Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legislation on the education of children with special
educational needs and issues of improving regulatory
documents in this area
Adolat SETTIEVA
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
15 February 2024
This article covers the issues of organizing the education of
children with special educational needs in Uzbekistan, and also
examines the problems currently encountered in this area and
existing practice. Based on the experience of other countries in
the world, issues of further expansion of inclusive education
and the activities of basic correctional classes in regular schools
are considered. Practical problems that arise when teaching
children with disabilities together with healthy children are also
addressed, and research works and theoretical proposals in this
area are presented. As a result of the research, scientific and
theoretical recommendations were proposed for further
improvement of this area.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1/S-pp219-228
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
child with special
educational needs,
inclusive education,
basic correctional class,
Braille, “4+2” system,
medical and social
examination,
mixed school,
social protection,
correctional and therapeutic
rehabilitation,
psychological,
medical and pedagogical
commission.
Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim berish
borasidagi qonunchilik va mazkur sohaga oid normativ-
huquqiy hujjatlarni takomillashtirish masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
alohida taʼlim ehtiyojlari
boʻlgan bola, inklyuziv
taʼlim, tayanch korreksion
sinf, brayl yozuvi,
Maqolada O‘zbekiston hududida alohida ta’lim ehtiyojlari
mavjud bo‘lgan bolalarga ta’lim berishni tashkil etish
masalalari, shuningdek, hozirda sohada yuzaga kelayotgan
muammolar, shakllangan mavjud amaliyot haqida ma’lumotlar
1
Lecturer, Tashkent State University of Law. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: adolatsettiyeva@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
220
“4+2” tartiboti,
tibbiy-ijtimoiy ekspertiza,
aralash turdagi maktab,
ijtimoiy himoya,
korreksiyalash-davolash-
sogʻlomlashtirish,
psixologik-tibbiy-pedagogik
komissiya.
berilgan. Jahon mamlakatlari tajribasidan kelib chiqib,
an’anaviy maktablarda inklyuziv taʼlim va tayanch korreksion
sinflar faoliyatini yanada kengaytirish, nogironligi mavjud
boʻlgan bolalarni sogʻlom bolalar bilan birgalikda oʻqitishda
yuzaga kelayotgan amaliy muammolar va ular yuzasidan ilmiy-
nazariy takliflar haqida so‘z boradi. Mavzu doirasida olib
borilgan tadqiqot natijasida kelgusida sohani takomillashtirish
yuzasidan ilmiy-
nazariy takliflar berib o‘tilgan.
Законодательство об образовании детей с особыми
образовательными
потребностями
и
вопросы
совершенствования нормативно
-
правовых документов
в этой области
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ребенок с особыми
образовательными
потребностями,
инклюзивное
образование,
основной коррекционный
класс,
шрифт Брайля,
система «4+2»,
медико
-
социальная
экспертиза,
смешанная школа,
социальная защита,
коррекционно
-
лечебное
оздоровление
,
психолого
-
медико
-
педагогическая комиссия
.
Данная
статья
освещает
вопросы
организации
образования
детей
с
особыми
образовательными
потребностями в Узбекистане, а также рассматривает
проблемы, с которыми сталкиваются в настоящее время в
этой сфере, и существующую практику. На основе опыта
других стран мира рассматриваются вопросы дальнейшего
расширения инклюзивного образования и деятельности
базовых коррекционных классов в обычных школах. Также
затрагиваются практические проблемы, возникающие при
обучении детей с ограниченными возможностями
здоровья вместе со здоровыми детьми, и представлены
научно
-
исследовательские
работы
и
теоретические
предложения в данной области. В результате проведенных
исследований
предложены
научно
-
теоретические
рекомендации для
дальнейшего совершенствования этой
области.
Har qanday davlatning ijtimoiy siyosatida voyaga yetmagan, nogironligi boʻlgan
bolalarni ijtimoiy jihatdan qoʻllab
-
quvvatlash, ayniqsa, ularga taʼlim berish, alohida
eʼtibor va gʻamxoʻrlik koʻrsatish, shuningdek, ularni jamiyatda oʻz oʻrinlarini
egallashlariga koʻmaklashish alohida ahamiyat kasb etadi.
Xususan
, “
Nogironlar huquqlari to
ʻ
g
ʻ
risida
”
gi Konvensiyaning 24-moddasiga ko
ʻ
ra,
ishtirok etuvchi davlatlar nogironlarning ta
ʼ
lim olish huquqini e
ʼ
tirof etadi. Ishtirok
etuvchi davlatlar ushbu huquqni kamsitmasdan va imkoniyatlar tengligi asosida amalga
oshirish maqsadida barcha darajalarda inklyuziv ta
ʼ
limni va butun umri davomida
o
ʻ
qitilishlarini ta
ʼ
minlaydi.
Ishtirok etuvchi davlatlar nogironlar ta
ʼ
lim jarayonida hamda mahalliy
hamjamiyatning a
ʼ
zolari sifatida to
ʻ
la va teng ishtirok etishlarini ta
ʼ
minlash uchun ularga
hayotiy va ijtimoiy ko
ʻ
nikmalarni egallash imkoniyatini yaratadi.
Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining “Bola huquqlari toʻgʻrisida”gi
Qonunining 23-moddasiga asosan, har bir bola bilim olish huquqiga ega. Davlat bolaning
bepul majburiy umumiy oʻrta taʼlim va oʻrta maxsus taʼlim olishini kafolatlaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
221
Mamlakatimizda inklyuziv taʼlimni rivojlantirish, alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan
bolalarga taʼlim
-
tarbiya berish tizimini takomillashtirish, ularga koʻrsatiladigan taʼlim
xizmatlari sifatini yangi bosqichga olib chiqish maqsadida izchil islohotlar amalga
oshirilmoqda.
Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi
huzuridagi Tibbiy-
ijtimoiy ekspertiza inspeksiyasi tomonidan berilgan maʼlumotlarga
koʻra, bugungi kunda respublika boʻyicha jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni
boʻlgan bolalar uchun jami
90 ta ixtisoslashtirilgan maktab va maktab-internatlarda
21,2 ming nafar, 22 ta sanatoriy turidagi maktab-internatlarda 6,3 ming nafar
oʻquvchilar
taʼlim
-
tarbiya oladi. Shuningdek, uzoq muddat davolanishga muhtoj boʻlgan
15,7 ming
nafar
oʻquvchilar uyda yakka tartibda oʻqitiladi.
Yuqoridagi statistik maʼlumotlardan shu narsa koʻrinadiki, alohida taʼlim
ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim berilishiga oid normativ
-
huquqiy hujjatlar va taʼlim
sifatini takomillashtirish davr talabi hisoblanadi.
Alohida taʼlim ehtiyojlari mavjud bolalarga taʼlim berish “Taʼlim toʻgʻrisida”gi
Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni
,
“Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi
Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni
,
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018
-yil
5-sentabrdagi PF
–
5538-
son “Xalq taʼlimini boshqarish tizimini takomillashtirish boʻyicha
qoʻshimcha chora
-
tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoni
,
2022-yil 18-apreldagi PQ
–
209-son
“Koʻzi ojiz va zaif koʻruvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktab
-
internatlarda taʼlim
berish sifatini oshirish hamda ular faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”gi qarori, 2020
-yil 13-oktabrdagi PQ
–
4860-
son “Alohida taʼlim ehtiyojlari
boʻlgan bolalarga taʼlim
-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”gi qarori
,
2019-yil 22-apreldagi PQ
–
4296-
son “Bola huquqlari kafolatlarini
yanada kuchaytirishga oid qoʻshimcha chora
-
tadbirlar toʻgʻrisida”gi qarori, 2018
-yil
5-sentabrdagi PQ
–
3931-
son “Xalq taʼlimi tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini
joriy etish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori
,
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 638-
son qarori bilan tasdiqlangan “Jismoniy,
aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalar uchun davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim
muassasalari toʻgʻrisida”gi nizom, “Sanatoriy turidagi ixtisoslashtirilgan davlat taʼlim
muassasalari toʻgʻrisida”gi nizom, “Jismoniy, aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan,
shuningdek, uzoq vaqt davolanishga muhtoj boʻlgan bolalarga uyda yakka tartibda taʼlim
berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom, “Psixologik
-tibbiy-
pedagogik komissiyalar toʻgʻrisida”gi
nizom, “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan davlat taʼlim
muassasalarida kasbga oʻqitish kurslarini tashkil etish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomi va
boshqa 10 ga
yaqin qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi.
Jismoniy, aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalar uchun davlat
ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari
–
taʼlim
-tarbiya berish, korreksiyalash va davolash-
sogʻlomlashtirish muassasalari hisoblanadi hamda alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan
bolalarning umumiy oʻrta taʼlim olishda va ularni bilish imkoniyatlariga muvofiq
tarbiyalashda, ularning jamiyatga moslashuvi va integratsiyalashuvida koʻmaklashish,
shuningdek, ijtimoiy yordamga muhtoj oilalarga farzandlarini tarbiyalash va ularga taʼlim
berishda yordam koʻrsatish maqsadida tashkil etiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi
(keyingi
oʻrinlarda –
Vazirlik) maʼlumotlariga koʻra, 2023
-yil 20-
yanvar holatiga koʻra, jismoniy,
aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalar uchun respublikadagi jami davlat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
222
ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari soni
90 ta
boʻlib, shundan koʻzi ojizlar uchun
tashkil etilgan muassasalar 16 ta,
zaif koʻruvchi bolalar uchun
1 ta, kar bolalar uchun
14 ta, zaif eshituvchi bolalar uchun 5 ta, aqli zaif bolalar uchun maktablar 20 ta, maktab-
internatlar 30 ta,
tayanch harakat aʼzolari shikastlanganlar uchun
3 ta, nutqida nuqsoni
bor bolalar uchun 1 ta muassasa faoliyat yuritib kelmoqda.
MAʼLUMOT UCHUN:
Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik
vazirligi huzuridagi Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza inspeksiyasi tomonidan berilgan
maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, 2023
-yil 1-
mart holatiga koʻra respublikadagi
18 yoshgacha nogironligi boʻlgan, voyaga yetmagan shaxslarning umumiy soni
153
680 nafar boʻlib, ulardan, 7–
18 yoshdagi bolalarning soni 117 061 nafarni (76,1%)
tashkil etadi.
Shuningdek, mazkur davrda respublikadagi barcha davlat ixtisoslashtirilgan taʼlim
muassasalarida 21 231 nafar
, umumtaʼlim maktablarida oʻqiyotgan nogironligi boʻlgan
bolalar 18 957 nafar
, inklyuziv taʼlim berish yoʻlga qoʻyilgan anʼanaviy maktablarda
504 nafar,
sanatoriy turidagi ixtisoslashtirilgan davlat taʼlim muassasalarida
6 321 nafar,
uyda yakka tartibda taʼlim olayotgan bolalar
15 772 nafar
ni tashkil etgan boʻlib, bu
koʻrsatkichlar maktab yoshidagi nogironligi boʻlgan barcha voyaga yetmagan
shaxslarning 53,6 foizi
gina taʼlim bilan qamrab olinganligini anglatadi. Bundan tashqari,
maktablarda
fan va turli kasblarga oʻqitishga moʻljallangan uskuna va jihozlar, oʻquv
jarayoni uchun zarur boʻlgan moslamalar
bilan toʻliq taʼminlash
masalalari haqida ham
so‘z yuritish maqsadga muvofiq.
Misol uchun, Vazirlik tomonidan respublikadagi koʻzi ojiz va koʻrishda nuqsoni
boʻlgan bolalar uchun jami ixtisoslashtirilgan 17 ta maktab
-internatlarning hozirgi
ehtiyoji tahlil qilinganda yaqinlashtiruvchi elektron doska (portativnaya lupa), koʻzi
ojizlar uchun taktil plitalar, koʻzi ojizlar uchun moʻljallangan dunyo xaritasi, maxsus
lineykalar, koʻzi ojizlar uchun maxsus geometrik shakllar toʻplami kabilarga ehtiyoj
mavjudligi aniqlanganligi maʼlum qilingan. Ushbu jihozlar qonunchilik hujjatlarida
belgilangan tartibda tasdiqlangan yillik xarajatlar smetalari asosida bosqichma-bosqich
sotib olib borilishi tushuntirilgan.
Bundan tashqari, respublikada Brayl yozuvidagi oʻquv materiallarni tayyorlash va
nashr etish faqatgina “Oʻzbekiston” nashriyot
-
matbaa ijodiy uyi va “Yogʻdu” nashriyoti
tomondan amalga oshiriladi. Brayl yozuvidagi oʻquv materiallarni tayyorlash uchun
ishlatiladigan mahsulotlarni respublika hududiga olib kirilishiga nisbatan belgilangan
bojxona toʻlovlarining yuqori ekanligi boshqa tadbirkorlik sub’yektlarining ushbu sohada
ishlab, daromad topishga qiziqish bildirmasliklariga sabab boʻlmoqda.
Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 638-son qarori bilan tasdiqlangan
Jismoniy, aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar uchun davlat
ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari to‘g‘risidagi nizomning 12
-bandiga asosan
ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari, ularning ixtisoslashuviga muvofiq quyidagi
(I
–
VIII) turlarga boʻlinadi:
I
–
kar (eshitmaydigan) bolalar uchun maktab-internatlar;
II
–
zaif eshitadigan va keyinchalik kar boʻlgan bolalar uchun maktab
-internatlar;
III
–
koʻzi ojiz (koʻr) bolalar uchun “Nurli maskan” ixtisoslashtirilgan maktab
-
internatlar;
IV
–
zaif koʻradigan va keyinchalik koʻr boʻlgan bolalar uchun “Nurli maskan”
ixtisoslashtirilgan maktab-internatlar;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
223
V
–
nutqida ogʻir nuqsonlar boʻlgan bolalar uchun maktab
-internatlar;
VI
–
tayanch-
harakat apparatida nuqsoni boʻlgan bolalar uchun maktab
-
internatlar;
VII
–
psixik rivojlanishi sust boʻlgan
bolalar uchun maktab-internatlar;
VIII
–
aqli zaif bolalar uchun (yordamchi) maktablar, maktab-internatlar.
Shuningdek, zarur hollarda I va II turlar, shuningdek, III va IV turlar aralash
holdagi ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari tashkil etilishi mumkin. Aralash turdagi
ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarini tashkil etishda kar va zaif eshituvchi (keyinchalik
kar boʻlgan) bolalar, koʻr va zaif koʻruvchi (keyinchalik koʻr boʻlgan) bolalar sinflari
boʻyicha taʼlimni alohida olib borish majburiy shart hisoblanadi.
Biroq, aralash turdagi ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarini tashkil etishda
nafaqat kar va zaif eshituvchi (keyinchalik kar boʻlgan) bolalar, koʻr va zaif koʻruvchi
(keyinchalik koʻr boʻlgan) bolalar sinflari boʻyicha taʼlimni birgalikda qoʻshib olib
borilayotgani, balki aqli zaif bolalar uchun ixtisoslashgan maktabda zaif eshituvchi,
tayanch-
harakat apparatida nuqsoni boʻlgan hamda nutqida ogʻir nuqsonlari boʻlgan
bolalar bitta maktabda oʻqitilayotgan holatlar ham uchrab turadi.
Maʼlumki, inklyuziv taʼlimda maxsus taʼlim ehtiyojidagi bolalar barcha bolalar bilan
birga maʼlum maqsadda turli qobiliyatlarga muvofiq guruhlashtiriladi.
Maxsus taʼlimda oʻqitishning maxsus va alternativ dasturlari orqali oʻqitilsa,
inklyuziv taʼlimda bolaga yoʻnaltirilgan va moslashtirilgan oʻquv dasturi asosida oʻqitiladi.
Shuningdek, jahon mamlakatlari tajribasidan shu narsa anglashiladiki, oddiy-
an’anaviy maktablarda inklyuziv taʼlim va tayanch korreksion sinflar faoliyatini yanada
kengaytirish, nogironligi mavjud bolalarni sogʻlom bolalar bilan birgalikda oʻqitish
berilayotgan taʼlim sifatini yaxshilashga, ularni jamiyatga moslashishiga, ruhiy–
psixologik jihatdan va maʼnan sogʻlomlashishiga olib keladi.
Shundan kelib chiqib, umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlarida inklyuziv taʼlimni tashkil
etish maktabdagi alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning boshqa (sogʻlom) bolalar
bilan teng huquqli va birgalikdagi taʼlim olishlari shaklida tashkil etilgan sinflarda
oʻqitish, shuningdek, boshlangʻich tayanch korreksion sinf –
maktabda alohida taʼlim
ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun alohida tashkil etiladigan boshlangʻich sinflarda taʼlim
berish shaklida olib boriladi.
MA’LUMOT UCHUN: 2021/2022
-
oʻquv yilida tajriba
-sinov tariqasida:
shaharlarda
hamda
Toshkent shahrining tumanlarida
joylashgan bittadan umumtaʼlim
maktablarida
inklyuziv taʼlim
tizimi joriy qilingan;
Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar
va
Toshkent shahri
da joylashgan
bittadan umumtaʼlim maktabida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun
boshlangʻich tayanch korreksion sinflari
ochilgan.
Qashqadaryo, Fargʻona
va
Xorazm
viloyatlarida joylashgan bittadan kasb-
hunar maktabida ixtisoslashtirilgan taʼlim
muassasalarining 9-
sinf bitiruvchilari hamda alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar
uchun
ixtisoslashtirilgan guruhlar
tashkil etilgan.
Shunga koʻra, 2021–2022 oʻquv yilida tajriba sinov tariqasida respublika
hududlarida 35 ta
inklyuziv maktab tashkil etilgan boʻlib, ushbu maktablarga qamrab
olingan alohida taʼlimga ehtiyoji boʻlgan oʻquvchilar soni
122
nafar boʻlgan.
Umumtaʼlim maktablarda inklyuziv taʼlimni tashkil etishda amaliyotda quyidagi
holatlar, muammolar yuzaga kelmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
224
Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 638-son qarori bilan tasdiqlangan
“Umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’limni tashkil etish tartibi to‘g‘risida”gi
nizomning 15-
bandida oʻquvchilarni inklyuziv taʼlim sinflariga va boshlangʻich tayanch
korreksion sinflarga qabul qilish oʻquv yili boshlanguncha hamda oʻquv yili davomida
amalga oshirilishi belgilangan.
Nogironligi boʻlgan bola oʻquv yilining ikkinchi yarmida (misol uchun: fevral
-mart
oylarida) taʼlim jarayoniga qabul qilinsa, ushbu bola tomonidan butun oʻquv yili
davomida oʻzlashtirilishi lozim boʻlgan dars yuklamasini oʻquv yili tugashiga 3
-4 oylik
qisqa muddat qolgan vaqtda oʻzlashtirilishi kerakligini anglatadi. Bu esa, bolalarni
maktab muhitiga moslasha olmasligi, oʻtilgan fanlarni yaxshi oʻzlashtirmasligiga olib
keladi.
Bundan tashqari, nizomning 20, 21-
bandlariga asosan inklyuziv taʼlim sinflari va
boshlangʻich tayanch korreksion sinflarga faqat bir xil tibbiy tashxisdagi oʻquvchilar
qabul qilinadi. Maktablarda inklyuziv taʼlim sinflari va boshlangʻich tayanch korreksion
sinflar soni bir parallel sinflarda 2 tadan ortiq tashkil etilmaydi.
Soha xodimlari tomonidan nizomning ushbu bandlarini amaliyotda qoʻllash bola
istiqomat qilayotgan hududdagi anʼanaviy maktablarda taʼlim olish istagi boʻlgan
nogironligi bor barcha bolalarni maktabga jalb qilishga toʻsqinlik qilayotgani,
shuningdek, jismoniy holatida turli nuqsonga ega, biroq aqliy rivojlanishi sogʻlom bolalar
kabi boʻlgan oʻquvchilarning bir sinfda taʼlim olishi taʼlim sifati va bolalar psixologiyasiga
salbiy taʼsirga ega emasligi maʼlum qilindi.
Shu bilan birga, maktablarda
inklyuziv taʼlim sinflari va boshlangʻich tayanch
korreksion sinflar soni bir parallel sinflarda 2 tadan ortiq tashkil etilishi mumkin
emasligi ota-
onalar tomonidan nogironligi boʻlgan bolalarini anʼanaviy maktablarda
oʻqitish uchun berilgan arizalarining rad etilishiga olib kelmoqda. Bu esa nogironligi
boʻlgan bolalarni anʼanaviy maktablarda tahsil olish imkoniyati cheklanishiga sabab
boʻlib kelayotgani bildirilgan.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 13-oktabrdagi PQ
–
4860-son
“Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim
-tarbiya berish tizimini yanada
takomillashtirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorining 5
-bandiga asosan,
2021/2022 oʻquv yilidan boshlab inklyuziv taʼlim tizimi joriy qilingan umumtaʼlim
muassasalariga tyutor (yordamchi pedagog xodim) sifatida
tegishli malakaga ega
volontyorlar va oliy taʼlim muassasalarining pedagogika yoʻnalishidagi yuqori kurs
talabalari
pedagogik amaliyot davrida ixtiyoriylik asosida jalb qilinishi belgilangan.
Shunga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi (hozirgi
Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi) va Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi
vazirligi (hozirgi Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi) tomonidan 2020
-yil
23-
dekabrda imzolangan qoʻshma qarorga muvofiq, talabalarning umumtaʼlim
muassasalariga tyutor (yordamchi pedagog xodim) sifatida biriktirilishi yoʻlga qoʻyilgan.
Biroq, pedagog kadrlar tayyorlovchi oliy taʼlim muassasalari kunduzgi taʼlim
shaklida tahsil olayotgan 2
–
4-
bosqich talabalari uchun haftalik oʻquv mashgʻulotlari
“4+2” tartibga koʻra, darslarning 4 kuni oliy taʼlim muassasasida, 2 kuni maktabgacha va
umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida amaliyot oʻtash shakliga oʻtilgandan keyin,
maktablarni tyutorlar bilan taʼminlashda uzilishlar yuzaga kelgani, hozirgi kunga kelib
esa tyutorlarni jalb qilish amaliyoti toʻxtab qolganligi maʼlum boʻldi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
225
Endigi navbatda sohaga oid jahon mamlakatlari tajribasi haqida to‘xtalganda,
xalqaro amaliyotda inklyuziv taʼlimni joriy etish umumiy taʼlim sifatini oshirishning
garovi sifatida koʻrsatilganligini aytish mumkin.
Inklyuziv taʼlim bolalarga yoʻnaltirilgan (oʻquv rejasiga asoslanmagan) va har bir
bolaning, shu jumladan nogironligi boʻlgan bolalarning ehtiyojlarini qondiradigan
pedagogika orqali barcha bolalar uchun yaxshiroq taʼlim natijalarini taqdim etadi.
Shu munosabat bilan
UNICEF
(BMTning Xalqaro bolalar jamgʻarmasi) hamkor davlatlar
bilan birgalikda barcha bolalarga sifatli taʼlim uchun yetarli resurslarni ajratishga hamda
2030-yilga
kelib, butun dunyo boʻylab
10 yosh
gacha oddiy matnni oʻqiy olmaydigan va
tushuna olmaydigan bolalar sonini ikki baravar kamaytirishga chaqiradi.
UNICEF
Oʻzbekistonda
2018-yildan buyon
Vazirlikka kompetensiyalarga
asoslangan, inklyuziv va genderga mos yangi oʻquv dasturlari, darsliklar va oʻquv
qoʻllanmalarini ishlab chiqishda koʻmak berib kelmoqda. Hozirda
UNICEF
koʻmagida
oʻqituvchilar uchun yangi qoʻllanmalar ishlab chiqilmoqda.
Filippin Respublikasida
2022-yil 11-
martda inklyuziv taʼlimni qoʻllab
-
quvvatlash, inklyuziv oʻqitish, hududiy birliklarda oʻquvchilarning inklyuziv oʻquv resurs
markazlarini tashkil etish haqidagi “Nogironligi boʻlgan oʻquvchilar uchun inklyuziv
taʼlimni qoʻllab
-
quvvatlash toʻgʻrisida” Qonun qabul qilingan.
Mazkur Qonunning 4-
moddasiga asosan, barcha oʻquvchilarga, ularning kelib
chiqishi va qobiliyatidan qatʼi nazar, bir xil oʻquv muhitida va jamiyatda oʻrganish va
oʻzaro muloqot qilish uchun sharoit yaratiladi.
Shuningdek, qonunning 19-
moddasiga koʻra, Respublika Mehnat va bandlik
departamenti mamlakat qonunchiligida nazarda tutilganidek, barcha nogiron
oʻquvchilarning, xususan, iqtisodiy jihatdan kam taʼminlangan nogiron oʻquvchilarni ham
moliyaviy jihatdan qoʻllab
-
quvvatlashga moʻljallangan dasturlarni ishlab chiqadi.
Fransiya
da 2005-yil 11-
fevralda “Nogironlarning teng huquq va imkoniyatlari,
ishtiroki va fuqaroligi toʻgʻrisida”gi Qonun (2005
-102-son) qabul qilingan.
Mazkur qonun bilan nogironligi boʻlgan shaxslarga nisbatan qonunchilikda
belgilab berilgan imtiyozlar, xususan, barcha turdagi ijtimoiy yordamlar, masalan, erkin
harakatlanish, bepul taʼlim bilan qamrab olinish, siyosiy
-ijtimoiy jarayonlarda faol
ishtirok etish va boshqalar kafolatlanadi.
“Maison départementale des personnes handicapées”
(MDPH-Nogironlar
markazi)
turli xil nogironlik holatlari bilan bogʻliq barcha tashabbuslar uchun yagona
agentlik sifatida ishlaydi.
Shuningdek, qonun nogironlikning asosiy sababi yoki xususiyatidan, shaxsning
yoshi yoki turmush tarzidan qatʼi nazar, barcha nogironlarning nogironligi oqibatlari
uchun kompensatsiya olish huquqini belgilaydi. Kompensatsiya rejasi
Maison
départementale des personnes handicapées
tomonidan har bir nogironligi bor inson
uchun texnologik yordam, uy-joy va transport vositalarini sozlash, hayvonlar yordamiga
boʻlgan ehtiyojlarni qoplash uchun ishlab chiqilishi kerak.
Bundan tashqari, maktabda taʼlim olish masalasida qonun har bir bola va
oʻsmirning oʻz uyiga imkon qadar yaqin joyda, doimiy va moslashtirilgan maktab yoʻlida
normal sharoitda taʼlim olish huquqini qoʻllab
-quvvatlaydi
.
Maktabda va ota-onalar bilan
yaqin hamkorlikda u moslashtirilgan taʼlim loyihasini nazarda tutadi va nogiron
oʻquvchilarning oliy taʼlimga kirishi va tanlov imtihonlarida qatnashishi uchun amalga
oshirilishi mumkin boʻlgan tuzatishlarni qayta belgilaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
226
Singapur
2013-
yilda Nogironlar huquqlari toʻgʻrisidagi xalqaro konvensiyani va
2015-
yilda koʻzi ojiz, koʻrishda nuqsoni boʻlgan yoki boshqa sabablarga koʻra bosma
nashrlarni oʻqish imkoniyati cheklangan shaxslarning nashr etilgan asarlarga kirishini
osonlashtirish boʻyicha Marokash shartnomasini ratifikatsiya qildi.
2019-
yilda “Majburiy taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonun yangi tahrirda qabul qilinib,
2012-yil 1-
yanvardan keyin tugʻilgan oʻrta va ogʻir maxsus taʼlimga muhtoj boʻlgan
barcha bolalarni taʼlim bilan qamrab olish uchun kengaytirildi
.
Singapur “
Enabling Master Plans”
(EMPs) dasturi
doirasida nogironlarni qoʻllab
-
quvvatlash rejalarini ishlab chiqadi.
Ushbu EMPlar erta aralashuv, taʼlim, bandlik, transport, sogʻliqni saqlash, kattalar
parvarishi, foydalanish imkoniyati va texnologiya kabi sohalarda tashabbuslar bilan
nogironlarning ijtimoiy va iqtisodiy qoʻshilishiga yordam beradi. 2007
-yilda joriy etilgan
birinchi EMPdan boshlab, bugungacha uchta EMP qabul qilingan. Hozirda Singapur EMP-
3 ni joriy qilmoqda.
Qozogʻistonda
2021-yil 26-
iyunda “Qozogʻiston Respublikasining ayrim qonun
hujjatlariga inklyuziv taʼlim masalalari boʻyicha oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish
toʻgʻrisida”gi Qonuni qabul qilindi.
Ushbu Qonun bilan maxsus psixologik-
pedagogik kadrlar tayyorlash boʻyicha
davlat taʼlim buyurtmasini amalga oshirish normalari tasdiqlangan.
Bugungi kunga qadar mamlakatning barcha shahar va tumanlarida psixologik-
pedagogik tuzatish xonalari, 14 ta reabilitatsiya markazlari, 98 ta maxsus maktablar,
38 ta maxsus bolalar bogʻchalari, 400 dan ortiq inklyuzivlikni qoʻllab
-quvvatlash xonalar
tashkil etilgan.
Bunda Qozogʻiston Respublikasining alohida taʼlimga muhtoj bolalarga taʼlim
berish, ularni qoʻllab
-
quvvatlash boʻyicha qabul qilingan davlat dasturi 2022
-yil
1-sentabrdan boshlab amalga oshirila boshlangan.
Bundan tashqari, 2020-
yilda “Hamkorlik” dasturi doirasida Olmaota, Sharqiy
Qozogʻiston, Gʻarbiy Qozogʻiston, Jambil, Qoʻstanay, Turkiston viloyatlari va Ostona
shahridagi umumtaʼlim maktablarida 16 ta inklyuzivlikni qoʻllab
-
quvvatlash boʻlimlari
ochilgan.
Rossiya Federatsiyasi
ning “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonunida oʻquvchilarga taʼlim
muassasasi va taʼlim turini tanlashning akademik huquqi berilishi zarurligi taʼkidlangan.
Shu bilan birga, qonunga asosan, taʼlim muassasasi bolaning psixofizik rivojlanishi va
sogʻligidan kelib chiqib, bepul ijtimoiy
-pedagogik va psixologik yordam olishi, psixologik-
tibbiy-pedagogik maslahatlar olishi uchun sharoit yaratib berishi belgilangan.
Rossiya Federatsiyasida alohida ehtiyojga ega (diqqat yetishmasligi va
giperaktivlik sindromi yoki DEGS, autizm, disleksiya va boshqa holatli) oʻquvchilarni
individual qoʻllab
-quvvatlash tyutor-
oʻqituvchilar koʻmagida amalga oshiriladi. Tyutorlar
zaxiradagi pedagoglar boʻlib, taʼlim jarayonida imkoniyati cheklangan bolalarni
psixologik-
pedagogik hamroh sifatida qoʻllab
-quvvatlaydi, shuningdek, oddiy-
an’anaviy
maktablardagi umumiy sinflarda taʼlim oluvchi nogironligi boʻlgan bola bilan inklyuziv
taʼlim talablari va shartlari asosida doimiy ishlaydi.
Yuqoridagi tahlillardan shu narsa koʻrinadiki, bugungi kunda maktabgacha va
maktab taʼlimi tizimida alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarni oʻqitish uchun
inklyuziv taʼlim muhitini yaratish boʻyicha alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga
ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida taʼlim berishni tashkil etishda mavjud
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
227
qonunchilik hujjatlari talablariga toʻliq rioya qilinmayotganligi, alohida taʼlim ehtiyojlari
boʻlgan bolalarni ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalariga oʻqishga qabul qilish, oʻqishni
koʻchirish, uyda yakka tartibda taʼlim berilishini tashkil etish jarayonining juda
murakkabligi va uzoq vaqt talab etishi, qonunchilikni amaliyotga qoʻllashdagi
muammolar hamda ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalari shtatlarini maqbullashtirish
ishlari bosqichma-
bosqich amalga oshirilmasligi hisobiga alohida taʼlim ehtiyoji boʻlgan
bolalar uchun inklyuziv taʼlim tizimi joriy qilingan va tayanch korreksion sinflar ochilgan
anʼanaviy maktablar uchun maxsus pedagog shtat birliklari yetarli miqdorda
ajratilmayotganligi kabi holatlarni qayd qilishimiz mumkin. Shunga koʻra qonunchilikni
takomillashtirish yuzasidan,
–
alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar uchun anʼanaviy maktablarda inklyuziv
taʼlim va boshlangʻich tayanch korreksion sinflar faoliyatini yanada kengaytirish, oʻquv
-
tarbiya jarayonini moslashtirish hamda muvofiqlashtirish;
–
alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning bilim olish huquqi, inklyuziv taʼlim
tizimining mazmun-mohiyati, yaratilgan shart-
sharoitlar haqida jamoatchilik oʻrtasida
muntazam tushuntirish ishlari, targʻibot tadbirlari olib borilishini kuchaytirish;
–
Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-
oktabrdagi “Alohida taʼlim ehtiyojlari
boʻlgan bolalarga taʼlim berishga oid normativ
-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash
toʻgʻrisida”gi 638
-
son qarori bilan tasdiqlangan “Umumiy oʻrta taʼlim tashkilotlarida
inklyuziv taʼlimni tashkil etish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning 15
-
bandiga alohida taʼlim
ehtiyoji boʻlgan bolani inklyuziv taʼlim sinfi yoki boshlangʻich tayanch korreksion sinfga
qabul
oʻquv yili boshlangungacha
hamda
oʻquv yilining birinchi yarim yilligi yakunigacha
amalga oshirilishi boʻyicha oʻzgartirish kiritish;
–
mazkur nizomning 20, 21-
bandlariga asosan inklyuziv taʼlim sinflari va
boshlangʻich tayanch korreksion sinflarga faqat bir xil tibbiy tashxisdagi oʻquvchilar
qabul qilinishi, maktablarda inklyuziv taʼlim sinflari va boshlangʻich tayanch korreksion
sinflar soni bir parallel sinflarda 2 tadan ortiq tashkil etilmasligi talabini bekor qilish;
–
alohida taʼlim ehtiyojlari mavjud bolalarga koʻrsatiladigan taʼlim xizmatlari
sifatini yaxshilash maqsadida jismoniy, aqliy, sensor yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan
bolalarni
davlat taʼlim muassasalariga qabul qilishning soddalashtirilgan mexanizmni
joriy etish
boʻyicha normativ
-huquqiy hujjat loyihasi ishlab chiqish;
–
oʻquvchilarning jismoniy va aqliy talab
-
ehtiyojidan va taʼlim muassasalarining
geografik joylashuvidan kelib chiqqan holda maxsus maktab-internatlarni
optimallashtirish, alohida taʼlim berishni tashkil etilishiga talab yuqori boʻlgan
hududlarda faoliyat yuritayotgan maktablar oʻquvchi sigʻimini oshirish, ularning mavjud
imkoniyatlaridan toʻliq foydalanish;
–
“Psixologik
-tibbiy-
pedagogik
komissiyalar
toʻgʻrisida”gi
nizom
asosida
hududlarda tashkil etiladigan komissiyalarning faoliyati jarayoniga malakali tibbiyot
mutaxassislari doimiy jalb etib borilishini qatʼiy nazoratga olish;
–
alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalar oʻqitiladigan taʼlim muassasalarini turli
kasblarga oʻqitishga moʻljallangan uskuna va jihozlar, zaruriy texnik vositalar bilan toʻliq
taʼminlanishi choralarini koʻrish;
–
alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning bilim olish huquqi, inklyuziv taʼlim
tizimining mazmun-mohiyati, yaratilgan shart-
sharoitlar haqida jamoatchilik oʻrtasida
muntazam tushuntirish ishlari, targʻibot tadbirlari olib borilishini kuchaytirish taklif
etiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
228
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://www.lex.uz/uz/docs/-5679836#-5682772
2.
https://www.lex.uz/uz/docs/-5044711
3.
https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2022/ra_11650_2022.html
4.
https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/national-education-
systems/france/legislation-and-official-policy-documents
5.
https://education-profiles.org/eastern-and-south-eastern
asia/singapore/~inclusion#Laws,%20Plans, %20 Policies%20and%20Programmes,
https://www.unicef.org/education/inclusive-education
6.
https://www.inform.kz/ru/kak-razvivaetsya-inklyuzivnoe-obrazovanie-v-
kazahstane_a3874515
