Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Relations involving precious stones and precious metals
as objects of civil law regulation
Adolat SETTIEVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
This article discusses the civil law regulation of relations
concerning precious stones and precious metals in circulation,
highlighting the importance and relevance of this field. It
addresses the conclusion, amendment, and termination of
contracts related to these types of objects as a form of civil law
agreement, as well as the creation of electronic databases about
them.
Furthermore, the article explores issues of creating
opportunities for entities involved in this sector to utilize
certain benefits and preferences established by law. As a result
of the research conducted within the framework of this topic,
scientific and theoretical proposals for further improvement of
the industry are presented.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
precious stones,
precious metals,
civil law relations,
transactions,
purchase and sale,
pledge,
lease,
storage contracts,
licensing,
authenticity control,
international standards,
electronic monitoring,
electronic registry,
etc.
Qimmatbaho toshlar va qimmatbaho metallar bilan
bog‘liq munosabatlar –
fuqarolik huquqiy tartibga solish
obyekti sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qimmatbaho toshlar,
qimmatbaho metallar,
fuqarolik-huquqiy
munosabatlar,
bitimlar,
oldi-sotdi,
garov,
Maqolada qimmatbaho toshlar va qimmatbaho metallar
muomalasi jarayonida mazkur turdagi obyektlar bilan bog‘liq
munosabatlarni fuqarolik-huquqiy tartibga solinishi, ushbu
sohaning ahamiyati va dolzarbligi, bu turdagi obyektlarga oid
shartnomalarning fuqarolik huquqiy shartnomalar turi sifatida
tuzish, o‘zgartirish, bekor qilish hamda ular haqida elektron
ma’lumotlar bazalarini yaratish haqida so‘z boradi.
1
Tashkent State University of Law. E-mail: adolatsettiyeva@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
471
ijara,
saqlash shartnomalari,
litsenziyalash,
asillik nazorati,
xalqaro standartlar,
elektron monitoring,
elektron reyestr.
Shuningdek, soha faoliyatida ishtirok etayotgan subyektlarga
qonunchilikda belgilangan ayrim imtiyoz va preferensiyalardan
foydalanishga imkoniyat yaratish masalalari haqida ham
to‘xtalib o‘tiladi. Mavzu doirasida olib borilgan tadqiqot
natijasida kelgusida sohani takomillashtirish yuzasidan ilmiy-
nazariy takliflar berib o‘tilgan.
Отношения, связанные с драгоценными камнями и
драгоценными металлами –
как объект гражданско
-
правового регулирования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
драгоценные камни,
драгоценные металлы,
гражданско
-
правовые
отношения,
сделки,
купля
-
продажа,
залог,
аренда,
договоры хранения,
лицензирование,
пробирный контроль,
международные
стандарты,
электронный мониторинг,
электронный реестр.
В
статье
рассматривается
гражданско
-
правовое
регулирование отношений, связанных с драгоценными
камнями и драгоценными металлами в процессе их
обращения, значение и актуальность данной сферы, а
также вопросы заключения, изменения и расторжения
договоров, связанных с данными
видами объектов, как
вида гражданско
-
правовых договоров, и создания
электронных баз данных о них.
Кроме того, обсуждаются вопросы предоставления
субъектам, участвующим в данной сфере, возможности
пользоваться
установленными
законодательством
льготами и преференциями. В результате проведённого
исследования
были
сформулированы
научно
-
теоретические
предложения
по
дальнейшему
совершенствованию отрасли.
Qimmatbaho toshlar va qimmatbaho metallar bilan bog
‘
liq munosabatlarning
fuqarolik-huquqiy tartibga solish, bugungi kundagi eng muhim ahamiyatga ega bo
‘
lgan soha-
yo
‘
nalishlardan biri bo
‘
lib hisoblanadi. Chunki ijtimoiy munosabatlar murakkablashib borgani
sayin, ularni tartibga solib turuvchi normativ-huquqiy hujjatlarning mazmun-mohiyatiga
nisbatan qo
‘
yilgan talablar ham ortib, murakkablashib boradi.
Mazkur sohaga oid ushbu toifadagi munosabatlar respublikamizda maxsus qonun
hujjatlari bilan tartibga solinadi, jumladan O
‘
zbekiston Respublikasining
“
Qimmatbaho
metallar va qimmatbaho toshlar to
‘
g
‘
risida
”
gi Qonuni asosiy huquqiy manba hisoblanadi.
Qimmatbaho metallar va toshlar bilan bog
‘
liq fuqarolik-huquqiy munosabatlarning
asosiy subyektlari davlat, ya
’
ni maxsus vakolatli organlar, litsenziyaga ega bo
‘
lgan yuridik
shaxslar, qonun doirasida belgilangan tartibda faoliyat yurituvchi jismoniy shaxslardan
iborat. Bu munosabatlar doirasida turli xil bitimlar, jumladan oldi-sotdi, garov, ijara va
saqlash shartnomalari tuzilishi mumkin, biroq ularning barchasi maxsus ruxsatnomalar
asosida amalga oshiriladi.
Bunda davlat nazorati tizimi litsenziyalash, asillik nazorati, eksport-import
operatsiyalarini nazorat qilish va maxsus hisobga olish kabi mexanizmlarni o
‘
z ichiga
oladi. Litsenziyalash orqali davlat ushbu sohadagi faoliyatni nazorat qiladi, tartibga
soladi.
Asillik nazorati zargarlik buyumlarining sifatini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Eksport-import operatsiyalari maxsus talablar asosida amalga oshiriladi va qat'iy nazorat
ostida bo‘ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
472
Shu bilan birga,
huquqiy tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlari qimmatbaho
metallar va toshlarning davlat zaxirasini shakllantirish, ularni qazib olish, qayta ishlash
va muomalaga chiqarish tartibini belgilash, zargarlik buyumlarini ishlab chiqarish va
sotish qoidala
rini o‘rnatish hamda asillik belgilarini qo‘llash tartibini o‘z ichiga oladi. Bu
jarayonlarning har biri aniq belgilangan qoidalar va talablar asosida amalga oshiriladi.
Shunga ko‘ra, qimmatbaho metallar va toshlar bilan bog‘liq munosbatlarni huquqiy
tarti
bga solishning o‘ziga xos xususiyatlari haqida quyidagilarni keltirish mumkin.
Davlat zaxirasini shakllantirish va saqlash jarayoni qat
’
iy belgilangan tartib asosida
amalga oshiriladi. Davlat zaxirasi strategik ahamiyatga ega bo‘lib, mamlakatning
moliyaviy
barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Zaxirani shakllantirish davlat
byudjeti mablag‘lari hisobidan, shuningdek qazib olingan qimmatbaho metallar va
toshlarni davlat tomonidan sotib olish orqali amalga oshiriladi. Zaxira maxsus xavfsizlik
choral
ari ko‘rilgan omborlarda saqlanadi va doimiy monitoring ostida bo‘ladi.
Bundan tashqari, qazib olish, qayta ishlash va muomalaga chiqarish jarayoni bir
necha bosqichlardan iborat. Qazib olish uchun maxsus litsenziya talab qilinadi va bu
jarayon geologiya xizmati nazorati ostida olib boriladi. Qazib olingan xom ashyo maxsus
laboratoriyalarda tekshiruvdan o‘tkaziladi va sertifikatlashtiriladi. Qayta ishlash
korxonalari zamonaviy texnologiyalar va xavfsizlik standartlariga javob berishi kerak.
Muomalaga chiqar
ish jarayoni ham qat’iy nazorat ostida bo‘lib, har bir partiya uchun
alohida hujjatlar rasmiylashtiladi.
Zargarlik buyumlarini ishlab chiqarish va sotish qoidalari milliy va xalqaro
standartlarga asoslanadi. Ishlab chiqarish korxonalari maxsus litsenziyaga
ega bo‘lishi,
sifat nazorati tizimini joriy etishi va malakali mutaxassislarni jalb qilishi talab etiladi.
Sotish jarayoni ham qat'iy tartibga solingan bo‘lib, har bir buyum uchun zaruriy hujjatlar,
jumladan sifat sertifikati va kafolat taloni berilishi shart. Chakana va ulgurji savdo
qoidalari alohida belgilangan bo‘lib, narx shakllanishi ham nazorat qilinadi.
Asillik belgilarini qo‘llash tartibi zargarlik buyumlarining haqiqiyligini tasdiqlovchi
muhim mexanizm hisoblanadi. Asillik belgisi buyumning qimmatbaho metallar tarkibini
ko‘rsatadi va davlat tomonidan belgilangan standartlarga muvofiqligini tasdiqlaydi. Har
bir probir belgisi noyob bo‘lib, maxsus raqamga ega. Soxta probir belgilarini aniqlash va
ularga qarshi kurashish bo‘yicha maxsus choralar ko‘r
iladi.
Bu jarayonlarning har biri maxsus vakolatli organlar tomonidan nazorat qilinadi.
Nazorat jarayonida zamonaviy texnologiyalar, jumladan elektron monitoring tizimlari va
maxsus dasturiy ta’minotlardan foydalaniladi. Qonun buzilishi holatlari aniqlanga
nda
tegishli javobgarlik choralari qo‘llaniladi.
Sohada xalqaro hamkorlik ham muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro standartlarga
muvofiqlik, sertifikatlashtirish tizimlarining o‘zaro tan olinishi va tajriba almashish kabi
masalalar doimiy e’tibor markazida bo‘ladi.
Bu esa mahalliy ishlab chiqaruvchilarning
xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Eng e’tiborli tomoni, zamonaviy sharoitda raqamli texnologiyalarning joriy etilishi,
elektron hujjat aylanishi tizimining rivojlantirilishi va nazorat jarayonlarining
avtomatlashtirilishi soha rivojiga muhim hissa qo‘shmoqda. Bu o‘z navbatida
jarayonlarning shaffofligini oshirish va samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Fuqarolik-
huquqiy javobgarlik masalalari alohida ahamiyatga ega bo‘lib,
litsenziyasiz faoliyat yuritish, sifat talablarini buzish, hisobot va hujjatlashtirish tartibini
buzish hamda noqonuniy operatsiyalar uchun javobgarlik choralari belgilangan.
Bu choralarga ma’muriy va jinoiy javobgarlik ham kirishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
473
Bunda xalqaro huquqiy jihatlar
ham muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro savdo qoidalari,
xalqaro standartlar va bojxona nazorati tartibi bu sohaning global miqyosdagi tartibga
solinishini ta’minlaydi. Zamonaviy tendensiyalar elektron savdo platformalarining
rivojlanishi, raqamli texnologiyalarning joriy etilishi va xalqaro standartlarga
moslashuvni o‘z ichiga oladi.
Huquqiy himoya mexanizmlari iste
’
molchilar huquqlarini himoya qilish,
intellektual mulk huquqlarini himoya qilish, sug‘urta mexanizmlari va nizolarni hal qilish
tartibini o‘z ichiga
oladi. Bu mexanizmlar orqali bozor ishtirokchilarining huquqlari va
qonuniy manfaatlari himoya qilinadi.
Soha rivojlanishida yangi texnologiyalar va innovatsion yechimlarning joriy etilishi
muhim ahamiyat kasb etadi. Elektron hisobga olish tizimlari, raqamli sertifikatlashtirish
va zamonaviy asillik belgilari kabi yangiliklar sohaning samaradorligini oshirish va
xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Qimmatbaho metallar va toshlar bilan bog‘liq fuqarolik
-huquqiy munosabatlarni
tartibga solishda davlat manfaatlari bilan tadbirkorlik subyektlari manfaatlarini
muvozanatlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu muvozanat orqali sohaning
barqaror rivojlanishi va xalqaro standartlarga muvofiq faoliyat yuritishi ta’minlanadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, respublikamizda sohaning barqaror rivojlanishi,
qimmatbaho toshlar va qimmatbaho metallar bilan bog‘liq munosabatlarni fuqarolik
huquqiy tartibga solish jarayonini sifat va samaradorlik jihatdan yangi bosqichga olib
chiqish maqsadida quyidagilar taklif etiladi.
Qimmatbaho toshlar va qimmatbaho metallar sohasida faoliyat ko‘rsatuvchi
tadbirkorlik subyektlari huquqlarini yanda ishonchli himoya qilish maqsadida
qonunchilikda ularga nisbatan belgilangan mavjud ma’muriy va boshqa shakldagi
javobgarlik masalalarni yengillashtirish.
Qimmatbaho toshlar va qimmatbaho metallar sohasida qonunchilik talablariga
asosan faoliyat olib borayotgan, ko‘plab aholi qatlamlarini ish bilan band qilgan
tadbirkorlar yoki litsenziya asosida faoliyat yuritayotgan shaxslarga mavjud soliq
to
‘lovlarini yengillashtirish, ularga nisbatan imtiyoz va preferensiyalar berish.
Qimmatbaho toshlar va qimmatbaho metallar sohasida amalga oshirilayotgan
faoliyat, xususan, subyektlar faoliyati nazorati jarayonida zamonaviy texnologiyalar,
jumladan elektron
monitoring tizimlari va maxsus dasturiy ta’minotlardan foydalanish
zarur. Bunda taraflar tomonidan tuzilgan shartnomalar elektron reestrini shakillantirish
yuritish.
Xulosa qilib aytganda, qimmatbaho toshlar va metallar bilan bog‘liq
munosabatlarning fuqarolik-
huquqiy tartibga solinishi murakkab va ko‘p qirrali tizimni
tashkil etadi. Bu tizim davlat nazorati, huquqiy tartibga solish mexanizmlari, xalqaro
standartlar va zamonaviy tendensiyalarni o‘z ichiga olgan holdagina samarali faoli
yat
yuritishi ta’minlanadi.
