Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal entity and legal capacity of a limited liability
company
Siyovush SHUKRULLAYEV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
25 February 2024
This article analyzes the activity of the LLC, the legal status
of the LLC's participants, the property and property rights of
the LLC, the civil-legal responsibility of the LLC, the founding
documents of the LLC and their formalization, the specific
features of the legal and transactional capacity of the LLC.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1-pp283-288
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
organizational and legal
form,
LLC,
constituent document,
charter capital,
Share,
founder,
governing bodies,
possession of civil rights and
assumption of civil
obligations.
Mas’uliyati cheklangan jamiyatning huquq va muomala
layoqati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Mazkur maqolada MChJning
faoliyati,
MChJ ishtirokchilari huquqiy
holati,
MChJning mol-mulki va
mulkiy huquqlari,
fuqarolik-huquqiy
javobgarligi,
MCHJ
ta’sis hujjatlari
va ularni
rasmiylashtirilishining
o‘ziga xos xususiyatlari tahlil
etilgan.
Mazkur maqolada MChJning faoliyati, MChJ ishtirokchilari
huquqiy holati, MChJning mol-mulki va mulkiy huquqlari,
fuqarolik-huquqiy javobgarligi, MCHJ ta
’
sis hujjatlari va ularni
rasmiylashtirilishining o
‘
ziga xos xususiyatlari tahlil etilgan.
1
Lecturer, Department of Civil Procedural and Economic Procedural Law, Tashkent State University of Law.
Tashkent, Uzbekistan. E-mail: siyovush.law@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
284
Правоспособность и дееспособность общества с
ограниченной ответственностью
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
организационно
-
правовая
форма,
ООО,
учредительный документ,
уставный фонд,
вклады,
учредитель,
органы управления,
гражданско
-
правовые
права и гражданско
-
правовые обязанности.
В данной статье проводится анализ деятельности
общества с ограниченной ответственностью (ООО),
включая
правовое
положение
его
участников,
имущественные права и обязанности, гражданско
-
правовую
ответственность
организации.
Также
рассматриваются учредительные документы ООО и
порядок их оформления, а также особенности юридической
и транзакционной дееспособности ООО.
Bugungi kunda davlatimizda aksariyat tadbirkorlar o
‘
zlarining biznesini yuritishda
MChJ tashkiliy-huquqiy shaklini qulay va ishonchli deb bilishadi. Xo
‘
sh, nima sababdan
tadbirkorlar aynan mazkur tashkiliy huquqiy shaklni afzal ko
‘
rishmoqda?
Tashkiliy-
huquqiy shakli bo‘yicha hozirda mavjud korxona va tashkilotlar
statistikasiga e’tibor beradigan bo‘
lsak, MChJ tashkiliy-huquqiy shaklidagi
tashkilotlarning jami soni 298 800 ta bo
‘
lib, bu ko
‘
rsatkich barcha tashkiliy-huquqiy
shakllarning deyarli teng yarimini tashkil etadi. Amaldagi qonunchilikda MChJ xo
‘
jalik
jamiyati hisoblanib, Fuqarolik kodeksining [1] 58-moddasida ulushlarga (qo
‘
shilgan
hissalarga) yoki muassislarning (ishtirokchilarning) aksiyalariga bo‘lingan ustav fondi
(ustav kapitali)ga ega bo
‘lgan tijoratchi tashkilotlar xo‘jalik shirkatlari va jamiyatlari
hisoblanashi, muassislar (ishtirokchilar) qo
‘
shgan hissalar yoki ular sotib olgan aksiyalar
hisobiga vujudga keltirilgan, shuningdek xo‘jalik shirkati yoki jamiyati o‘
z faoliyati
jarayonida ishlab chiqargan va sotib olgan mol-mulk mulk huquqi asosida unga
tegishliligi, xo‘jalik shirkatlari va jamiyatlari to‘liq shirkat, kommandit shirkat, mas’uliyati
cheklangan yoki qo
‘shimcha mas’uliyatli jamiyat, aktsiyadorlik jamiyati shaklida tuzilishi
mumkinligi belgilangan.
Xo‘jalik jamiyatlarining xo‘jalik shirkatlaridan farqli tarafi shundaki, xo‘jalik
shirkatida ishtirokchilarning birlashishi hamda ularning shirkat ishlarida faol ishtiroki
talab qilinsa, xo‘jalik jamiyatlarida esa resurslar, mablag‘
lar (kapital) jamlagishi oqibatida
vujudga keladi va shu no
‘qtai nazardan unda ishtirokchilarning xo‘jalik jamiyatlari
ishlarida shaxsan qatnashishi talab etilmaydi. Xo‘jalik jamiyatlarida ishtirokchilarning
huquq va majburiyatlari bilan bog
‘liq farqli jihati aynan ularning majburiyatlari bo‘yicha
javobgarligi doirasi bilan baholanadi. Misol uchun, mas’uliyati cheklangan jamiyatning
ishtirokchilari uning majburiyatlari bo‘yicha javobgar bo‘
lmaydilar va jamiyat faoliyati
bilan bog‘liq zarar uchun o‘zlari qo‘shgan hissalar qiymati doirasida javobgar bo‘ladilar.
(FKning 62-
moddasi). Ya’ni ularning tadbirkorlik faoliyatidagi tavakkalchilik darajasi
ularning jamiyat ustav fondiga kiritgan hissalarining miqdori bilan belgilanadi.
MChJniig mulkiy asosi jamiyat ishtirokchilarining hissalaridan tashkil topgan ustav
fondi (kapitali)dan iborat. Ustav kapitalining miqdoriga qo‘yilgan talab mavjud emasligi
MChJning boshqa xo‘jalik jamiyatlaridan ustun tomonini ko‘rsatadi. Shu sababli ustav
kapitalining miqdori ishtirokchilar tomonidan ixtiyoriy qiymatda ustavda belgilanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
285
Bunda bitta istisno holat mavjud bo‘lib, jamiyat ustav fondining (ustav kapitalining) eng
kam miqdori litsenziya talablarida belgilanishi mumkin. Qo‘shimcha mas’uliyatli
jamiyatda javobgarligi doirasi biroz kengroq bo‘lib, Fkning [12] 63
-
moddasiga ko‘ra,
bunday jamiyatning ishtirokchilari uning majburiyatlari bo‘yicha o‘z mol
-mulklari bilan
qo‘shgan hissalari qiymatiga nisbatan hamma uchun bir xil bo‘lgan, jamiyatning ta’sis
hujjatlarida belgilanadigan karrali miqdorda solidar tarzda subsidiar javobgar bo‘lishi,
ishtirokchilardan biri nochor (bankrot) bo‘lib qolganida uning jamiyat majburiyatlari
bo‘yicha javobgarligi, agar jamiyatning ta’sis hujjatlarida javobgarlikni taqsimlashning
boshqacha tartibi nazarda tutilgan bo‘lmasa, boshqa ishtirokchilar o‘rtasida ularning
qo‘shgan hissalariga mutanosib ravishda taqsimlanishi belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi va “Mas’uliyati cheklangan va
qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar to‘g‘risida”gi Qonunda “Muassis” va “ishtirokchi”
tushunchalari xususan, qachon “Muassis” maqomidan “ishtirokchi” maqomiga o‘zgarishi,
farqli jihatlari aniq ifodalab berilmagan.
M.M.
Serebrennikovning [2] fikricha “Muassis” va “ishtirokchi” atamasini Jamiyat
davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan boshlab, huquqiy maqomi bir turdan ikkinchi
turga o‘zgarishini takidlagan.
O.S. Ribinaning [3] fikricha esa, muassisning huquqiy statusi ta
’
sis shartnomasi
asosida belgilanadi.
Fikrimizcha, “Muassis” va “ishtirokchi” maqomi o‘rtasidagi chegara jamiyat davlat
ro‘yxatidan o‘tgan paytdan boshlab aniqlanadi.
Jamiyat davlat ro‘yxatidan
o‘tkazilgungacha bo‘lgan muddatda jamiyatni sun’iy yaratuvchi jismoniy shaxsi “Muassis”
maqomida bo‘ladi. “Muassis” bevosita jamiyat tashkil etilguniga qadar bo‘lgan
muddatdagi faoliyati va harakati uchun boshqa muassislar va uchinchi shaxslar oldida
javobgar hisoblanadi. Jamiyat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgandan keyingina unga ulush
kiritgan muassisi “ishtirokchi” maqomini oladi va huquqning yangi bir sub’yekti sifatida
MChJ yaratiladi. Ishtirokchining maqomi ta’sis hujjatlai va qonun bilan belgilanadi.
Fuqarolik kodeksi 41-
moddasiga [4] ko‘ra, yuridik shaxs o‘zining ta’sis hujjatlarida
nazarda tutilgan faoliyati maqsadlariga muvofiq fuqarolik huquq layoqatiga ega bo‘lishi,
yuridik shaxsning maxsus huquq layoqati esa uning ustavi, nizomi yoki qonun hujjatlari
bilan belgilanishi ko‘rsatilgan, biroq qonun chiqaruvchi yuridik shaxsning huquq layoqati
qachondan boshlab vujudga kelishini ochiq qoldirgan shuningdek, yuridik shaxsning
muomala layoqati tushunchasi va uning qachon vujudga kelishi to‘g‘risida qoida
kiritmagan. Bizning fikrimizcha, yuridik shaxs o‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga
ega bo‘lish va ularni amalga oshirish, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirish va
ularni bajarish layoqati, ya’ni muomala layoqatisiz fuqarolik huquqining to‘la qonli
sub’yekti bo‘la olmaydi. Shu sabali qonun chiqaruvchi yuridik shaxsning huquq va
muomala layoqatiga kengroq doirada alohida tavsif berishi lozim deb hisoblaymiz.
Negaki, yuridik shaxs muomala layoqati mavjud bo‘lgandagina fuqarolik huquqlariga ega
bo‘lishi va ularni amalga oshirishi, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga keltirishi va
ularni bajarishi mumkin.
Mazkur holatda qonun chiqaruvchi faqatgina tor ma’noda yuridik shaxs davlat
ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan boshlab tashkil etilgan deb hisoblanishini aytish orqali
uning huquq va muomala layoqatini vujudga kelish vaqtini va o‘sha vaqtdan boshlab
fuqarolik huquqining sub’yekti deb e’tirof etilishini
nazarda tutgan.
MChJning ta
’
sis etish usulini muassislar sonidan kelib chiqib ikki turga ajratish
mumkin. “Mas’uliyati cheklangan va qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar to‘g‘risida”gi
qonunning [5]10-
moddasiga ko‘ra, jamiyatning muassislari soni ikki yoki undan ortiq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
286
bo‘lsa, ta’sis shartnomasini tuzish va jamiyat ustavini tasdiqlash orqali, 11
-moddasiga
ko‘ra, jamiyat bir shaxs tomonidan ta’sis etilsa, shu shaxs tasdiqlagan ustav orqali ta’sis
etilishi mumkin. Demak, yuqoridagi qoidadan shuni tushunishimiz mumkinki, MCHJ ta’sis
shartnomasi va ustav orqali yoki faqat ustavning o‘zi orqali ham ta’sis etilishi nazarda
tutilgan.
“Mas’uliyati cheklangan va qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar to‘g‘risida”gi qonunning
12-
moddasiga [6] ko‘ra, ta’sis shartnomasida jamiyatning ishtirokchilari jamiyatni tashkil
etish majburiyatini oladilar va uni tuzish bo‘yicha birgalikdagi kelgusidagi faoliyat
maqsadlarini belgilaydilar. Ta’sis shartnomasida quyidagilar nazarda tutiladi:
•
MChJ muassislarining tarkibi;
•
MChJ ustav fondining miqdori va har bir muassis ulushining miqdori;
•
MCh
J ta’sis etilayotganda uning ustav fondiga hissalarni qo‘shish tartibi, miqdori,
usullari va muddatlari;
•
hissalarni qo‘shish bo‘yicha
majburiyatlarini buzganlik uchun jamiyat
muassislarining javobgarligi;
•
MCh
Jning muassislari o‘rtasida foyda va zararlarni taqsimlash shartlari va tartibi;
•
MChJ organlarining tarkibi va jamiyat ishtirokchilarining jamiyatdan chiqish
tartibi.
Ta’sis shartnomada asosiy urg‘u muassislarning huquq va majburiyatlariga
qaratiladi.
Mazkur Qonunning 13-
moddasiga ko‘ra, jamiyat ustavida quyidagilar ko‘rsatilishi
kerak:
•
MCh
Jning to‘liq va qisqartirilgan firma nomi;
•
MChJ faoliyatining predmeti;
•
MChJning
pochta manzili to‘g‘risidagi ma’
lumotlar;
•
MCh
J organlarining tarkibi va vakolatlari to‘g‘risidagi, shu jumladan jamiyat
ishtirokchilari umumiy yig‘ilishining mutlaq vakolatiga kiruvchi masalalar to‘g‘risidagi,
jamiyat organlari tomonidan qarorlar qabul qilish tartibi to‘g‘risidagi, shu jumladan
qarorlar bir ovozdan yoki kvalifikatsion ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilinadigan masalalar
to‘g‘risidagi ma’
lumotlar;
•
MCh
J ustav fondining miqdori to‘g‘risidagi ma’
lumotlar;
•
MCh
J har bir ishtirokchisi ulushining miqdori va nominal qiymati to‘g‘risidagi
ma’lumotlar;
•
MChJ ishtirokchilarining huquqlari va majburiyatlari;
•
MCh
J ishtirokchisining jamiyatdan chiqish tartibi va uning oqibatlari to‘g‘risidagi
ma’lumotlar;
•
MChJ ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushning (ulush bir qismining) boshqa
shaxsga o‘tishi tartibi to‘g‘risidagi ma’lumotlar;
•
MChJning hujjatlarini saqlash tartibi hamda jamiyat tomonidan jamiyat
ishtirokchilariga va boshqa shaxslarga axborot taqdim etish tartibi to‘g‘risidagi
ma’lumotlar;
•
MCHJning vakolatxonalari va filiallari to‘g‘risidagi ma’lumotlar;
•
qonun hujjatlariga zid bo‘lmagan boshqa ma’lumotlar.
MCHJning ustavida asosiy urg‘u jamiyatning huquqiy maqomini belgilash, jamiyat
faoliyatini tashkil etishga qaratilgan bo‘ladi. Biroq, amaliyotda aksariyat tadbirkorlik
sub
’yektlari mazkur ikki ta’sis hujjatini, ya’ni ta’sis shartnomasi va ustav mazmunini bir
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
287
xil mazmunda qilib tuzishadi. Fikrimizcha, ushbu holat yuridik jihatdan noto‘g‘ri deb
hisoblaymiz. Yoqoridagi tushunmovchilikni bartaraf etish maqsadida “Mas'uliyati
cheklangan va qo‘shimcha mas'uliyatli jamiyatlar to‘g‘risida”gi qonunning 12
-moddasiga
“ta’sis shartnomasi muassislarning huquq va majburiyatlarini belgilab beruvchi ta’sis
hujjati hisoblanadi”, 13
-
moddasiga esa, “jamiyat ustavi jamiyatning huquqiy maqomi va
jamiyat faoliyatini tashkil etish tartibini belgilab beruvchi ta’sis hujjati hisoblanadi”
,
degan qo‘shimcha kiritish maqsadga muvofiq. Amaldagi fuqarolik qonunchilik yuridik
shaxslarning huquq layoqatini haddan tashqari cheklaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019
-yil 5-apreldagi F
–
5464-son farmoyishi
bilan tasdiqlangan O'zbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish
Konseptsiyasining I bo‘limi 5
-bandida Fuqarolik-huquqiy munosabatlari ishtirokchilarining
huquqlari va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilishga to'sqinlik qiluvchi fuqarolik
qonunchiligidagi huquqiy bo‘shliqlar va kolliziyalarni bartaraf etish nazarda tutilgan. Shuni
inobatga olgan holda O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi 41
-moddasiga
quyidagi o‘zgartirish kiritilishini taklif qilamiz:
Yuridik shaxs ham jismoniy shaxs ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan huquq va
majburiyatlarga ega bo‘ladi (fuqarolik huquq layoqati), tabiatiga ko‘ra faqat insonga
tegishli bo‘lishi mumkin huquq va majburiyatlar bundan mustasno. Qonunda yuridik
shaxslarning ayrim turlariga nisbatan maxsus huquq layoqati va uning doirasi
belgilanishi mumkin. Mazkur qonunning 10-
moddasiga ko‘ra, jamiyat ustavini tasdiqlash
to‘g‘risidagi qaror, shuningdek jamiyat muassislari kiritadigan hissalarning pul bahosini
tasdiqlash to‘g‘risidagi qaror muassislar tomonidan bir ovozdan qabul qilinishi
belgilangan, biroq amliyotda ushbu toifadagi qarorlar qabul qilinmaydi. Aksincha,
jamiyatning ta’sis hujjatlarini tasdiqlashdan oldingi jarayon sifatida muassis bitta bo‘lgan
taqdirda
ta’sis etish qarori, muassislar ikki yoki undan ortiq bo‘lsa
ta’sis etish
bayonnomasi tasdiqlanadi. Ta’sis etish qarori yoki ta’sis etish bayonnomasida
quyidagilar nazarda tutiladi:
1.
jamiyatni ta’sis etish, shug‘ullanadigan asosiy faoliyat turini aniqlab olish, loyiha
-
smeta hujjatlarini ishlab chiqish, pochta manzilini tasdiqlash;
2. jamiyatning nomi, shtamp va dumaloq muhrini tasdiqlash;
3. jamiyat ustav fondining miqdori va muassislarning tarkibi va har bir muassis
ulushining miqdori va nominal qiymatini tasdiqlash;
4.
jamiyatning ta’sis shartnomasi va ustavini tasdiqlash (muassis bitta bo‘lsa faqat
ustav);
5. jamiyatning boshqaruv organlari va boshqaruvchilarini tayinlash;
6.
tashkiliy masalalarni hal etish: jamiyatni vakolatli davlat organidan ro‘yxatdan
o‘tkazish topshirig‘i yuklatiladi.
Fikrimizcha, ta’sis etish qarori yoki ta’sis etish bayonnomasini tasdiqlash jarayonni
bevosita jamiyatning
ta’sis hujjatlarini tasdiqlashdan oldingi bosqich va ta’sis hujjatlarini
vujudga keltiruvchi asos deb baholaymiz.
Amaldagi fuqarolik qonunchiligda ta’sis etish qarori yoki ta’sis etish bayonnomasi
to‘g‘risida alohida qoidalar belgilanmaganligi hozirda tadbirkorlik faoliyatini boshlash
arafasida turgan shaxslar va ro‘yhatdan o‘tkazishni amalga oshiryotgan shaxslar uchun
tushunmovchilik tug‘dirmoqda. Sababi ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonida ta’sis hujjatlridan
tashqari aynan ta’sis etish qarori yoki ta’sis etish bayonnomasini vakolatli davlat organi,
ya
’
ni davlat xizmatlari markaziga taqdim etish majburiyati tadbirkor zimmasida.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
1 (2024) / ISSN 2181-1415
288
Xulosa va taklif o‘rnida shuni aytib o‘tish joizki, MC
h
J ta’sis hujjatlari va vujudga
kelish asoslariga yuridik tavsif berilishi va ularning huquqiy tabiati ochib berilishi kerak.
Amaldagi fuqarolik qonunchiligida MCh
Jning ta’sis hujjatlari sifatida ustav va ta’sis
shartnomasi nazarda tutilgan. Biroq ta’sis etish qarori, ta’sis etish bayonnomasi va
jamiyat ishtirokchilari o‘rtasidagi boshqa kelishuvlari xususida alohida qoidalar
belgilanganmagan. Vaholanki,
ta’sis etish qarori yoki ta’sis etish bayonnomasini
tasdiqlash jarayonni bevosita jamiyatning ta’sis hujjatlarini tasdiqlashdan oldingi bosqich
va ta’sis hujjatlarini vujudga keltiruvchi asos
bo‘lib xizmat qiladi.
MCh
Jni tashkil etishda ta’sis hujjatlari uchun umumiy bo‘lgan qoidalarning mavjud
emasligi, ularni talqin etish va qo‘llash turli xil yondashuvlarni vujudga keltiradi. Shu bois
MCh
Jlarning ta’sis hujjatlariga oid Fuqarolik kodeksi normalarini ta’sis etish qarori yoki
ta’sis etish bayonnomasi qoidalari bilan to‘ldirish lozim.
Bundan tashqari, amaliyotda aksariyat tadbirkorlik subyektlari ta’sis shartnomasi
va ustav mazmunini bir xil mazmunda qilib tuzishadi. Fikrimizcha, ushbu holat yuridik
jihatdan noto‘g‘ri deb hisoblaymiz. Yuqoridagi tushunmovchilikni bartaraf etish
maqsadida “Mas’uliyati cheklangan va qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar to‘g‘risida”gi
qonunning 12-
moddasiga “ta’sis shartnomasi muassislarning huquq va majburiyatlarini
belgilab beruvchi ta’sis hujjati hisoblanadi”, 13
-
moddasiga esa, “jamiyat ustavi
jamiyatning huquqiy maqomi va jamiyat faoliyatini tashkil etish tartibini belgilab
beruvchi ta’sis hujjati hisoblanadi”
degan qo‘shimcha kiritish maqsadga muvofiq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик Кодекси биринчи
қисм
// Қонун
ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 23.01.2020 й., 03/20/603/0071
-
сон.
2.
Ўзбекистон Республикасининг “Масъулияти чекланган ва қўшимча
масъулиятли жамиятлар тўғрисида”ги Қонуни // Қонун ҳужжатлари
маълумотлари миллий базаси, 22.07.2020 й., 03/20/629/1087
-
сон
3.
Раҳмонқулов Ҳ.Р. Фуқаролик ҳуқуқининг субъектлари. Ўқув қўлланма. –
Тошкент: ТДЮИ, 2008. –
67 б
4.
Белов В.А., Пестерева Е.В. Хозяйственные общества. М., 2002.; Гражданское
право. Т. 1. / под ред. проф. Е.А. Суханова. М.: Волтерс Клувер, 2010
\
5.
Сапко. С.И. Правовой статус общества с ограниченной ответственностью
по законодательству России // Ленинградский юридический журнал. 2013. № 2
(32).
–
С. 221.
6.
Макаров С.А. Общество с ограниченной ответственностью как субъект
гражданского права: Автореф. дис. канд. юрид. наук. –
Саратов: 2004. –
11 с.
