фақат суд қарори ва бошқа чекловчи шартлар чиқариб ташлаш ўринли
кўринади. Шуни таъкидлаш керакки, бундай қайтариш ўз вақтида,
хусусийлаштириш объекти давлат мулкига қайтарилган бюджет йилидан кейинги
бюджет йилидан кечиктирмай амалга оширилиши керак. Бундай қўшимча хусусий
ва оммавий манфаатлари мувозанатига риоя қилишни таъминлайди, чунки у
режалаштирилмаган бюджет харажатларидан қочади
[8].
Шунинг учун, Н.И.
Титова таъкидлаганидек, ерга бўлган ҳуқуқларни
таъминлашнинг муҳим воситаси уларнинг кафолатларини қонун ҳужжатларида
мустаҳкамлашдир. “Кафолат” тушунчаси француз тилида “унинг учун жавоб
бериш”, “таъминлаш” деган маънони англатади. Ер участкасига нисбатан мулкдор
ҳуқуқларининг кафолатларини белгилаш ер егалари ва ер ҳуқуқларининг бошқа
субъектлари ҳақиқатан ҳам ер участкаларига эгалик қилиш, улардан фойдаланиш
ва тасарруф этиш ваколатларини амалга оширишини таъминлашга қаратилган
[9].
Бошқача қилиб айтганда, бу шарт
-
шароитларни яратиш ва давлат томонидан
бундай ҳуқуқий воситаларни тақдим этишдир, бунда шахс эркин ва тўсиқсиз унга
берилган ҳуқуқдан фойдаланиш имкониятига эга бўлади
[10].
Бундай ҳуқуққа Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси;
Қорақалпоғистон
Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар, Тошкент
шаҳри, туманлар ва шаҳарлар ҳокимлари;
Ўзбекистон Республикаси Ер ресурслари, геодезия, картография ва давлат
кадастри давлат қўмитаси ҳамда унинг ҳудудий органлари;
Давлат мулкини бошқариш органлари –
ер участкаларини хусусийлаштириш
чоғида низолар юзага келган ҳолларда;
Судлар” эгадир
[11].
M.В.
Шульга ер ҳуқуқларини суд томонидан ҳимоя қилишни субъектларнинг
ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилишнинг энг малакали, универсал усули
деб билади, чунки ишни холис кўриб чиқиш ва масаланинг якуний ечимига
идоравий таъсир кўрсатиш имкониятлари жуда кам
[12].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
277
“Қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ер участкаларини хусусийлаштириш
тўғрисида”ги қонуннинг 34
-
моддасига кўра “юридик ва жисмоний шахсларнинг
хусусий мулки бўлган ер участкасини мулкдордан олиб қўйишга қуйидаги ҳолларда
йўл қўйилади: ер участкасига ижро ҳужжатлари бўйича ундирув қаратилганда; ер
участкаси мусодара қилинганда; ер участкаси реквизиция қилинганда”.
Бироқ ҳуқуқни қўллаш
амалиётида фуқароларга тегишли бино
-
иншоот ва у
жойлашган ер участкасига бўлган ҳуқуқлар бузилиш ҳолатлари кўп учрайди.
Масалан, фуқаролик ишлари бўйича Зарбдор туманлараро судининг 2023 йил
16 февралдаги 2
-1303-2201/2972-
сонли ишида даъвогар фуқарога мулк ҳуқуқи
асосида тегишли мол
-
мулк бузилиши оқибатида етказилган 255.000.000 сўм
моддий зарарни ундириш сўралган. Иш ҳолатларидан аниқланишича, тегишли
бинолар Зарбдор туман ҳокимининг 2019 йил 14 февралдаги 1190
-
сонли қарори
билан бузилгани ҳолда, жавобгар вакили буни тан олмасдан, биноларни
мулкдорнинг ўзи қайта қуриш мақсадида бузганлиги эътироф этган. Бироқ суд
мажлисида даъвогарнинг даъво талаблари тўлиқ қаноатлантирилган
[13].
Бошқа ҳолатларда ер участкасини мулкдор олиб қўйишга йўқл қўйилмайди
.
Бундан фарқли равишда ушбу қонунда хусусийлаштирилган ер участкаси жамоат
эҳтиёжлари учун мулкдордан қайта сотиб олиш мумкинлиги белгиланган.
2022 йил 29 июндаги “Ер участкаларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари
учун олиб қўйиш тартиб
-
таомиллари тўғрисида”ги
[14]
ЎРҚ–
781-
сон қонунида
жамоат эҳтиёжлари учун ер участкаларини сотиб олиш тартиби, шартлари,
ер участкаси учун компенсация баҳосини белгилаш, келишиш каби масалалар
батафсил белгиланган. Бунда айнан қандай эҳтиёжлар, жамоат эҳтиёжлари
ҳисобланиши ҳам аниқ белгиланганлиги билан аҳамиятлидир. Шунингдек, ушбу
қонун
23-
моддаси биринчи қисмига биноан “қуйидагилар компенсация қилинади:
–
олиб қўйилган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектларининг
бозор қиймати;
–
олиб қўйилган ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати (бундан
қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкаларига бўлган ижара ҳуқуқи
мустасно);
–
олиб қўйилган ер участкасида жойлашган кўп йиллик дов
-
дарахтларнинг
бозор қиймати;
–
кўчиш, шу жумладан бошқа кўчмас мулк объектини вақтинчалик ижарага
олиш билан боғлиқ харажатлар;
–
ер участкасидан ва унда жойлашган кўчмас мулк объектларидан
фойдаланишдан олиниши мумкин бўлган бой берилган фойда (бунда ер участкаси
ва унда жойлашган кўчмас мулк объектлари бўшатиб қўйилган пайтдан
эътиборан аввалги фаолиятни тиклашга қадар бўлган, бироқ бир йилдан ортиқ
бўлмаган муддатдаги фойда ёки мавсумий ҳосилдан олиниши мумкин бўлган
фойда ҳисобга олинади);
–
ҳуқуқ
эгасининг қонунчиликда ёки келишувда назарда тутилган бошқа
харажатлари ва зарарлари”.
Суд амалиётида компенсация билан боғлиқ муаммолар мавжуд. Кўп
ҳолларда
ер участкаси ва унда жойлашган бино
-
иншоотлар ва бошқа турдаги
кўчмас мол
-
мулкни жамоат учун олиб қўйилганида тегишли компенсация тўлови
тўланмаслиги ёки кам миқдорда тўланиши кўзга ташланади. Масалан, Самарқанд
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
278
вилоят суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанцияси
томонидан 2022 йил 22 декабрда кўрилган 3
-782-22-
сонли апелляция ишига кўра,
даъвогар туман ҳокимининг 2003 йил 27 январдаги 62
-
Қ
-
сонли қарорига асосан
хусусий савдо дўкони фойдаланишга топшириш тўғрисидаги туман ҳайъати
аъзоларининг 2022 йил 25 декабрдаги далолатнома ёзуви тасдиқланиб, давлат
рўйхатидан ўтказилганлиги, бироқ савдо дўкони 2010 йилда туман ҳокимининг
қарори
билан бузилганлигини, туман ҳокими томонидан ушбу ер майдонига
мутаносиб равишда ер майдони ажратиб берилиши ва етказилган зарар
қопланиши
айтилганлиги, лекин бугунги кунга қадар савдо дўкони учун
берилиши лозим бўлган компенсация пулларини ҳамда ер майдонини бермасдан
келинаётганлиги, лекин унга ФИБ судига мурожаат қилиши кераклигини
тушунтиришганлиги, собиқ ҳокими ўша йилларда бир қанча ваъдалар бериб
уларни ишонтириб келганлиги, туман ҳокими ҳар сафар ўзгарганида ёзма ва
оғзаки мурожаат қилиб келганлиги, бироқ етказилган зарарни
тўламасдан
келаётганлигини билдириб, жавобгар Пастдарғом туман ҳокимлигидан унга
етказилган зарарни ундириб беришни сўраган. фуқаролик ишлари бўйича
Пастдарғом туман судининг 2022 йил 15 апрелдаги ҳал қилув қарори билан
даъвогарнинг даъво талаби рад қилинган.
Апелляция инстанция суди иш ҳужжатлари ўрганиш асосида биринчи босқич
суди бинони бузиш юзасидан ҳоким қарори чиқарилмаганлигига асосланган ҳолда
даъвогарнинг даъво талабини рад қилиш ҳақида тўхтамга келганлигини, лекин
ҳоким
қарори чиқарилмаганлиги даъвогарнинг мулкий ҳуқуқларига таъсир
қилмаслигини инобатга олмасдан, туман ҳокимлиги томонидан даъвогар номига
йўлланган унга тегишли савдо дўкони Жума шаҳри Бош режаси қайта ишлаб
чиқилиши муносабати билан бузилишга тушганлиги қайд этилганлиги тўғрисидаги
жавоб хатига ҳуқуқий баҳо бермасдан нотўғри хулосага келганлиги боис, ҳал қилув
қарорини
бекор қилишни иш бўйича лойиҳа (смета) ҳужжатидаги қийматнинг
экспертиза хулосаси билан асосли деб топилган 369.773.948 сўмни ундириш ҳақида
янги ҳал қилув қарори чиқаришни
лозим топган
[15].
Қайд
этиш лозимки, хусусийлаштирилган объектларини ҳимоя қилишнинг
асосий кафолатлари “Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдор ҳуқуқларининг
кафолатлари тўғрисида”ги қонунда белгиланган. Ушбу қонунда “давлат
тасарруфидан чиқариш ва хусусийлаштириш натижалари қайта кўриб
чиқилмайди ҳамда бекор қилинмаслиги” (24
-
модданинг биринчи қисми)
белгиланган. Бу қоида хусусийлаштирилган ер участкаси мулкдорининг
ҳуқуқларининг
кафолати сифатида муҳим аҳамият касб этади, албатта. Бироқ бу
ҳолат коррупция билан боғлиқ қоидаларга ҳам таъсир кўрсатиши мумкин. Зеро, ер
участкаси коррупция йўли билан хусусийлаштирилганда, унинг натижаларини
бекор қилишга нисбатан битимни ҳақиқий эмаслиги институтини қўлаш бу
ўринда ўринли бўлиши борасида ҳуқуқий казус мавжуд. Чунки, қонунда тўғридан
-
тўғри хусусийлаштириш натижалари “қайта кўриб чиқилмаслиги ҳамда бекор
қилинмаслиги” ёзилгани ҳолда, манфаатдор шахс томонидан хусусийлаштиришга
оид битимни ҳақиқий эмас деб топиш даъво қўзғатилганда бундай талаб
қаноатлантирилиши хусусийлаштириш натижасини бекор қилишга олиб келиши
мумкин. Қолаверса, ушбу қонуннинг 24
-
моддаси биринчи қисмига қарама
-
қарши
ўлароқ ушбу модданинг учинчи қисми “давлат органлари хусусийлаштириш
натижаларини қайта кўриб чиқиш, ҳақиқий эмас деб топиш ва бекор қилиш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
279
ташаббуси билан чиқиш тақиқланиши” белгиланган. Бундан англашиладики,
юридик ва жисмоний шахслар хусусийлаштириш натижаларини қайта кўриб
чиқиш ва бекор қилиш талаби билан судга ёки бошқа органга мурожаат қилишга
ҳақли саналади. Фикримизча, мазкур нормаларни ўзаро мувофиқлаштириш ва
номутаносибликни бартараф этиш лозим бўлади. Зеро, ушбу қонуннинг
24-
моддасининг биринчи қисми шахсларнинг ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш талаби
билан давлат органлари ва судларга мурожаат қилиш ҳуқуқига зиддир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Раҳмонқулов Ҳ., Рўзиназаров Ш., Оқюлов О., Азизов Х., Имомов Н. Хусусий
мулк ҳуқуқининг мазмуни. –
Тошкент: 2007. –
122 б
2.
Носик В.В. Право собственности на землю Украинского народа:
[монография] / В.В. Носик. –
К.: Юринком Интер, 2006. –
242 с.
3.
Шульга М.В. Актуальные правовые проблемы земельных отношений в
современных условиях: [текст]/ М.В. Шульга.
-
Харьков: Консум, 1998.
–
143 с.
4.
Харитонов Е. А., Харитонова О. И., Старцев А. В. Гражданское право
Украины: учебник. 2
-
е изд., перераб. и доп. –
Киев: Истина, 2009. –
210 с.
5.
Гражданский кодекс Украины. Научно
-
практический комментарий: в двух
томах. Т. 1/ под ред. О. В. Дзеры, Н. С. Кузнецовой, В. В, Луца. 3
-
е издание,
переработанное и дополненное. –
Киев: Юринком Интер, 2008. 8
-
–
35 с.
6.
Хримли О.Г. Институт защиты прав инвесторов: дис. …докт. юридич. наук:
12:00.04 / НАН Украины, Ин
-
т экон.
-
прав. исслед. Киев, 2017. 465 с.
7.
Задорожный О.В. Гражданско
-
правовое регулирование отношений
приватизации государственного имущества: автореф. дис. ... канд. юрид. наук. –
Запорожье: 2019. –
144 с.
8.
Титова Н.И. Земли сельскохозяйственного назначения: права граждан
Украины: научно
-
учебное пособие. –
Львов: ПАИС, 2005. –
238 с.
9.
Земельный кодекс Украины. Научно
-
практический комментарий / Под
ред. В.Г.Семчика.
- [3-
е изд. перераб. и доп]. –
Киев: Изд. Дом. «Ин Юре», 2007. –
540
10.
Шульга М.В. Актуальные правовые проблемы земельных отношений в
современных условиях.
–
Харьков: Консум, 1998.
–
224 с.
11.
Фуқаролик ишлари бўйича Зарбдор туманлараро судининг 2023 йил 16
февралдаги 2
-1303-2201/2972-
сонли иши бўийча ҳал қилув қарори //
https://public.sud.uz/report/CIVIL
12.
Самарқанд вилоят суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати
апелляция инстанциясининг 3
-782-22-
сонли апелляция иши
бўйича ажрими //
https://public.sud.uz/report/CIVIL
13.
Рахматиллаев, Ж. (2022). Хусусийлаштирилган ер участкаларининг
ҳуқуқий
мақоми.
Общество и инновации,
3(8/S), 192-201.
14.
Рахматиллаев, Ж., & Илесова, Д. (2022). Ер участкаларини
хусусийлаштириш тушунчаси ва
ер хусусий мулк сифатида.
Zamonaviy dunyoda
innovatsion tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot, 1(24), 112-119.
15.
Рахматиллаев, Ж. (2022). Кўчмас мулк объектлари жойлашган ер
участкаларини хусусийлаштириш асослари ва тартиби.
Общество и инновации,
3(6), 102-107.
16.
Рахматиллаев, Ж. (2022). Ер участкаларини хусусийлаштиришни ҳуқуқий
тартибга солишнинг айрим масалалари.
Общество и инновации,
3(11/S), 150-157.
