Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The nature of the Pro Bono institution and its significance
in the civil courts
Zarnigor BEBUTOVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2023
Received in revised form
15 July 2023
Accepted 25 July 2023
Available online
15 August 2023
This article discusses in detail the specific features of the pro
bono institution, its origin, and its historical path of
development. It also highlights the importance of pro bono in
civil courts, its practical application and implementation, as well
as the role it plays in international law and domestic legal
practice. Particular attention is paid to the system and
mechanisms for improving legal practice and pro bono tools. In
the course of the study, an analysis was made of the experience
of many foreign countries in this area.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss6/S-pp447-451
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Pro Bono,
civil process,
lawyer,
free legal services,
volunteering,
international Pro Bono.
Pro Bono institutining mohiyati va uning fuqarolik
sudlaridagi ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pro bono,
fuqarolik protsessi,
advokat,
bepul yuridik xizmatlar,
ixtiyoriy faoliyat,
xalqaro Pro Bono.
Ushbu maqolada pro bono institutining o‘ziga xos
xususiyatlari, uning kelib chiqishi va rivojlanish tarixi
muhokama qilinadi, shuningdek fuqarolik sudlarida pro
bononing ahamiyati, undan foydalanish va amalga oshirish, pro
bononing xalqaro huquqda va milliy huquq tizimimizda tutgan
o‘rni va uni takomillashtirish mexanizmlari yoritilgan. Tadqiqot
jarayonida ushb
u mavzu bo‘yicha ko‘plab xorijiy mamlakatlar
tajribasi o‘rganilgan.
1
Lecturer, Department of Civil Procedural and Economic Procedural Law, Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
448
Природа института Pro Bono и его значение в
гражданских судах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Pro Bono,
гражданский процесс,
адвокат,
бесплатные юридические
услуги, волонтерская
деятельность,
международное Pro Bono.
В
данной
статье
подробно
рассматриваются
специфические особенности института pro bono, его
происхождение и исторический путь развития. Также
освещается значение pro bono в гражданских судах, его
практическое применение и реализация, а также роль,
которую он играет в международном праве и
отечественной правовой практике. Особое внимание
уделяется системе и механизмам совершенствования
правовой практики и инструментов pro bono.
В ходе
исследования был проведен анализ опыта множества
зарубежных стран в данной области.
Bugungi kunda keng qo‘llaniladigan “pro bono” atamasi ko‘plab rivojlangan
mamlakatlarda huquq sohasida allaqachon shakllangan institut hisoblanadi. Xususan,
Buyuk Britaniya, AQSh, Koreya Respublikasi, Avstraliya, Fransiya “pro bono”ning o‘ziga
xos rivojlanish bosqichlari va o‘ziga xos tuzilmasiga ega va bugungi kunda ushbu
mamlakatlar tajribasiga asoslanib, yangi “xalqaro pro bono” atamasi qo‘llanilmoqda.
Pro
bono atamasi lotincha “pro bono publico” iborasidan kelib chiqqan bo‘lib,
“jamoat manfaati uchun” deb tarjima qilinadi. Odatda u bepul yoki unga muhtoj
bo‘lganlar uchun chegirmali to‘lovlar bilan amalga oshiriladigan yuridik xizmatlarni
tavsiflaydi. Pro bo
no xizmatlari advokatlarga gonorar to‘lashga qodir bo‘lmaganlarga
yordam berish uchun yuridik mutaxassislarning ko‘nikmalaridan foydalanadi [1]. Agar
bu institutning tarixiga nazar tashlasak, ko‘pgina manbalarda huquqiy yordam bilan
ta’minlanishga muhtoj bo‘lgan advokat yollashga qodir bo‘lmaganlarga xizmatlar
ko‘rsatilishini ifodalagan.
Ayrim manbalarga ko‘ra, “advokat yollashga qodir bo‘lmaganlarga yuridik
maslahat berish XV asr ingliz huquqidan kelib chiqqan”. Boshqa bir manbaga ko‘ra,
mazkur pro bono am
aliyoti Amerikaning ilk davrida keng tarqalgan: “1770
-yilda,
Qo‘shma Shtatlar paydo bo‘lishidan bir necha yil oldin, Jon Adams (keyinchalik
mamlakatning ikkinchi prezidenti) Britaniya askarlari Boston qirg‘ini deb nomlanuvchi
voqea uchun javobgarlikka tort
ilganda ularni himoya qilishni o‘z zimmasiga olgan.
Shuningdek, u o‘z jamiyatining muhtoj a’zolari uchun kam eslanadigan pro bono ishlarini
qilgan. Pro bono bu mamlakatning tug‘ilishidan allaqachon keng tarqalgan amaliyot edi
va Adamsning sa’y
-harakatlari
–
o‘sha paytda ba’zilar tomonidan qattiq tanqid
qilinganiga qaramay
–
bu mamlakatda uning chuqur ildizlarini ko‘rsatadi”.
Uning kelib chiqish tarixi bo‘yicha ba’zi qarama
-qarshiliklarga qaramay, bepul
yuridik xizmatlar Amerika huquqida muhim poydevor tushunchasi ekanligi haqida keng
kelishuv mavjud. Amerika advokatlar assotsiatsiyasining Pro Bono va davlat xizmati
bo‘yicha doimiy qo‘mitasi shunday tushuntiradi: “Agar inson jamiyat tomonidan
advokatlik bilan shug‘ullanish sharafiga ega bo‘lsa, u adolatni targ‘ib qilish va adolatni
barcha odamlar uchun teng ravishda taqdim etish mas’uliyatini o‘z zimmasiga oladi.
Shunday qilib, barcha advokatlar jamoat manfaati uchun haq to‘lamasdan yoki mukofot
kutmasdan ba’zi yuridik xizmatlarni ko‘rsatishga ha
rakat qilishlari kerak [2].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
449
Hozirgi Amerika jamiyatida pro bono juda yaxshi rivojlangan. Shunisi e’tiborga
loyiqki, AQShda pro bono nodavlat tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi va hukumat
tomonidan qo‘llab
-quvvatlanadi. Xususan, 1965-yildan buyon faoliyat yuritadigan Huquq
va iqtisodiy adolat milliy markazi farovonlik dasturlarini takomillashtirishga qaratilgan
yuridik xizmat ko‘rsatadi. Bunday tashkilotlarga misollar: Bolalarni himoya qilish
jamg‘armasi (the Child Protection Fund), Fermerlarning huquq
iy harakati guruhi
(the Farmers Legal Action Group), Milliy faxriylar Yuridik xizmatlar dasturi (the National
Veterans Legal Services Program), Milliy keksa fuqarolar Yuridik markazi (the National
Senior Citizens Legal Center), Milliy sog‘liqni saqlash qo
nuni dasturi va Janubiy
qashshoqlik huquqi markazi (the National Health Law Program, and the Southern
Poverty Law Center). AQSH Adliya departamenti davlat tomonidan pro bono huquqiy
xizmatini ko‘rsatuvchi provayderlar ro‘yxatini e’lon qiladi. Ushbu ro‘yxat
quyidagi
tashkilotlar tomonidan nazorat qilinadi: The Executive Office for Immigration Review
(EOIR), Office of Policy, Office of Legal Access Programs (OLAP).
Agar Pro Bono institutining mohiyatini batafsilroq tahlil qilsak, Koreya
Respublikasi advokatlaridan yiliga kamida 30 soatlik bepul ishni bajarish talab qilinadi.
Biroq mahalliy advokatlar assotsiatsiyasi bu talabni 20 soatgacha qisqartirishi mumkin.
Talabni bajarmaslik uchun jiddiy sababga ega bo
‘
lganlar soatiga 20
–
30 ming von (soatiga
20
–
30 AQSh dollari) to
‘
lashlari mumkin [3].
Qo‘shma Shtatlardagi advokatlarga Amerika
Advokatlar Assotsiatsiyasi (ABA) axloq qoidalariga muvofiq yiliga kamida 50 soat pro
bono xizmatiga hissa qo‘shish tavsiya etiladi. Biroq ba’zi davlat advokatlar assotsiatsiyasi
kamroq soat tavsiya qilishi mumkin. Nyu-Yorkdagi Kasbiy xulq-atvor qoidalarining
6.1-
qoidasi advokatlarni har yili kamida 50 soatlik bepul xizmat ko‘rsatishga intilishlarini
qat’iy rag‘batlantiradi va advokatlar kambag‘al va kam ta’minlanganlarga yuridik
xizm
atlar ko‘rsatuvchi tashkilotlarga amalga oshirishga intilishi kerak bo‘lgan minimal
moliyaviy badallarni aniqlaydi. Bundan farqli o‘laroq, Illinoys kabi boshqa shtatlarda
tavsiya etilgan soatlar yo‘q, ammo har yili ixtiyoriy pro bono soatlari va pro bono
t
ashkilotlariga qo‘shilgan badallarni oshkor qilishni talab qiladi [4].
Pro bono ishiga ehtiyoj aniq: 2017-yilda kam daromadli amerikaliklarning 86
foiziga fuqarolik-
huquqiy muammolar bo‘yicha yuridik yordam berilmagan[5].
Bunday
ma’lumotlar Amerika jamiyatida pro bono instituti qanchalik muhimligini ko‘rsatadi.
Qo‘shma Shtatlarda pro bono huquqshunoslik maktablari tomonidan ham samarali
qo‘llaniladi. Ba’zi maktablarda pro bono dasturlari mavjud bo‘lib, ular talabalarni
pro bono bilan shug‘ullanadigan tashq
i tashkilotlar bilan moslashtirishga yordam
beradigan mutaxassislardan iborat. Boshqa maktablar bepul ish bilan shug‘ullanuvchi
talabalar guruhlariga ma’muriy yordam ko‘rsatadi, boshqalari esa maktab bo‘ylab
tashkillashtirilgan dasturga ega emas, lekin loyihalarni shakllantirish va amalga oshirish
uchun talabalar guruhlariga tayanadi. Odatda, imkoniyatlar oila huquqi, bolalar
muammolari, iste’molchilarning firibgarligi, OITS bilan bog‘liq muammolar, uy
-joy,
immigratsiya, soliq, atrof-muhit qonuni, jinoiy hi
moya, oqsoqollar qonuni va o‘lim jazosi
bo‘yicha murojaatlar kabi keng ko‘lamli huquqiy ehtiyojlarni qamrab oladi.
Kamida 39 ta huquqshunoslik maktablari talabalardan bitiruv sharti sifatida pro
bono yoki davlat xizmatida qatnashishlarini talab qiladi. Ushbu maktablar bitiruv sharti
sifatida ma’lum bir soatlik pro bono yuridik xizmatni talab qilishi mumkin (masalan,
20-75 soat) yoki ular pro bono yuridik xizmat, klinik ish va jamoatchilik asosidagi
ko‘ngillilar ishi kombinatsiyasini talab qilishi mumkin. M
ajburiy emas, balki ixtiyoriy pro
bono xizmati siyosatiga ega boʻlgan yuridik maktablar talabalarni advokatlar va yuridik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
450
yordam tashkilotlariga bitiruv paytidagi mukofotlar yoki huquqshunoslik fakulteti
transkriptlaridagi maxsus belgilar kabi imtiyozlar taklif qilish yoki pro bononi maktab
madaniyatining muhim qismiga aylantirish orqali yordam berishga undaydi [6].
Huquq maktabida Pro Bono dasturlarining afzalliklari.
Pro bono dasturlari talabalarga professionallik va advokatning jamiyat oldidagi
mas’uliya
tini tushunishga yordam beradi. Ishtirok etish talabalarning jamiyatga jalb
etilishini osonlashtiradi va aholining muhtoj qatlamlariga yuridik xizmatlardan
foydalanish imkoniyatini oshiradi. Talabalar, shuningdek, bilim va bozor imkoniyatlarini
oshirish, a
maliy tajriba orttirish, ko‘nikmalarni rivojlantirish, obro‘sini oshirish va
muqobil martaba imkoniyatlarini o‘rganish orqali foyda ko‘radi.
Huquq maktabida Pro Bono va davlat xizmatini qo‘llab
-quvvatlash.
Bir qator tashkilotlar huquqshunoslik fakultetida pro bono va davlat xizmatini
qo‘llab
-quvvatlaydi, ABA Pro Bono markazi, PSJD, Teng adolat ishlari va Qonunchilikni
joylashtirish bo‘yicha milliy assotsiatsiya (NALP) shular
jumlasidan. Agar biz ingliz tilida
pro bono roli haqida gapiradigan bo‘lsak jamiyat
, nafaqat advokat olish imkoniyatiga ega
bo‘lganlar, balki hamma ham adolat va huquq tizimidan foydalanishga haqli.
Huquq dunyosida tez-tez uchraydigan savol bu yuridik yordam va pro bono
o‘rtasidagi farqdir. Ikkinchisi keng jamoatchilik orasida ko‘proq t
anish atama hisoblanadi
va ko‘pincha notijorat yuridik yordam ishi bilan aralashtiriladi. Biroq bu ikki amaliyot
o‘rtasida muhim farqlar mavjud. Pro bono ko‘ngilli ish hisoblanadi va hech qanday
to‘lovni talab qilmaydi. Boshqa tomondan, yuridik yordam davl
at tomonidan
moliyalashtiriladigan ishdir. Mijoz advokatga to‘lovni to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri to‘lamasa ham,
ular hukumat tomonidan ajratilgan grantlar orqali o‘z ishi uchun tovon oladilar. Yuridik
yordam olish uchun davlat tomonidan belgilangan moliyaviy mezonlarga mos kelishi
kerak. Bu ko‘pincha mijozning moliyaviy holatini aks ettiruvchi bank deklaratsiyasi va
soliq deklaratsiyasi kabi hujjatlar orqali daromadni isbotlashni talab qiladi.
Bu borada O‘zbekiston tajribasiga nazar tashlasak.
Shu munosabat bilan, milliy qonunchiligimiz faqat jinoiy ishlarda va faqat davlat
tomonidan bepul huquqiy yordamni nazarda tutadi. Biroq, xorijiy tajriba shuni
ko‘rsatadiki, nafaqat jinoiy ish, balki fuqarolik ishlarida ham nodavlat notijorat
tashkilotlarining roli bu borada muhimdir.
O‘zbekiston Respublikaning “Advokatura to‘g‘risida”gi qonuniga muvofiq, “Shaxs
to‘lovga qobiliyatsizligi sababli ko‘rsatilgan yuridik yordam haqini to‘lashdan ozod
etilganda, jinoiy ishni ko‘rib chiqishda qatnashishga tayinlangan advokatnin
g yuridik
yordami uchun haq to‘lash O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan
belgilangan tartibda davlat hisobidan amalga oshiriladi”.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2018
-yil 12-maydagi
“Advokatura instituti samaradorli
gini tubdan oshirish va advokatlarning mustaqilligini
kengaytirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmonida “Advokatlik tuzilmalari va
advokatlar tomonidan aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamiga bepul ixtiyoriy
yuridik yordam ko‘rsatishni (pro bono)
rivojlantirish” masalasini ta’kidlab o‘tgan [7]
2019-yil 6-
sentabrdagi Vazirlar Mahkamasining “Aholiga huquqiy axborotni yetkazish va
yuridik yordam koʻrsatish tizimini yanada takomillashtirish chora
-
tadbirlari toʻgʻrisida”,
deb ta’kidlangan 741
-son qaror
iga muvofiq , “bepul yuridik maslahat va amaliy yuridik
yordam ko‘rsatish maqsadida Madad” notijorat tashkiloti tashkil etilgan. Afsuski, bu
tashkilot sudda fuqarolarning huquqlarini himoya qila olmaydi, u faqat bepul yuridik
sudda fuqarolarni huquqlari bi
lan ta’minlashi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2023) / ISSN 2181-1415
451
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
What Is Pro Bono? Definition & Examples of Pro Bono? By Sally Kane July 17,
2020 https://www.liveabout.com/what-does-pro-bono-mean-2164411
2.
The History of Lawyer Pro Bono Services |RWU Law. 18.10.2019
https://law.rwu.edu/library/blog/history-lawyer-pro-bono-services
3.
The Korean Bar Association (KBA) defines the pro bono works in accordance
with the KBA Rule on Pro Bono. http://koreanlii.or.kr/w/index.php/Pro_bono
4.
https://en.wikipedia.org/wiki/Pro_bono
5.
Legal Services Corporation. "Justice Gap Report. https://www.lsc.gov/media-
center/publications/2017
6.
A GUIDE AND EXPLANATION TO PRO BONO SERVICES. November 04, 2021.
https://www.americanbar.org/groups/legal_education/resources/pro_bono
7.
O‘zbekiston Respu
blikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2018-yil 12-maydagi
“Advokatura instituti samaradorligini tubdan oshirish va advokatlarning mustaqilligini
kengaytirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. https://lex.uz/docs/
-3731060
