Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Constitutional reforms in the global development of
Uzbekistan
Saidmukhammad IBODULLAEV
1
Samarkand State University named after Sharaf Rashidov
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2023
Received in revised form
15 April 2023
Accepted 25 April 2023
Available online
15 May 2023
This article notes the fact that the ongoing constitutional
reforms in Uzbekistan are proof that the Basic Law is being
improved step by step in accordance with the requirements of
the time, at the same time, based on the most urgent tasks
facing society and the state, new prospects for further
modernization of the Constitution. The forthcoming legislative
innovations will serve the steady strengthening of political
stability and peace in our country, the coordinated functioning
of state authorities, the consistent development of the
foundations of civil society, the strengthening of law and order,
the development of society, and the well-being of the people.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3/S-pp267-277
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
constitution,
reforms,
society,
state,
modernization of the
Constitution,
legality,
legal order,
civil society.
O‘zbekistonning global rivojlanishi davridagi konstitutsiyaviy
islohotlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Konstitusiya,
islohotlar,
jamiyat,
davlat,
Konstitutsiyani
modernizatsiya qilish,
qonuniylik,
huquqiy tartibot,
fuqarolik jamiyati.
Ushbu
maqolada
O‘zbekistonda
o‘tkazilgan
va
o‘tkazilayotgan konstitusiyaviy islohotlar. Asosiy qonunni davr
ruhi va talablari asosida qadamba-qadam takomillashtirilib
borilayotganidan dalolat ekanligi, ayni paytda, jamiyat va davlat
oldida turgan eng dolzarb vazifalardan kelib chiqib,
Konstitutsiyani yanada modernizatsiya qilishning yangi
istiqbollari belgilanayotganlig
i, ushbu bo‘lajak qonunchilik
yangiliklari yurtimizda siyosiy barqarorlik va tinchlik-
osoyishtalikni bardavom mustahkamlashga, davlat hokimiyati
tuzilmalarining bahamjihat ishlashiga, fuqarolik jamiyati
asoslarini izchil rivojlantirishga, qonuniylik va huquqiy
1
Student, Faculty of Law, Samarkand State University named after Sharaf Rashidov. E-mail: Saidibodullayev@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
268
tartibotni kuchaytirishga, jamiyat rivoji va xalq farovonligini
ta’minlashga xizmat qilishi haqida fikr yuritildi.
Конституционные реформы в условиях глобального
развития Узбекистана
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
конституция,
реформы,
общество,
государство,
модернизация
Конституции,
законность,
правопорядок,
гражданское общество.
В данной статье отмечается тот факт, что проводимые в
Узбекистане
конституционные
реформы
являются
доказательством того, что Основной закон шаг за шагом
совершенствуется в соответствии с требованиями времени,
в то же время, исходя из наиболее актуальных задач,
стоящих перед обществом и государством, новые
перспективы дальнейшей модернизации Конституции.
Предстоящие
законодательные
новации
послужат
неуклонному укреплению политической стабильности и
мира в нашей стране, слаженному функционированию
органов государственной власти, последовательному
развитию основ гражданского общества, укреплению
законности и правопорядка, развитию общества и
благосостояния народа.
O‘zbek xalqining olijanob ezgu maqsadi –
izchil va barqaror rivojlanadigan, erkin
va farovon, ijtimoiy demokratik davlatni barpo etishdan iborat. Ushbu yuksak maqsadga
erishish uchun jamiyat va davlat hayotining barcha jabhalarida bosqichma-bosqich tub
islohotlarni hamda innovatsion modernizatsiyalash jarayonlarini amalga oshirib borish
yo‘li belgilangan.
“Mamlakatimizda mustaqillik yillarida amalga oshirilgan keng ko‘lamli islohotlar,
“Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Prezident farmonida
, milliy davlatchilik va
suverinitetni mustahkamlash, xavfsizlik va huquq-tartibotni, davatimiz chegaralari
daxlsizligini, jamiyatda qonun ustuvorlgini, inson huquq va erkinliklarini, millatlararo
totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlash uchun poydevor
bo‘ldi, xalqimizga farovon
hayot uchun munosib shart-
sharoit yaratdi”. Ijtimoiy
-siyosiy va huquqiy sohadagi ushbu
islohotlar izchilligi va mantiqiy davomiyligining isboti tarzida Yangi O‘zbekistonning
2022
–
2026-
yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiya
sida xalqparvar ijtimoiy davlat
barpo etish, Konstitutsiya va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy
hamda zarur shartiga aylantirishning dasturiy vazifalari belgilab berilganliga o‘ta muhim
ahamiyatga molikdir [1].
Respublikamiz hayotin
ing ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, huquqiy, ma’naviy, ma’rifiy
sohalarida keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirish orqali uni taraqqiyotning sifat jihatdan
yangi bosqichiga olib chiqish, huquqiy demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etish
mumkin.
Aynan faol islohotlar taraqqiyotning kafolati va uni harakatlantiruvchi omili bo‘lib
maydonga chiqadi.
Zero, jamiyat islohotlarsiz rivojlanishdan to‘xtaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining mamlakat Parlamentiga Murojaatnomasida
ta’kidlanganidek, “Barchamizga ayonki, islohot
-
bu yangilanish, o‘zgarish degani.
Islohotlar
ijobiy natija berishi uchun, avvalo raxbarlarimiz va odamlarimiz o‘rtasidagi munosabatlarni
o‘zgartirishda qonunlar beqiyos o‘rin tutadi”.
Ta’kidlash joizki, jamiy
atimizning barcha ijtimoiy tizimlari qatori huquqiy tizim
ham islohotlar qamrovida rivojlanmoqda. Boshqacha qilib aytganda, butun huquqiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
269
tizimimizda, shu jumladan, uning o‘zagi bo‘lmish qonunchilik tizimida tub islohotar
bosqichma-bosqich hamda muntazam tarzda amalga oshirilmoqda.
Fikrimizni yanada aniqroq ifodalaydigan bo‘lsak, gap huquqiy islohotlar xususida
bormoqda.
“Huquqiy islohotlar”
, iborasi o‘z mazmuniga jamiyatni huquqiy tizimini isloh
qilish, uni demokratik yangilash va ma’rifiy dunyo qadriyatlari hamda umume’tirof
etilgan prinsiplar asosida takomillashtirish, degan ma’noni qamrab oladi. Ma’lumki
“islohot” tushunchasi lotincha “reformo” so‘zidan olingan bo‘lib, “o‘zgartirish, tuzatish,
qayta tashkil etish” ma’nosini anglatadi. Shundan kelib chiqib ta’rif beriladigan bo‘lsa,
huquqiy tizimni isloh qilish deganda jamiyatning zamonaviy talab va ehtiyojlari asosida
huquqiy hayotni o‘zgartirish, yangilash, modernizatsiya qilish tushuniladi.
Mustaqillik davrida O‘zbekiston Respublikasining o‘z huquqiy tizimi qaror topdi.
Aytish joizki, huquqiy tizimning tarkibiy qismlarini tashkil etuvchi barcha huquqiy
institut va hodisalar birdek yuksak maromda rivoj topayotgani yo‘q. Ayrim elementlar,
masalan, qonunchilik jadal rivojlanay
otgan bo‘lsa, boshqa elementlar sustroq
rivojlanmoqda yoki eski shakl va qoliplaridan to‘la halos bo‘lganicha yo‘q, bular, xususan,
huquqiy ong, huquqiy madaniyat va hokazo. Bu esa huquqiy tizimning barcha tarkibiy
elementlari tubdan isloh etilishi, ularning har birini davr talablariga moslashtirish
lozimligini anglatadi.
Huquqiy tizim quyidagi tarkibiy birikmalarning mushtarak yagonaligi ifodasi
sifatida namoyon bo‘ladi: huquq (huquqiy normalar yig‘indisi), huquq tizimi (huquq
tarmoqlari majmui), huquqiy p
rinsiplar (rahbariy g‘oyalar), huquq ijodkorligi (jarayon),
huquqni amalga oshirish,huquqiy munosabatlar, huquqiy tartibga solish mexanizmi,
yuridik muassasalar tizimi, yuridik amaliyot, huquqiy siyosat, huquqiy mafkura, huquqiy
ong, huquqiy madaniyat va boshqalar.
Shubhasiz, huquqiy tizimning asosini, markaziy o‘zagini konstitutsiya tashkil etadi.
Konsitutsiya jamiyat va davlat binosining poydevoridir. Davlat rahbarimiz Sh.Mirziyoyev
ta’kidlaganidek, “Konstitutsiyamiz asosida mamlakatimizda milliy qonunchi
lik tizimi,
davlat organlari, fuqarolik jamiyati shakllandi. Bugungi kunda barcha jabhalarda keng
ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ijtimoiy
-iqtisodiy, siyosiy va harbiy
salohiyatimiz yuksalib, fuqarolarimizning dunyoqarashi tobora o‘sib bormoqda.
Bularning barchasi, eng avvalo, Bosh Qomusimizning hayotbaxsh kuch-qudrati
natijasidir” [2].
Aslida xalq, jamiyat va davlat irodasining qonuniy ifodasi bo‘lgan Konstitutsiya
ham ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot uchun xizmat qilishga safarbar etilgandir. Ayni shu
ma’noda Konstitutsiya ham jamiyat va davlat ravnaqi yo‘lida takomillashtirilishga zarurat
sezadi. Avvalo, shuni yodda tutish lozimki, 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ham tarixiy zaruriyat: ya’ni sobiq tuzumdan
y
angi davlatchilikni barpo etishga yo‘naltirilgan demokratik tuzumga o‘tishimiz
munosabati bilan vujudga kelgan edi.
Konstitutsiyamiz qabul qilingan vaqtdan to hozirgacha o‘tgan muayyan tarixiy
davrda yuz bergan uning takomillashish va rivojlanish dinamikasi, ijtimoiy
taraqqiyotimiz talablari, ruhi va ehtiyojlariga moslashuvini bir qator
konstitutsiyaviy
islohotlarda
, demokratik mazmundagi yangilanishlarda ko‘rish mumkin. Mustaqillik
yillari mobaynida Asosiy qonunimizga o‘ndan ziyod o‘zgartirish va qo‘shimch
alar
kiritilgan. Ularni ikki davrga taqsimlab talqin etamiz:
а
)
Konstitutsiya qabul qilingandan to “mamlakatimizda demokratik islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi” asosidagi
o‘zgartirishlar kiritilguncha o‘tgan davr;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
270
b)
O‘zbekistonning innovatsion rivojlanishi sharoitida konstitutsiyaga kiritilgan
o‘zgartirish va qo‘shimchalar davri.
Yuqorida
ta’kidlab o‘tilgan
birinchi davrdagi konstitutsiyaviy islohotlar
quyidagilardan iborat
:
Birinchisi,
1993-yil 28-dekabrda amalga oshirildi.
Unga ko‘ra, O‘zbekiston
Respublikasi Konsitutsiyasi 77-
moddasining birinchi qismidagi “150 nafar deputatdan”
degan so‘zlar “deputatlardan” degan so‘zlar bilan almashtirildi [3]. Bu, albatta, aholi,
o‘sishi, tuman
-sha
harlar maqomining o‘zgarishi bilan o‘z
-
o‘zidan saylov okruglari soni
o‘zgarishini inobatga olgan holda kiritilgan edi.
Ikkinchisi,
2003-yil 24-aprelda amalga oshirildi.
O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi moddalariga kiritilgan o‘zgarishlar, asosan, uning beshinchi bo‘limi
XVIII
–XX, XXIII boblariga taalluqli hamda O‘zbekiston Respublikasining ikki palatali
parlamentini saylash va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy vakolat
muddatini besh yildan yetti yillik qilib o‘zgartirish
to‘g‘risidagi masalalar yuzasidan
2002-yil 27-
yanvar kuni o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi referendumining qarorlari
bilan bog‘liq. Ya’ni, referendum qarorlariga muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisini ikki palatali parlamentga aylantirish maqsadini konstitutsiyaviy darajada
mustahkamlashga qaratildi [4].
Uchinchisi,
2007-yil 11-
aprelda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
89-moddasiga, 93-moddasining 15-bandiga, 102-moddasining ikkinchi qismiga
tuzatishlar kiritildi. Ushbu tuzatishlar davlat boshqaruvini yanada demokratlashtirish,
hokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi tarmoqlari, hukumat va mahalliy davlat
hokimiyati organlari zimmasiga Konstitutsiya bilan yuklatilgan vakolatlarni amalga
oshirishdagi roli va ma’suliyatini osh
irish, mamlakat Prezidenti vazifalarini yanada
aniqlashtirish hamda huquqiy me’yorlar doirasida cheklash, shuningdek, yuqorida
ko‘rsatib o‘tilgan islohotlarni amalga oshirishda, jamiyatni yangilash va modernizatsiya
qilishda siyosiy partiyalarning roli ham
da ta’sirini kuchaytirish maqsadida kiritildi.
Masalan, Konstitutsiyaning 89-moddasi quyidagi tahrirda bayon etildi:
“O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti davlat boshlig‘idir va davlat hokimiyati
organlarining kelishilgan holda faoliyat yuritishini hamd
a hamkorligini ta’minlaydi” [5].
Prezident ijro hokimiyati rahbari va Vazirlar Mahkamasining raisi hisoblanishiga
oid qoida Asosiy qonundan chiqarildi.
To‘rtinchisi,
2008-yil 25-
dekabrda “Saylov to‘g‘risidagi qonun hujjatlari
takomillashtirilishi munosaba
ti bilan “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonunlariga
o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish haqida”gi qonuni bilan Konstitutsiyaning
77-
moddasi, birinchi qismi yangi tahrirda bayon etildi [6]. Unga ko‘ra, ‘‘O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining deputatlari 120 nafardan 150 nafarga
ko‘paytirildi. Endi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputatlarining 135 nafari hududiy bir
mandatli saylov okruglari bo‘yicha ko‘ppartiyaviylik asosida umumiy, teng va to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yo‘li bilan saylanadigan bo‘ldi.
Ko‘ppartiyaviylik asosida saylanadigan deputatlar sonining 15 nafarga ko‘paytirilishi
siyosiy partiyalarning qonun chiqaruvchi organ quyi palatasidagi vakilligini kengaytirdi.
Bu o‘zgarish partiyalarning parlamentdagi ishtirokini yanada keng qamrovli bo‘lishini
ta’minladi.
Qonunchilik palatasining 15 nafar deputati O‘zbekiston ekologik harakatidan
saylanadigan bo‘ldi.
Bu yangi qoidadan kelajakda ekologik harakatning yangi siyosiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
271
kuch sifatida shakllanayotganligini kuzatishimiz mumkin. Ushbu qoida orqali saylov
qonunchiligiga o‘ziga xos yangilik –
deputatlik o‘rinlarini kvotalash instituti kiritildi.
Beshinchisi,
2011-yil 18-
aprelda qabul qilingan qonun bilan O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 78, 80, 93, 96 va 98-
moddalariga o‘zgartirish va
qo‘shimchalar kiritildi. Ushbu o‘zgartirish va qo‘shimchalar demokratik islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish, davlat hokimiyati va
boshqaruvini demokratlashtirish, davlat hokimiyatining subyektlari: davlat rahbari
–
Prezident, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlar o‘rtasidagi vakolatlarning
yanada mutanosib taqsimlanishini ta’minlash, shuningdek, sotsial
-iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy islohotlarni amalga oshirishda, jamiyatni yangilash va modernizatsiya qilishda
parlament rolini kuchaytirish maqsadida amalga oshirildi.
Hokimiyat sub’yektlari o‘rtasida vakolatlar munosib taqsimlanishiga erishishda
Asosiy qonunimizning 98-moddasiga kiritilgan tuzatishlar jiddiy ahamiyat kasb etdi.
E’tiborlisi shundaki, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Konstitutsiyadagi mazkur
moddaning yangi matnini “De lege feranda” tarzida taqdim etdi.
Konstitutsiyaviy qonunchilikni takomillashtirishga yo‘naltirilgan bu takliflar,
birinchidan,
hokimiyat tarmoqlari mustaqilligining oshishiga xizmat qilsa,
ikkinchidan,
davlat hokimiyati tizimida o‘zaro bir
-
birini tiyib turish mexanizmida yangi bo‘g‘inlarni
nazarda tutadi. Masalan, Vazirlar Mahkamasi vakolatiga taalluqli masalalar yuzasidan
qarorlar qabul qilish, ijro etuvchi hokimiyat devonini tuzish va unga rahbarlik qilish
huquqi Prezident vakolatlari doirasidan chiqarildi. Bosh vazirning Prezidentga viloyatlar
hamda Toshkent shahar hokimlarini tayinlash va lavozimidan ozod etish uchun taqdim
qilish huquqining berilishi Bosh vazir boshchiligidagi ijro etuvchi hokimiyat
mustaqilligini va ta’sirini oshirishga xizmat qilsa, shuningdek, uning
hisobotini tinglash va
muhokama qilish
Parlament rolini yanada kuchaytirishga ko‘maklashuvchi
institut bo‘ldi.
Konstitutsiyaga kiritilgan yana bir muhim demokratik o‘zgartirishga muvofiq,
O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri va O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonunchililk palatasi o‘rtasida ziddiyatlar doimiy tus olgan holda Qonunchilik pala
tasi
deputatlari umumiy sonining kamida uchdan bir qismi tomonidan O‘zbekiston
Respublikasi prezidenti nomiga rasman yo‘naltirilgan taklif bo‘yicha O‘
zbekiston
respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qo‘shma majlisi muhokamasiga Bosh vazirga
nisbatan
ishonchsizlik votumi bildirish
haqidagi masala kiritilishi mumkin.
Alohida urg‘u berish joizki, Hukumat rahbari Bosh vazirga nisbatan ishonchsizlik
votumi tegishlicha O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatlari
va senati a’zolari um
umiy sonining kamida uchdan ikki qismi ovoz bergan taqdirda qabul
qilingan hisoblanadi.Bunday holatda O‘zbekiston Republikasi prezidenti O‘zbekiston
Respublikasi Bosh vazirini lavozimidan ozod etish bo‘yicha qaror qabul qiladi.
Bunda
O‘zbekiston Respublika
si Vazirlar Mahkamasinng butun tarkibi Bosh vazir bilan birga
iste’foga chiqadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 98
-moddasiga kiritilgan ushbu
o‘zgartirish va qo‘shimchalar Konstitutsiyaning 78 va 93
-moddalariga ham tegishli
tuzatishlarni kiritish zaruratini belgiladi. Jumladan, konstitutsiyaning 78-moddasi
15-bandida Qonunchilik palatasi va Senatning birgalikdagi vakolatlari sifatida mamlakat
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining dolzarb masalalari yuzasidagi Bosh vazirning
hisobotlarini eshitish va muhokama qilish vakolati nazarda tutildi. Bu holat ham siyosiy
partiyalar, ham parlament roli va ta’sirining oshirilishi, Oliy Majlisning qonunlar ijro
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
272
etilishi ustidan amalga oshiradigan nazorat faoliyatining yanada takomillashtirilishiga,
shuningdek, konstitutsiyaviy islohotlarning dastlabki bosqichida hukumatni
shakllantirish tartibi yanada takomillashtirilishiga xizmat qildi. Konstitutsiyaviy
islohotlarning dastlabki bosqichida hukumatni shakllantirish tartibi yanada
demokratlashtirildi. Xususan, Konstitutsiyaning 98-moddasiga kiritilgan qoidaga
muvofiq, O‘zbekiston Respublikasi Bosh Vaziri nomzodi O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining
qonunchilik palatasiga saylovlarda eng ko‘p deputatlik o‘rnini olgan siyosiy
partiya yoki teng miqdordagi depu
tatlik o‘rinlarini qo‘lga kiritgan bir necha siyosiy
partiyalar tomonidan taklif etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti taqdim etilgan Bosh vazir lavozimiga
nomzodni ko‘rib chiqqanidan keyin, o‘n kun muddat ichida uni O‘zbekiston Respublikasi
Oliy M
ajlisi palatalarining ko‘rib chiqishi va tasdiqlashi uchun taklif etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining a’zolari Bosh vazirga ko‘ra,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlanadi.
Yangi Bosh vazir nomzodi O‘zbekiston Respublik
asi Prezidenti tomonidan
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasidagi barcha siyosiy
partiyalar fraksiyalari bilan tegishli maslahatlashuvlar o‘tkazilganidan so‘ng O‘zbekiston
Respublikasi oliy majlisining palatalariga ko‘rib chiqish
va tasdiqlashga taqdim qilish
uchun taklif etiladi.
Oltinchisi,
Oliy Majlis tomonidan 2011-yil 12-
dekabrda qabul qilingan “O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 90-
moddasiga tuzatishkiritish to‘g‘risida”gi qonun bilan
amalga oshirildi. Ushbu
qonunga ko‘ra, O‘zbekiston respublikasi Prezidentining vakolat
muddati yetti yildan besh yilga o‘zgartirildi [8]. Bundan maqsad davlat boshqaruvining
demokratik prinsiplarini, ijtimoiy-iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy o‘zgarishlarni amalga
oshirishda parlamentn
ing roli va ahamiyatini mustahkamlash edi. Bu o‘zgartirishlar
“Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”da
berilgan davlat boshqaruvi va jamiyat qurilishi
sohasidagi demokratik o‘zga
rtirishlarning mantiqiy davomi b
O‘‘lib, rivojlangan
demokratik mamlakatlarning davlat qurilishi tajribasini inobatga olgan holda kiritildi.
Yettinchisi,
“O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ayrim moddalariga
o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida (32, 78, 93, 98, 103, va 117
moddalariga)”gi
qonunning Oliy Majlis Qonunchilik Palatasi tomonidan qabul qilinishi va 2014-yil
10-
aprelda Senat tomonidan ma’qullanishi mamlakatimizda ijtimoiy hayotni va davlat
boshqaruvini izchil
demokratlashtirish borasida chuqur o‘ylangan holda amalga
oshirilayotgan siyosatning ajralmas qismi va mantiqiy davomi hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining ayrim vakolatlarini Oliy Majlis va Vazirlar Mahkamasiga
o‘tkazish bo‘yicha Asosiy Qonunimiz moddalariga kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar
Prezidentning davlat hokimiyati organlarining kelishilgan holda faoliyat yuritishi hamda
hamkorligini, davlat hokimiyati tarmoqlari o‘rtasida vakolatlarning oqilona qayta
taqsimlanishi, shuningde
k ular o‘rtasida “o‘zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanati
tizimi”ning samarali ishlashini ta’minlashning konstitutsiyaviy mexanizmlarini yanada
takomillashtirishga xizmat qilishi shubhasiz.
Komil ishonch bilan aytish joizki, mazkur qonunchilik yangiliklari inson
huquqlarining ta’minlanishiga, qonuniylikka rioya etilishiga, davlat organlarining
qonunlarni, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlarini ijro etish faoliyati ustidan jamoat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
273
hamda parlament nazoratini ta’minlash bo‘yicha samarali tizim yaratil
ishiga salmoqli
poydevor yaratdi.
Asosiy qonunning 32-moddasi mamlakat hayotida fuqarolik jamiyati
institutlarining rolini oshirishga qaratilgan muhim qoida bilan boyitildi.
Ya’ni,
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda o‘zini o‘zi
boshqarish, referendumlar o‘tkazish va davlat organlarining faoliyati ustidan
jamoatchilik nazoratini
rivojlantirish va takomillashtirish yo‘li bilan ham amalga
oshirilishi haqidagi norma bilan to‘ldirildi.
Konstitutsiyaning 78-moddasiga yangi
21-band kiritilib, unda
parlament nazorati
instituti nazarda tutildi. Mahalliy ijro etuvchi
hokimiyat organlarining mustaqilligini va ayni vaqtda vakilllik organi oldidagi
mas’uliyatini kuchaytirish maqsadida, Konstitutsiyaning 103
-moddasiga viloyat, tuman
va shahar hokimining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining eng muhim va dolzarb
masalalari yuzasidan
hisobotlar taqdim etish
majburiyatini belgilaydigan norma kiritildi.
Mazkur hisobotlar bo‘yicha Xalq deputatlari kengashlari tegishli qarorlar qabul qili
shi
orqali bu konstitutsiyaviy institut huquqiy jihatdan rasmiylashtiriladi.
Shuningdek, Konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritish to‘g‘risidagi qonun bilan
98-
modda Bosh vazir lavozimiga nomzod O‘zbekiston respublikasi Oliy majlisida uning
nomzodi ko‘rib chi
qilayotgan va tasdiqlanayotgan paytda Vazirlar Mahkamasining yaqin
va uzoq istiqbolga mo‘ljallangan
harakat dasturini
taqdim etishini nazarda tutadigan
yangi qoidalar bilan to‘ldirildi. Konstitutsiyaga kiritilgan ushbu norma konstitutsiyaviy
rivojlanishnin
g xalqaro amaliyotiga to‘liq mos keladi. Hukumatning faoliyat (harakat)
dasturini tahlil qilish ko‘plab demokratik davlatlar tajribasidan o‘rin olgan
konstitutsiyaviy institut hisoblanadi. Xususan, germaniya Asosiy qonuniga binoan,
parlament a’zolari nafaqat hukumat rahbari va a’zolarini tasdiqlaydi, balki hukumat
dasturi loyihasi bo‘yicha o‘z munosabatlarini ham bildiradi. Ushbu dastur qonun
chiqaruvchi idora a’zolari tomonidan tasdiqlanishi yoki rad etilishi mumkin. Dasturning
rad etilishi bir vaqtning o‘
zida hukumatga nisbatan ishonchsizlik votumi bildirilishini
anglatadi. Finlyandiya Konstitutsiyasiga muvofiq, deputatlar Bosh vazir nomzodi
tasdiqlangunga qadar hukumat dasturi loyihasini ko‘rib chiqadi hamda uning mazmunini
o‘rganib chiqqach, Prezidentga Bosh vazir lavozimiga nomzodni qo‘llab
-quvvatlash
mumkinligi borasida o‘z fikrlarini bildiradi.
Darhaqiqat, Konstitutsiyaga kiritilgan tuzatishlar: parlament tomonidan
hukumatning harakat dasturi ko‘rib chiqilishiga oid qismi, deputatlar va siyosiy
partiyalar fraksiyalari yangi shakllanayotgan Vazirlar Mahkamasining mamlakatni
barqaror ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirishni ta’minlash bo‘yicha kelgusi faoliyatining
barcha jihatlaridan xabardor bo‘lishi Bosh vazir nomzodi, hukumatning tutgan yo‘li
bo‘yicha o‘z
yondashuvini belgilab olishlariga imkon yaratadi.
Yana bir demokratik normaga ko‘ra, Vazirlar Mahkamasiga O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi uchun har yili mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy hayotining eng
muhim masalalari yuzasidan
ma’ruzalar taqdim etish
vazifasi yuklatildi. Asosiy
qonunimizning avvalgi tahririga ko‘ra, bunday ma’ruzalarni parlamentning ko‘rib
chiqishi uchun taqdim etish O‘zbekiston Respublikasi Prezident vakolatiga kirar edi.
Konstitutsiyaga kirgan yana bir yangi normaga muvofiq, O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti endi mamlakat ichki va tashqi siyosatini amalga oshirishning eng muhim
masalalari bo‘yicha respublika Oliy Majlisiga
murojaat etish huquqiga
ega bo‘ldi.
Ko‘pgina rivojlangan davlatlarning Konstitutsiyalarida Prezident mamlakat hayo
tining
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
274
muhim masalalari bo‘yicha parlamentga murojaat qilish huquqiga ega. Odatda, bunday
murojaat bir yilda bir marta amalga oshirilib, unda Prezident davlatning ichki va tashqi
siyosatining ustuvor masalalari yuzasidan asosiy vazifalarni bayon etadi, o‘z
yondashuvi
va munosabatini bildiradi. U ushbu muhim masalalarga deputatlar(senatorlar), siyosiy
partiyalar, fuqarolik jamiyati institutlari hamda keng jamoatchilik e’tiborini tortadi; o‘z
siyosiy yo‘lini sinovdan o‘tkazadi; davlat va jamiyat oldida turgan
dolzarb masalalarni hal
etishga davlat tuzilmalari hamda fuqarolik jamiyati institutlarini safarbar etadi.
O‘zbekistonning yangilanish davridagi konstitutsiyaviy islohotlarning mazmun
-
mohiyati.
O‘zbekiston Republikasi Konstitutsiyasi oliy martabadagi qonu
n sifatida
davlatimizning mohiyatini, huquqiy qiyofasi va tabiatini, uning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy
tuzumini, boshqaruvning demokratik prinsiplarini, jamiyat rivojlanishining strategik
yo‘nalishlarini, fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlarini,
ma’naviy qadriyatimiz
asoslarini mustahkamlaydi. Uning mazkur boradagi salohiyati bugungi yangilanishlar
sharoitida yanada yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
Davlatimiz rahbarining e’tirof etishicha, Asosiy qonunimiz va uning zamirida
yaratilgan harakatlar strategiyasi va Taraqqiyot strategiyasi bugungi kunda jonajon
vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko‘tarishda, innovatsion va industrial rivojlanish
sari odimlashida beqiyos o‘rin egallamoqda. Mamlakatimizning davlat va jamiyat hayoti
barcha sohalarini tubdan
yangilashga qaratilgan jadal va innovatsion rivojlanish yo‘liga
o‘tishi, avvalo Konstitutsiyamizni ushbu talablarga mos tarzda isloh qilishni, qolaversa,
butun qonunchilik tizimini tegishlicha modernizatsiyalashni taqozo etdi.
Tahlil etilayotgan davrda konstitutsiyaviy islohotlar ham davr ruhiga muvofiq
ma’no
-
mazmun kasb etdi. Ular Konstitutsiya va qonun ustuvorligini ta’minlash,
fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli kafolatlash, ijtimoiy adolatga erishish,
aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish mavzulariga qaratildi. Xususan, 2017-yil
28-martda konstitutsiyamizning 80, 81, 83, 93, 107, 110, 112-moddalariga kiritilgan
o‘zgarish va qo‘shimchalar mamlakat Prezidentining “Sud
-huquq tizimini yanada isloh
qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi (2016
-yil 21-
oktabr) va “O‘zbekiston Respublikasi Sud
tizimi tuzilmasini tubdan takomillashtirish va faoliyati samaradorligini oshirish chora-
tadbirlari to‘g ‘risida”gi
(2017-yil 21-
fevral) farmonlaridagi muhim g‘oya va yangiliklar
asosida amalga oshirildi[9].
Mazkur o‘zgartirishlarni nazarda tutgan Qonun Harakatlar strategiyasida belgilab
berilgan vazifalarni ro‘yobga chiqarishga qaratilgan prinsipial qoidalardan iborat
bo‘lib,
ularda fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini
kengaytirish, odil sudlovga erishish darajasini, sud ish yurituvining samaradorligi va
sifatini oshirish, nomzodlarni tanlash va sudyalar lavozimlariga tayinlash tizimini yanada
takomillashtirish sud-huquq sohasida olib borilayotgan islohotlarning muhim
yo‘nalishlari sifatida mustahkamlab qo‘yildi.
Ular quyidagilardan iborat:
1)
Oliy xo‘jalik sudi va Oliy sud fuqarolik, jinoiy, ma’muriy va iqtisodiy sud ishi
yurituvi sohasidagi sud hokimiyatining yagona oliy organiga
–
O‘zbekiston Respublikasi
Oliy sudiga birlashtirildi. Sud hokimiyatining oliy organi ikkita ekanligi, jumladan,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi va Oliy xo‘jalik sudining mavjudligi, avvalambor, sud
ti
zimini boshqarish funksiyalarining takrorlanishiga sabab bo‘layotgan, shuningdek,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
275
amaldagi tuzilma yagona sud amaliyotini, xizmat vazifalarining oqilona taqsimlanishini
ta’minlab bermayotgan edi.
Qabul qilingan konstitutsiyaviy o‘zgartirishlar mamlakatimiz
da sud tizimini
yanada chuqur isloh qilish, demokratlashtirish, odil sudlovning samaradorligini oshirish
uchun asos yaratdi.
Ma’lumot uchun:
Hozirgi kunda O‘zbekistonning har bir hududida jami 218 ta
ma’muriy sudlar (267 ta sudyalik shtati) tashkil etilib,
faoliyat yuritmoqda [10].
Shuningdek, Qoraqalpog‘iston respublikasi va viloyatlarda 14 ta iqtisodiy sudlar, tuman
va shaharlarda
–
70 ta, jami 84 ta iqtisodiy sudlar tashkil etilgan. Iqtisodiy sudlar
tomonidan 2018-
yil davomida 445 782 ta ish ko‘rib chiqilib, da’vogarlar foydasiga
11,2 trln. so‘mga yaqin mablag‘ undirish haqida sud qarorlari qabul qilingan.
2)
Asosiy qonunimizga kiritilgan o‘zgartirishlarga muvofiq, sud
-huquq tizimida
yangi institut
–
O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi joriy
etildi. Bu Kengash
avval amalda bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Sudyalarni tanlash
va lavozimlarga tavsiya etish bo‘yicha oliy malaka komissiyasini almashtirdi.
Sudyalar oliy kengashi tuzilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublik
asi
Konstitutsiyasi 111-moddasining yangi tahririda Sudyalar oliy kengashning
konstitutsiyaviy maqomi aniq mustahkamlandi. O‘zbekiston Respublikasi Sudyalar Oliy
Kengashi sudyalar hamjamiyatining organi hisoblanadi va O‘zbekiston Respublikasi sud
hokimiyat
i mustaqilligi haqidagi konstitutsiyaviy prinsipga rioya etilishini ta’minlashga
ko‘maklashishi belgilab qo‘yildi. Kengash raisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
taqdimiga binoan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati tomonidan
tayinlanish
i (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 80
-moddasining 4-bandi),
Sudyalar oliy kengashi a’zolari qonunga muvofiq davlat rahbari tomonidan tasdiqlanishi
belgilab qo‘yildi.
Konstitutsiya Sudyalar Oliy kengashiga keng vakolatlar beradi. Konstitutsiya
93-moddasi birinchi qismi 14-
bandining yangi tahririga muvofiq, Prezident O‘zbekiston
Respublikasi Harbiy sudi raisini lavozimga tayinlaydi hamda lavozimidan ozod qiladi.
Ayni paytda, Kengash O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti bilan kelishilgan holda
harbiy sudlar, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari sudyalarni, tumanlararo, tuman,
shahar sudlari raislarini hamda sudyalarini mustaqil ravishda lavozimga tayinlaydi
hamda lavozimidan ozod qiladi. Shuni qayd etish kerakki, avval sudyalarning bu toifalari
O‘zbek
iston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanar edi.
Konstitutsiyaga sud hokimiyatining faoliyatini tubdan yaxshilashga, nufuzini oshirishga,
sudlar tuzilishini takomillashtirishga hamda sudyalarni tanlash va lavozimlarga tayinlash
tizimini demokratlash
tirishga qaratilgan ushbu va bir qator boshqa o‘zgartirish hamda
qo‘shimchalarning kiritilishi fuqarolar va tadbirkorlik subyektlari huquqlari, erkinliklari,
qonuniy manfaatlari sudda ishonchli himoya qilinishini ta’minlashning, mamlakatda qonun
ustuvorligini, qonuniylikni mustahkamlashning muhim omiliga aylandi [11].
3) Parlamentning ayni shu 2017-
yil martidagi majlisida “O‘zbekiston Respublikasi
Sudyalar Oliy Kengashi to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilindi.
Unda mustahkamlangan
qoidaga ko‘ra, O‘zbekiston Resp
ublikasi Sudyalar oliy kengashi sudyalar hamjamiyatining
organi bo‘lib, u O‘zbekiston Respublikasi sud hokimiyatining mustaqilligi konstitutsiyaviy
prinsipiga rioya etilishini ta’minlashga ko‘maklashadi (Qonunning 2
-moddasi).
Mazkur qonunning 5-moddasida Sudyalar oliy kengashining tarkibi va shakllantirish
tartibi belgilangan:
Kengash rais, rais o‘rinbosari, uning a’zolari va kotibidan –
jami yigirma bir nafar
kishidan iborat tarkibida sudyalar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, fuqarolik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
276
jamiyati institutlari vakillari hamda huquq sohasidagi yuqori malakali mutaxassislar
orasidan shakllantiriladi.
Kengash raisining o‘rinbosari va uning o‘n bir nafar a’zosi Rais
taqdimiga binoan
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan sudyalar orasidan tasdiqlanadi.
Kengash kotibi va uning yetti nafar a’zosi O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti
tomonidan huquqni muhofaza qiluvchi organlar, fuqarolik jamiyati institutlari vakillari
hamda huquq sohasidagi yuqori malakali mutaxassislar orasidan tasdiqlanadi.
Kengash raisi, kotibi va sudyalar orasidan tasdiqlangan o‘n bir nafar a’zosi o‘z
faoliyatini doimiy asosda amalga oshiradi, Kengashning qolgan sakkiz nafar a’zosi, shu
jumladan, Kengash raisining o‘rinbosari o‘z faoliyatini jamoatchilik asosida amalga oshi
radi.
O‘
zbekiston Respublikasi Parlamenti 2017-yil 27-mayda Konstitutsiyaning 80, 93,
108 va 109-
moddalariga qator o‘zgartirishlar kiritish to‘g ‘risida qonun qabul qildi [12].
Jumladan, Asosiy qonunning 80-moddasi 5-
bandidan O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti
taqdimiga binoan Tabiatni
muhofaza qilish davlat qo‘mitasining raisini tayinlash hamda
uni lavozimidan ozod qilish haqidagi qoida chiqarib tashlandi; shuningdek, 12-banddan
Tabiatni muhofaza qilish qo‘mitasi raisining hisobotini esh
itish Oliy Majlis Senati
vakolatidan chiqarildi. Endi mazkur qo‘mita Vazirlar Mahkamasi tomonidan
shakllantirilishi va unga hisobot berishi belgilandi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 7-
dekabrdagi O‘zbekiston
xalqiga bayram tabrigida Asosiy qonunimizni Taraqqiyot strategiyasidagi vazifalarga
moslab isloh etish lozimligini ta’kidladi: “Taraqqiyot strategiyasida o‘z aksini topayotgan,
adolatli va xalqparvar davlat barpo etishda muhim ahamiyat kasb etadigan vazifalarni
amalga oshirish uchun, avvalo, yangi konstitutsiyaviy makon hamda yanada mustahkam
qonunchilik bazasi kerak bo‘lishini yaxshi tushunamiz. Shu ma’noda, Asosiy qonunimizni
jamiyatdagi bugungi real voqelikka, shiddatli islohotlarimiz mantig‘iga moslashtirish,
Yangi O‘zbekiston Taraq
qiyot strategiyasi uchun mustahkam huquqiy poydevor yaratish
muhim vazifaga aylanmoqda. Shu bois,
Birinchidan,
iqtisodiy islohotlar jarayonida inson manfaatlarini ta’minlash bosh
mezon bo‘lishi kerak.
Bu
–
xalqparvar davlat barpo etishning eng muhim shartidir.
Ikkinchidan,
“Jamiyat –
islohotlar tashabbuskori” degan ezgu g‘oya doirasida
Asosiy qonunimizda fuqarolik jamiyati institutlarining o‘rni va maqomini
konstitutisyaviy jihatdan mustahkamlash ham davr talabidir.
Uchinchidan,
Bosh qomusimizda oila institutini rivojlantirish, ezgu insoniy
qadriyatlarimizni kelgusi avlodlarga bezavol yetkazish, millatlararo totuvlikni yanada
mustahkamlash bo‘yicha konstitutsiyaviy asosalrni belgilab qo‘yishimiz zarur.
To‘rtinchidan,
farzandlarimiz Yangi O‘zbekiston bunyodko
rlari sifatida maydonga
chiqayotgan bugungi kunda Konstitutsiyamizda yoshlarning huquq va manfaatlarini to‘la
ta’minlash maqsadida yoshlarga oid davlat siyosati, o‘g ‘il
-qizlarimizni har tomonlama
qo‘llab
-quvvatlash masalasi, ularning huquq va burchlari konstitutsiyaviy darajada
O‘
z aksini topishi kerak.
Beshinchidan,
hozirgi kunda O‘zbekiston ijtimoiy davlat va adolatli jamiyat qurish
sari jadal bormoqda. Shu sababli “Yangi O‘zbekiston –
ijtimoiy davlat” degan tamoyilni
konstitutsiyaviy qoida sifatida muhrlashning vaqti-soati yetdi.
Oltinchidan,
inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha amaldagi tizimning
samarasini oshirish maqsadida Konstitutsiyamizda bolalar mehnatiga yo‘l qo‘ymaslik,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
277
nogironlar, keksa avlod vakillarining huquqlarini ishonchli himoya qilish masalalari ham
o‘z aksini topishi zarur.
Yettinchidan,
hozirgi vaqtda ko‘plab rivojlangan davlatlar, tabiatdagi global
o‘zgarishlarni hisobga olib, o‘z konstitutsiyasiga ekologiyaga oid maxsus boblar
kiritmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyas
ida ham ushbu dolzarb masalaga
doir huquqiy normalar ustuvor o‘rin egallashi lozim.
Sakkizinchidan,
Uchinchi Renessansning to‘rt uzviy halqasi bo‘lmish bog‘cha,
maktab, oliy ta’lim va ilm
-fan sohalarini rivojlantirish masalalarini konstitutsiyaviy
darajada
mustahkamlab qo‘yish ham maqsadga muvofiqdir”.
Shunday qilib, yuqoridagi konstitusiyaviy islohotlar Asosiy qonunni davr ruhi va
talablari asosida qadamba-qadam takomillashtirilib borilayotganidan dalolatdir. Ayni
paytda, jamiyat va davlat oldida turgan eng dolzarb vazifalardan kelib chiqib,
Konstitutsiyani yanada modernizatsiya qilishning yangi istiqbollari belgilanmoqda.
Ushbu bo‘lajak qonunchilik yangiliklari yurtimizda siyosiy barqarorlik va tinchlik
-
osoyishtalikni bardavom mustahkamlashga, davlat hokimiyati tuzilmalarining
bahamjihat ishlashiga, fuqarolik jamiyati asoslarini izchil rivojlantirishga, qonuniylik va
huquqiy tartibotni kuchaytirishga, jamiyat rivoji va xalq farovonligini ta’minlashga
xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
“
Xalq so
‘zi” gazetasi, 2022 yil 28
-yanvar.
2.
Sh.M. Mirziyoyev Konstitutsiya
–
erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada
taraqqiy ettirishning mustahkam poydevoridir.
–
T.: “O‘zbekiston” NMIU, 2018.
–
6 bet.
3.
Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengas
hining axborotnomasi, 1994-yil,
1-son, 5-modda.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining axborotnomasi, 2007
-yil,
4-son, 162-modda.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining axborotnomasi, 2007
-yil,
4-son, 162-modda.
6.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2008 yil, 52
-son, 510-modda.
7.
I.A.Karimov Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik, jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.
–
T.: “O‘zbekiston”, 2010. –
B. 12-13
8.
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining axborotnomasi, 2011-yil,
12-son, 343-modda.
9.
“Xalq so‘zi” gazetasi, 2017 yil, 29
-mart.
10.
Yurist axborotnomasi /
Вестник
юриста
/ Lawyer herald / 2018 yil, 1-son, 3-bet.
11.
“Adolat” gazetasi, 2017
-yil, 31-mart.
12.
“Xaql so‘zi” gazetasi, 2017
-yil 30-may.
13.
“Xalq so‘zi” gazetasi, 2017
-yil 30-avgust.
