Некоторые особенности развития торговли ремесленными изделиями в Туркестане (на примере Заравшанского оазиса в конце XIX - начале XX вв.)

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Some features of the development of trade in handicrafts
in Turkestan (using the example of the Zarafshan oasis at
the end XIX

–

early XX centuries)

Oybek OSTONOV

1

Tashkent State Agrarian University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received February 2024
Received in revised form
15 February 2024
Accepted 15 March 2024
Available online
25 May 2024

This article examines the features of the development of

internal and foreign trade relations of the Zarafshan oasis at the

end of the XIX

–

beginning of the XX centuries. Particular

attention is paid to the history of trade in the Zarafshan oasis

and the role of trade activities in the socio-economic life of this
region. Changes in trade over the specified period are analyzed,

and specific and general aspects of these changes are identified.

The positive and negative aspects of transformations in the

trade of the territories of the Turkestan General Government
are also studied, starting from the second half of the 19th

century, when, after the invasion of the Russian Empire, the

oasis was administratively divided into two parts, and the

impact of this process on the trading areas is considered.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss2-pp94-104

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Turkestan,

Zarafshan oasis,

trade,

tea trade,

merchant,

entrepreneurship,

artisan.

Turkistonda hunarmandchilik mahsulotlari savdoci

rivojlanishining ba’zi xususiyatlari (XIX asr

oxiri va XX asr

boshlarida Zarafshon vohasi misolida)

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

Turkiston,

Zarafshon vohasi,

savdo-sotiq,

choy savdosi,

savdogar,

tadbirkorlik,

hunarmand.

Mazkur maqolada Turkistonda ichki va tashqi savdo aloqalar

rivojlanishining ba’zi xususiyatlari XIX asr oxiri va XX asr

boshlarida Zarafshon vohasi misolidagi tarixiga bag‘ishlanib,

unda Zarafshon vohasida savdo ishlari tarixi, ichki va tashqi

savdo faoliyatlarining vohaning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida

tutgan o‘rniga e’tibor beriladi. Bu davrda savdo

-sotiqning holati,

savdodagi o‘zgarishlar tahlil etilib, savdoning o‘ziga xos va

1

Doctor of Historical Sciences, Associate Professor, Tashkent State Agrarian University.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

95

umumiy

jihatlari,

xususiyatlari

aniqlanadi.

Vohaning

XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Rossiya imperiyasi

bosqini sababli ma’muriy jihatdan ikki qismga bo‘linishi va bu

jarayonning savdo-

sotiq sohalariga ta’siri ko‘rsatilib Turkiston

general-gubernatorligi tarkibidagi hududlarida savdo-sotiq

sohasida yuz bergan o‘zgarishlarning ijobiy va salbiy jihatlari

tahlil qilindi.

Некоторые

особенности

развития

торговли

ремесленными изделиями в Туркестане (на примере

Заравшанского оазиса в конце XIX –

начале XX вв.)

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Туркестан,

Зарафшанский оазис,
торговля,

торговля чаем,

купец,
предпринимательство,

ремесленник.

В данной статье рассматриваются особенности развития

внутренних и внешнеторговых связей оазиса Зарафшан в

конце XIX –

начале XX веков. Особое внимание уделяется

истории торговли в оазисе Зарафшан и роли торговой

деятельности в социально

-

экономической жизни этого

региона. Анализируются изменения в торговле за

указанный период, выявляются специфические и общие
аспекты этих изменений. Также изучаются положительные

и отрицательные стороны трансформаций в торговле

территорий

Туркестанского

генерал

-

губернаторства,

начиная

со

второй

половины

XIX

века,

когда

после вторжения Российской империи оазис был
административно разделен на две части, и рассматривается

влияние этого процесса на торговые районы.

1. Dolzarbligi:

Turkistonda ichki va tashqi savdo aloqalar XIX asrning so‘nggi

choragi-XX asr boshlarida Zarafshon vohasida kechgan savdo-sotiq jarayonlarini ilmiy
tahlil etish, vohaning Rossiya imperiyasi mustamlakasiga aylantirilgan hududlarida
kechgan ijtimoiy-

iqtisodiy hayotini xolisona yoritish ko‘zda tutilgan. Ushbu mavzuning

dolzarbligi eng avvalo, uning hanuzgacha maxsus tadqiqot obyekti sifatida chuqur

o‘rganilmaganligi bilan belgilanadi. Vaholanki, Zarafshon vohasi savdo

-sotiq keng

tarqalgan hududlardan biri sifatida iqtisodiy jihatdan alohida o‘ringa ega. Vohaning
Rossiya imperiyasi tarkibida bo‘lgan qismida ham

jiddiy siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy

o‘zgarishlar yuz berib

, savdo-sotiq jarayonlarini tegishli manbalar, arxiv hujjatlari va

adabiyotlar orqali yangicha ruhda talqin etish, ichki va tashqi savdo aloqalarida yuz

bergan o‘zgarishlarni tahlil etish ko‘zda tutilgan. Ular mavzuning dolzarbligini
ko‘rsatuvchi asosiy omillardir. Ma’lumki, XIX asrning so‘nggi choragi

-XX asr boshlarida

Zarafshon vohasi murakkab ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarini boshdan kechirdi. Vohaning

bir qismi Buxoro amirligi tarasarrufida qolgan bo‘lsa, ikkinchi qismi Rossiya

imperiyasining mustamlakachilik siyosati asoratiga duchor bo

‘

ldi. Maqolada vohaning

savdo-

sotiq faoliyatini o‘rganish, ularning ijobiy va salbiy jihatlarni taqqoslash

asosida

zarur xulosalar chiqarish ko‘zda tutilgan.

Mustaqillik yillarida hunarmandchilik, tadbirkorlik va savdo-

sotiqqa keng e’tibor

berilishi hozirgi bozor munosabatlariga o‘tish davrida ham ushbu sohalar respublika

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

96

ijtimoiy-

iqtisodiy hayotida o‘z mavqei va ahamiyatini yo‘qotmaganligini ko‘rsatmoqda.

Tarixdan ma’lumki, hamma davrlarda ham ichki va tashqi savdo

-sotiq tijoratining

tarkibiy qismi sanalgan. Bugungi kunda ham respublika hukumati tomonidan
tadbirkorlikni rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar avvalo,
tadbirkorlik va savdo-

sotiqni taraqqiy ettirishni ko‘zda tutadi. Shu nuqtai

-nazardan

qaraganda, o‘tmishda bu borada erishilgan yutuqlar va yo‘l qo‘yilgan xato

-kamchiliklarni

ilmiy o‘rganish, tahlil qilish mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi.

2. Metodlar, mavzuga oid adabiyotlar va manbalarning tahlili.

Maqolada ilmiy

abstraksiya, tahlil va ekspert baholash usullaridan foydalanilgan. Markaziy Osiyo
tarixshunosligida XIX asr oxiri-XX asr

boshlarida sodir bo‘lgan ijtimoiy

-siyosiy

jarayonlarni o‘rganish borasida bir qator ishlar amalga oshirilgan. Bu borada olib
borilgan tadqiqotlar va izlanishlarning ilmiy ko‘lami kengligi, xolisonaligi bilan ajralib

turadi. Lekin Turkistonda ichki va tashqi savdo aloqalar rivojlanishining XIX asr oxiri

–

XX asr boshlarida Zarafshon vohasi misolidagi tarixi mavzusi tadqiqot obyekti sifatida

kam o‘rganilgan. Ushbu muammoning ayrim tomonlari va qirralari boshqa masalalar
bilan umumiy bog‘liq holda ko‘rib chiqilgan xolos. O‘rganilayotgan mavzuning ayrim

jihatlari qator

adabiyotlarda u yoki bu darajada o‘z aksini topgan.

XIX asr oxiri

–

XX asr boshlarida Zarafshon vohasining ichki va tashqi savdo

aloqalar rivojlanishining tarixi mavzusiga oid ilmiy adabiyotlar va maqolalarning tahlili,

o‘rganilish darajasi hamda yondashuv uslubiga qarab

,

bo‘lib tahlil qilindi. Rossiya

imperiyasining Turkiston

o‘lkasiga bostirib kirishi arafasida va hukmronligi davrida chop

etilgan adabiyotlarda ta’kidlash joizki, Turkistonni Rossiya imperiyasi tomonidan bosib

olinishi arafasida rus sayyohlari, savdogarlar va tadqiqotchilar

o‘lkaga kelishib,

o‘rganilayotgan mavzuga oid ma’lumotlar qoldirishgan [1]. Bu asarlarda Zarafshon
vohasining savdo aloqalari haqidagi tasavvurlarimizni boyitadigan ko‘plab fikr

-

mulohazalar ham uchraydi. Turkiston Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingandan

keyin o‘lkaga kelgan mualliflarning asarlarida

tadbirkorlik va savdo-sotiq ishlari

atroflicha yoritilgan. Bunday mualliflar qatoriga P. Pashino, L.F. Kostenko, N.F. Petrovskiy
L.N. Sobolev, V.V. Radlov, M.M. Virskiy, A. Gubarevich-Radobilskiy, I.I. Geyer, D. Logofet,
S. Konopka, V.I. Masalskiy, A.I. Chicherov, Maykl Oldos, Ranin Kazemi, Sofi Ibbotson va

boshqalarning asarlarida o‘z ifodasini topgan [2].

Ushbu mualliflarning asarlarining ahamiyati haqida gapirganda, ular o‘sha davr

hayotini o‘z ko‘zlari bilan ko‘rishib, zarur xulosalar ham chiqarishgan

ini alohida

ta’kidlash kerak. Mazkur asarlarda Rossiya imperiyasining Turkistonga bostirib kirishi,

xususan Zarafshon vohasida ichki va tashqi savdo ishlariga doir qiziqarli

ma’lumotlar

bilan bir

qatorda, chalkash fikrlar va g‘aliz xulosalar ham uchraydi.

Sovet hukmronligi davrida chop etilgan asarlarda ham mavzuga oid bir qator ilmiy

tadqiqotlar olib borilgan. Shuni ham ta’kidlash joizki,

ushbu mualliflarning aarlarida

kommunistik mafkura manfaatlari, sinfiylik nuqtai-nazaridan bir tomonlama yondashuv

ko‘zga tashlanadi. Bu hol sovet davrida yozilgan adabiyotlarga masalani izchil va

haqqoniy tahlil qilishga imkon bermagan. Bunday adabiyotlar qatoriga I.A. Remez,
I. Spasskiy, O.A. Suxareva, A.M. Aminov, Ye.V. Bunakov, R.Ya. Rassudova [3] tadqiqotlarini
kiritish mumkin.

Maqolani mazmunini ilmiy jihatdan ochib berishda O‘zbekiston Respublikasi

Markaziy Davlat arxivida saqlanayotgan qator jamg‘armalar o‘rganilib, tahlil qilindi.
Xususan O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivining Turkiston general

-

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

97

gubernatorligi mahkamasi (F.I-

1), Zarafshon okrugi boshlig‘i mahkamasi (F.I

-5) kabi

fond[4.]lardagi materiallar muhim manbaviy asos bo‘lib xizmat qildi. Yuqorida
ko‘rsatilgan arxivlarda XIX asr oxiri –

XX asr boshlarida Zarafshon vohasining ichki va

tashqi savdo tarixi bilan bog‘liq rasmiy hujjatlar, hisobot va buyruqlar, hukumat
qarorlari, xat va bildirishlar saqlangan bo‘lib, ularning ko‘pchiligi ilk bor ilmiy

muomalaga kiritildi. Bundan tashqari maqolani manbaviy asosini boyitishda 1889

–

1912-

yillarga ta’luqli 23 to‘plamni tashkil qilgan “Samarqand viloyati obzorlari” [5],

“Samarqand viloyati ma’lumotnomasi”[6.] kabi manbalar ham tahlil qilinib, ilmiy
iste’molga

kiritildi.

3. Tadqiqot natijalari.

Buxoro Eron, Muskoviya, Sibir, Xitoy va Hindistonga

sayohat qilgan mintaqa savdogarlari ishtirok etgan transmintaqaviy Osiyo savdosining

tarixiy joyi bo‘lgan [7]. 1868

-yil 23-iyunda Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi

hukumatlari o‘rtasidagi tuzilgan shartnoma

asosida Zarafshon vohasi ikki qismga

bo‘lindi. Shu tariqa Buxoro

amirligi o‘zining Zarafshon vohasidagi ulkan iqtisodiy

-siyosiy

mavqega ega bo‘lgan katta qismidan ajralishga majbur bo‘ldi. Ko‘p o‘tmay, Buxoro

amirligidan ajratib olingan hududda Zarafshon okrugi tashkil qilindi [7.7].

“

Zarafshon

okrugini boshqarishning vaqtinchalik qoidalari

”

ishlab chiqilib, Turkiston general-

gubernatori tomonidan tasdiqlandi.

Bu qoidalarga ko‘ra, Zarafshon okrugi

ma’muriy jihatdan

Samarqand va

Kattaqo‘rg‘on bo‘limlariga bo‘lindi. Biroq Rossiya hukumati

tomonidan 1886-yil

12-iyunda tasdiqlangan

“Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi Nizom”

ga binoan

Zarafshon okrugi tugatilib, Samarqand viloyati tashkil etildi. O‘z navbatida, Samarqand
viloyati Xo‘jand, Jizzax, Kattaqo‘rg‘on va

Samarqand kabi uyezdlarga ajratildi [8.6].

XIX asr

o‘rtalarida Samarqand bozorlarida ham xuddi Buxoro va Qarshi

bozorlaridagi singari savdo mollarining narxi muomaladagi tanga qiymati bilan
belgilangan [9.109]. Samarqand bozori vohadagi eng yirik oldi-sotdi markazi hisoblangan

bo‘lsa [10.124] , paxta savdosi bo‘yicha Kattaqo‘rg‘on bozoriga teng keladigani yo‘q edi.

1868-yilda bu yerda 12595 botmon paxta sotilganligi ham fikrimizni isbotlaydi. Bu

davrda Samarqandda yirik savdo do‘konlari paydo bo‘lib,

shaharda jami 2414 ta savdo

do‘koni mavjud edi. Do‘konlarda ulgurji va chakan savdolar amalga oshirilgan. Bundan
tashqari, Samarqanddagi 50 dan ortiq do‘konlarda Rossiyadan keltirilgan mahsulotlar
bilan savdo qilingan, 394 ta do‘kon esa mavsumiy tarzda faoliyat yuritgan [11.124].

1868-yilda Samarqandda 35 ta karvonsaroy mavjud edi. Ulardan 9 tasi hind

savdogarlariga tegishli bo‘lgan [12.390]. Xususan, yirik tadbirkor Mulla Orifboyga tegishli
“

Jun saroy

”

karvonsaroyi asosan jun savdosiga ixtisoslashgan. Karvonsaroydagi mavjud

15 ta do‘konning

har biriga 8 botmongacha jun joylashtirilgan [13.107].

“Go‘ri Amir”

masjidiga tegishli vaqf yerlarda joylashgan 50 ta do‘konda esa jundan to‘qilgan

mahsulotlar, gilamlar bilan savdo qilingan. Karvonsaroylarda jami 712 ta savdo

do‘konlari faoliyat olib borgan [13.114].

Samarqand bozorlarida voha hunarmandlari tayyorlagan mahsulotlar savdosi ham

qizg‘in kechgan. Samarqandlik tijoratchilar qo‘shni hududlar va xorijiy mamlakatlar bilan

ham

faol savdo aloqalarini yaxshi yo‘lga qo‘yishgan. Masalan, turli ranglardagi movut

xalatlar Afg‘oniston, Eron va Kashmirdan keltirilgan bo‘lsa,

hind sholcha va gilamlari

asosan

Qarshi va Buxorodan, qisman Hindistonning o‘zidan olib kelingan [13.115].

XIX asrning ikkinchi yarmidan e’tiboran Samarqandning Rossiya bilan savdo aloqalari

kengaygan.

“

Golos

”

gazetasining yozishicha:

“

Har yili Samarqandga Yekaterinburg,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

98

Troitsk, Petropavlovsk, Oqmulla, Turkiston va Toshkent orqali 7500 tuya va 3000 dan
ziyod aravada 150000 pud mahsulot keltirilgan

”

[14.111].

Keyingi davrlarda ham Zarafshon vohasida savdo-sotiq ichki va tashqi savdo ikki

yo‘nalishda rivojlanib bordi. Vohadagi ichki savdo asosan bozor savdo

-

sotig‘idan iborat

edi. Bu ish bilan muayyan sarmoyaga ega bo‘lgan shaxslar shug‘ullangan [15.5].

1872-yilga kelib,

Zarafshon okrugi bo‘yicha 33 ta muntazam ishlovchi bozor va

muntazam savdo bilan shug‘ullanuvchi 3166 nafar savdogar faoliyat ko‘rsatgan. Bundan
tashqari, 9500 kishi bozorlarda vaqtinchalik savdo bilan shug‘ullanishgan [16.26]. Yirik

savdogar boylar asosan shahar karvonsaroylarda faoliyat olib borishgan. Samarqand
markaziy bozorida Zarafshon okrugi hududidagi boshqa bozorlardagi mahsulotlarga narx
belgilangan [16.30].

Savdo-

sotiqning taraqqiy etishi bilan savdogarlar o‘rtasida ham

tabaqalanish

boshlanib, ular orasida

yirik sarmoyaga ega bo‘lgan

shaxslar ajralib turgan. S.P. Mansirev

hisobi bo‘yicha Samarqand uyezdida bunday savdogarlar 1896 yilda 183 nafarni,

1897-yilda 93 nafarni va 1898-yilda esa 232 nafarni tashkil qilgan. Ularning beshdan bir
qismi esa molni bozorlardagi mahalliy ulgurji savdogarlardan Samarqand shahridagiga
nisbatan 10-15 foiz kam chegirmaga asoslangan kreditga olishgan. Kredit hajmi oylik

aylanma jamg‘armaning 1

-

2,5 foiziga teng bo‘lgan. Undan keladigan foyda esa 2

-2,5 ming

rublni yoki tadbirkorning yillik o‘rtacha daromadining 12

-25 foizini tashkil qilgan

[17.125-126].

Bu davrda attorlar bozor savdosida

o‘ziga xos mavqega ega edilar. Samarqand

uyezdida 1897-yilda 193 nafar, 1898-

yilda 205 nafar attorlar faoliyat ko‘rsatishgan.

Ularning o‘rtacha savdo mablag‘i 600

-

900 rubldan iborat bo‘lib, har biri yillik

aylanma

mablag‘ining 20

-25 foizi miqdorida foyda olishgan [17.127-128]. Boshqa bir toifadagi

savdogarlar chakana

tijorat bilan shug‘ullanishgan. Asosan mahalliy

gazlamalarni sotish

bilan shug‘ullangan bunday savdogarlar yiliga o‘rtacha 400

-500 rubl

mablag‘ topishgan

bo‘lsa, uning 15 foizini sof foyda tashkil qilgan. 1897

-yilda bunday savdogarlar soni

132 nafar bo‘lgan bo‘lsa, 1898

-yilda 148 nafarga yetgan [17.125-126].

Asosan gavjum chorrahalarda, yo‘l bo‘ylarida faoliyat ko‘rsatgan baqqollik

do‘konlarida quruq mevalar, qishloq xo‘jaligi va un mahsulotlari savdosi qilingan.

1897-yilda

Samarqand uyezdi bo‘yicha 104 nafar, 1898

-yilda 92 nafar baqqollar faoliyat

ko‘rsatgan. Ularning har biri 600

-700 rubllik

jamg‘armasidan 20 foizgacha foyda olishgan

[18.15].

Mahsulot sotish hajmining ko‘payishi, savdoning jonlanishi o‘z navbatida

tadbirkorlik va savdo bilan shug‘ullanuvchilar sonining

oshishiga olib keldi. Ushbu

jarayon 1888-1898-

yillar oralig‘ida ayniqsa,

yaqqol ko‘zga tashlandi. Agar 1888

-yilda

Samarqand viloyati bo‘yicha 8687 kishining savdo bilan shug‘ullanish huquqini beruvchi
hujjatga ega bo‘lganligi ham fikrimiz dalilidir. Bunday savdogarlarning 103 nafariga

I va II darajali, 56 nafariga esa ko‘chma savdo qilish uchun ruxsat berilgan. 1898

-yilda esa

18357 kishiga savdo bilan shug‘ullanish uchun hujjat berilgan. Ularning 450 nafari

I va II darajali savdogarlar, 143 nafari esa ichki ko‘chma savdo bilan shug‘ullanuvchilar,

qolganlari esa mayda savdo-

sotiq bilan shug‘ullanuvchilardan iborat edi [18.15].

Yuqoridagi ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, bu davrda ichki savdoda

yuz bergan

taraqqiyot sababli mayda savdo-

sotiq bilan band bo‘lgan kishilar soni muttasil o‘sib

borgan. Ya’ni kamtarona mablag‘ga ega bo‘lgan kishilar ham erkin tadbirkorlik bilan
shug‘ullana

boshlaganlar. Quyi Zarafshon vohasida esa bunday jarayonni kuzatish qiyin

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

99

edi. Mustamlakachilik zulmi ostida bo‘lishiga qaramasdan, vohaning ushbu qismi aholisi

hayotiga bozor munosabatlari tobora chuqurroq kirib kela boshladi.

Samarqand uyezdida savdo aylanmasi nisbatan yaxshi taraqqiy etdi. Jumladan,

1888-

yilda uyezd bo‘yicha savdo uchun 4206 ta hujjat berilgan bo‘lsa (viloyat bo‘yicha

uyezdning ulushi 47,2 foizni tashkil qilgan), oradan 10 yil o‘tgach, ya’ni 1898

-yilda

tadbirkor

savdogarlarga 6918 ta (viloyat bo‘yicha uyezdning ulushi 51,8 foiz) ana

shunday hujjat berilgan [18.15].

Bu davrda chetdan keltirilgan manufaktura mahsulotlari mahalliy bozorlardagi

umumiy savdo aylanmasining 64,5 foizni tashkil etgan. Bir so‘z bilan aytganda,

1897-yilda Samarqand shahridagi 15699750 rubllik umumiy savdo aylanmasining
1412035 rublini sof foyda tashkil etgan [19.30].

Samarqand uyezdida Urgutdan so‘ng Dahbet bozori o‘zining savdo

nuqtalari va

karvonsaroylari bilan mashhur bo‘lgan. Dahbetdagi bitta bozorning umumiy savdo

aylanmasi 1 mln rublni tashkil etgan [20.138]. Bu yerda haftaning chorshanba (Oqtepa
bozori) va shanba (Jom bozori) kunlari

bozor bo‘lgan. O‘sha kunlari turli xil mollar

yuklangan mingga yaqin aravalar, 3 mingdan 5 minggacha otlar bozorga kelgan. Bundan
tashqari, uzoq-

yaqindagi shahar va qishloqlardan o‘rtacha ming boshdan tuya va qora

mol, qariyb to‘rt ming bosh mayda mollar sotish uchun ana shu bozorlarga keltirilgan

[20.140].

Jomboy bozori asosan dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi

lar uchun aholiga xizmat

qilib, u Dahbetdagi Chuqur bozor (Samarqand hududida),

Saricha, Boyg‘atepa, Juma,

Chuyantepa va Oqtepa bozorlari bilan doimiy aloqada bo‘lgan. Bu hududdagi umumiy

savdo aylanmasi 2,5 mln rublni tashkil etib, shundan 900 ming rubli Jonboy bozori,

1,5 mln rubli Oqtepa bozoriga to‘g‘ri kelgan [20.141].

Samarqand uyezdidagi qishloq bozorlari hissasi vohadagi umumiy savdo

aylanmasining 21,3 foizni tashkil qilgan [20.141]. Vohadagi yirik savdo

markazi bo‘lmish

Samarqand shahrida xorijiy va mahalliy mahsulotlar savdosi keng yo‘lga qo‘yilgan.

Shaharda karvonsaroylar sonining ortishi, savdo uylari, hunarmandchilik korxonalari va
zavod-fabrikalarning vujudga kelishi savdo-sotiq va tadbirkorlikning yanada jonlanishiga
xizmat qildi.

Samarqand uyezdidagi umumiy savdo aylanmasida oziq-ovqat mahsulotlari

savdosi yetakchi o‘rinda turgani. 1897

-yilda oziq-ovqat mahsulotlari savdosining

umumiy hajmi 1247700 rublga yetgan. Ikkinchi o‘rinda turuvchi zavodlar va tegirmon
mahsulotlarining umumiy savdo aylanmasi 511000 rublga to‘g‘ri kelgan [19.31

-36].

Bu borada uchinchi pog‘onani zabt etgan manufaktura mahsulotlari yalpi savdosi

470800 rublni tashkil etgan. Mayda savdo-

sotiq hajmi 603600 rubldan iborat bo‘lgan.

Uezd bo‘yicha savdo

-

sanoat ishlab chiqarish hajmi 2833100 rubldan iborat bo‘lgan.

1897-yilda bu yerdagi umumiy savdo aylanmasi 18.532.850 rublga yetib, shundan sof
foyda 1.754.790 rublni tashkil qilardi [19.36].

Zarafshon vohasining mustamlaka qismida quyi Zarafshon qismiga nisbatan savdo

va tadbirkorlikning rivojlanishiga savdodan olinadigan

zakot solig‘ining bekor qilinishi,

Rossiya imperiyasida 1875-yil 1-yanvarda qabul qilingan

“

Hunarmandchilik va savdodan

olinadigan to‘lovlar”

to‘g‘risidagi

qonuniga asosan hujjatsiz savdo

do‘konlari yopilishi

ham sabab bo‘lgan [21.38]. Voha iqtisodiy hayotida yangilik bo‘lgan ushbu tartib

-qoidalar

ichki va tashqi savdo hamda tadbirkorlikka o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Bu holni o‘sha davrdagi

chor

ma’murlari bildirgan fikr

-

mulohazalardan ham bilsa bo‘ladi. Jumladan, Turkiston

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

100

general-gubernatorligining 1874-yil 19-oktyabrdagi bayonnomasida mahalliy zavod-
fabrikalar

mahsulotlari yerli aholi ehtiyojlarini qondira olishi tan olinadi. O‘z navbatida,

savdo-

sotiq bilan shug‘ullanuvchi aholiga imtiyozlar berib, ularni soliqlardan ozod qilish

masalasiga alohida urg‘u beriladi [22.12]. Albatta,

Rossiya hukumati soliqlardan

keladigan mumaygina foydani yo‘qotishni istamasdi. Shuning uchun ham Turkiston

general-

gubernatori fon Kaufman bu masalaga jiddiy e’tiroz bilan qaragan.

G.A.

Arandarenko ma’lumotiga ko‘ra, 1875

-yilda Samarqand uyezdiga qarashli

Urgut tumanida 22 nafar boy savdogarlar istiqomat qilishgan bo‘lsa, 1890

-yillarning

oxirlariga kelib ularning soni 12 nafarga tushib qoladi. Shu bilan birga, bozorlarda

faoliyat ko‘rsatuvchi savdogarlar soni ham 50 foizga kamaygan. Ammo o‘sha 12 nafar

savdogarning bozorlardagi ulgurji savdo aylanmasi avvalgi 22 nafar boylarning savdo
aylanmasidan

ko‘proq bo‘lgan [23.37].

Darhaqiqat, savdo taraqqiyoti ushbu soha vakillari hayotida ham muhim

o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Yirik mablag‘ga ega

bo‘lgan savdogarlar qatlami paydo bo‘la

boshladi. Ular asosan ulgurji savdo bilan shug‘ullanish barobarida, o‘z sarmoyalarini foiz

hisobiga kreditga berish orqali ham yaxshigina daromad topganlar. Rossiya
hukumatining savdo haqidagi yangi qonun-qoidalari bunday toifadagi tadbirkor

savdogarlar uchun juda qo‘l kelganligini ham ta’kidlash joiz. Ushbu jarayon

mayda

tadbirkorlarga jiddiy zarba berib, ularning kasodga uchrashishiga sabab bo‘ldi [23.66

-

67]. Quyidagi raqamlar ham shundan dalolat beradi. Agar Samarqand viloyati bo‘yicha

1888-yilda savdo uchun 8687 ta, 1896-

yilda 13357 ta hujjat berilgan bo‘lsa, 1906

-yilga

kelib ushbu raqam 11707 taga tushib qoldi. Demak, 1896-yildagiga nisbatan 1906-yilda
savdo uchun berilgan hujjatlar soni 1650 ga kamaygan. Biroq 1888-yilgi savdo aylanmasi

9.771.372 rublni tashkil qilgan bo‘lsa, 1906

-yilda esa bu raqam 63.000.000 mln rublga

yetgan [24.9]. Ya’ni oradan o‘tgan 20 yilga yaqin vaqt ichidagi Samarqand viloyatida

savdo aylanmasi qariyb 6,5 baravarga oshgan. Lekin shunga qaramasdan, 1906-yilga

kelib vohadagi savdo aylanmasining salmoqli qismi mayda savdogarlar hissasiga to‘g‘ri

keldi. Masalan, 1906-yilda savdo uchun berilgan 11707 hujjatdan 3615 tasi III darajali
savdogarlar uchun, 6628 tasi IV darajali edi [24.9]. Mayda savdo uchun jami 10243 ta
hujjat berilgan [24.9].

Samarqand shahri va vohaning boshqa hududlarida choy savdosi anchayin

rivojlandi. Turkiston general-gubernatori fon Kaufmanning 1868 yilda choy savdosi bilan

shug‘ullanuvchi rus savdogarlaridan olinadigan soliqni bekor qilishi bu borada katta
ahamiyat kasb etdi [25.153]. Lekin qo‘shni davlatlardan keltiriladigan choy

mahsulotlaridan olinadigan soliq miqdori ikki barovar oshirildi. 1869-yil oxirlarida

Samarqandda 50 ta [26.124], Kattaqo‘rg‘onda 13 ta [27.105] choy hamda Rossiyadan
keltirilgan mahsulotlar bilan savdo qiluvchi do‘konlar ochildi. O‘sha davrda choy savdosi
Turkistonning ichki va tashqi savdosida muhim rol o‘ynagan. XIX asrning 80

-yillarigacha

choy savdosida Buxoro yetakchi o‘rinni egallagan. Har yili bu yerga Qobul orqali

Hindistonning turli shaharlari, Bombey va Peshovardan 100 ming pud choy keltirilgan.
Choy savdosida asosan

peshovorlik savdogarlarning hissasi katta bo‘lgan [28.368].

Bu davrda mahalliy savdogarlar manufaktura va choy savdosida faol ishtirok

etishdi. Lekin ularning tijorati mayda xarakter kasb etgan. Vohadagi ulgurji choy savdosi

“

Vogau

”

,

“

Popova

”

,

“

Bauer

”

,

“

Kuznetseva

”

,

“

Gonshina

”

“

Guseva

”

,

“

Danilova

”

,

“

Sharovskiy

”

,

“

Sendel i K

”

singari yirik firmalar, Filatov, aka-uka Kamenskiy kabi rus hamda Pinxasov,

Mullaqandov, Qalantarov va boshqa mahalliy savdogarlar qo‘lida edi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

101

Samarqand shahri qulay geografik joylashuvi, temir yo‘llarning mavjudligi tufayli

nafaqat vohada, balki butun Turkistonda

choy savdosi bo‘yicha yetakchi o‘rinni egalladi.

1899-yilda Turkiston shaharlarida sotilgan jami 7816119 pud choyning 35,4 foizi

Samarqand hissasiga to‘g‘ri kelgan. Umuman, Samarqand shahri

ulgurji choy savdosi

bo‘yicha Rossiya imperiyasida Tyumen shahridan (3263423 pud) keyingi o‘rinda turgan

[29.54].

1895-

yildan e’tiboran Buxoro amirligi Rossiyaning yagona bojxona hududiga

kiritilishi choy tranzitida ham muayyan o‘zgarishlarga olib keldi. Xususan, bu tadbir

natijasida rus tadbirkorlari ulgurji choy savdosidan kattagina foyda ola boshladilar.

Samarqandda choy savdosining taraqqiy etishi o‘z nabatida ushbu mahsulot bilan bog‘liq
ishlab chiqarish tarmoqlarining ham rivojlanishiga olib keldi. Masalan, o‘sha davrda

Samarqandda turli hajmdagi choy qutilarini ishlab chiqaruvchi artel hamda har xil
litografiya muhrlari tayyorlovchi bosmaxona faoliyat boshladi. Bunday korxonalarning

yillik daromadi 7200 rublga yetdi [29.54]. K.Palen ma’lumotlariga ko‘ra, 1908

-yilda

Samarqand viloyatida faoliyat ko‘rsatgan 16 ta choy

qadoqlash fabrikalari bozorga qariyb

9 mln. rubllik mahsulot yetkazib bergan. Mazkur fabrikalarda esa 731 kishi ish bilan band

bo‘lgan [29.54].

Tovar ishlab chiqarish hajmining kengayishi sababli Samarqand viloyati

bozorlarining Rossiya bozorlari bilan integratsiyasi kuchaydi. Natijada voha savdosida
yangi tarmoqlar yuzaga kela boshladi. Zarafshon vohasida ishlab chiqarilayotgan qishloq

xo‘jaligi, hunarmandchilik mahsulotlarini Rossiyaga eksport qilish hajmi va salmog‘i ortib

bordi.

Kattaqo‘rg‘on bozoriga matolar asosan Qo‘qon, Buxoro, Qobul va Mashhad

shaharlaridan keltirilgan. Oddiy Qo‘qon surp matosining 12 arshini 5 rubl, daruya deb

ataluvchi yarim ipak gazlamaning 3,5 arshini 4 rubl, shoyining 8 arshini 5-6 rubldan
sotilgan. Buxoro shoyisining 18 arshini 15-18 rublga, podshoyi nomli yarim ipak
matosining 18 arshini 7-8 rublga, bosma chitning 100 donasi har biri 22 arshini
110-

120 rublga keltirilgan, nil bo‘yog‘ining 1 pudi 56

-60 rubl, doka matosining 24 arshini

5-6 rubl, kamxat deb nomlangan ipak matoning 7 arshini 100 rubl narxda sotilgan.
Shuningdek, Qobuldan Angliyada ishlab chiqarilgan turli xil matolar ham olib kelingan
[30.49].

Shuningdek, mahalliy mulkdorlar bozor munosabatlarining tashkilotchisiga

aylanolmagan bo‘lsalar

-da, ammo vohada savdo va tadbirkorlik rivojiga katta hissa

qo‘shdilar.

4. Xulosalar.

Yuqoridagi fikr mulohazalardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki

XIX asr oxiri

–

XX asr boshlarida Zarafshon vohasida ichki va tashqi savdo-sotiq tarixi

arxiv hujjatlari, chop etilgan adabiyotlarda berilgan ma’lumotlarni chuqur tahlil etish
asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi. XIX asrning o‘rtalaridan boshlab o‘z
salohiyati jihatidan Zarafshon vohasi hududi, aholisi, ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligi
tarmoqlarini rivoji jihatidan amirlik bo‘yicha alohida mavqega ega hudud hisoblangan.
Rossiya imperiyasi Turkiston o‘lkasida, jumladan Zarafshon vohasida mustamlaka

tizimida vohada yer egaligi ishlab chiqarish munosabatlari hukmron mavqega ega

bo‘lishga qaramasdan, mahalliy tadbirkorlik va savdo

-sotiq yangicha mustamlaka

sharoitiga moslashib, ma’muriy siyosiy ijtimoiy

-iqtisodiy jihatdan ikki qismga

bo‘linishiga sabab bo‘ldi.

Mustamlakachilik dastlabki yillarda vohada savdo-sotiq sohalari

o‘z boshidan murakkab tarixiy jarayonlarni kechirdi. Rossiyada ishlab chiqarilgan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

102

manufaktura mahsulotlarining ko‘plab voha bozorlariga kirib kelishi ko‘pgina sohalarini

inqiroz yoqasiga olib keldi. Savdo-

sotiq jarayonlari asriy an’analarni davom ettirish bilan

bir qatorda mustamlaka tizim zulmi iskanjasida qolib ketdi. Voha savdogarlari qadimdan

G‘arb va Sharq mamlakatlari bilan savdo

-sotiq-

aloqalarini qizg‘in olib borgan. Tarixdan

bunga juda ko‘p misollar keltirish mumkin. Lekin ushbu davrda savdo aloqalarida bir

yoqlamalik xarakteri kasb etdiki, ya’ni

Rossiya bilan savdo aloqalar hajmi keskin ravishda

kengayib bordi. XIX asr oxiri-XX asr boshlarida Rossiya imperiyasining Zarafshon

vohasini iqtisodiyotini o‘z ta’sirida ushlab turish

siyosati yanada kuchaydi. Temir yo‘llar

qurilishi natijasida rus tovarlari oboroti keskin o‘sib bordi. Rossiyadan yigirilgan ip,

metall va yarim fabrikat mahsulotlarining keltirilishi mahsulot turi va sifatining
oshishiga, ayni paytda voha hunarmandchilik mahsulotlari bozorlarining kasodga
uchrashiga olib keldi. Savdo-sotiq, tadbirkorlik, rivojlanishi milliy burjuaziyasining

shakllanishi jarayonini ham tezlashtirdi. Biroq milliy burjuaziya o‘sib borishi sezilsada u

voha iqtisodiyoti va siyosiy hayotida yetakchi rol

o‘ynay olmadi. Buning asosiy sababi

sifatida milliy burjuaziya manfaatlari rus burjuaziyasiga iqtisodiy va moliyaviy
qaramligida edi. Ayni paytda, mahalliy tadbirkorlar, boylarning rus burjuaziyasi bilan
hamkorligi

kuchayib borishi kuzatildi. Xususiy korxona egalari bo‘lgan mulkdorlar

qatlamlari shakllanishi ko‘paydi. Shuni

nazardan qochirmaslik kerakki ishlab

chiqarishdagi o‘zgarishlar mustamlaka rejim manfaati uchun xizmat qilgan. Butun
Turkiston o‘lkasi kabi, Zarafshon vohasi ham

imperiyaga xom ashyo yetkazuvchi bazaga

aylantirildi. Mustamlakaga xos boshqaruv tizimining turli iqtisodiy usullarini joriy qildi.

Bu jarayonlar voha aholisining iqtisodiy hayotida yangi o‘zgarishlarni amalga oshirishda

halaqit qildi. Vohaning tashqi

savdosidagi o‘zgarishlarning ahamiyati katta bo‘ldi. Xorijiy

mahsulotlar kirib kelishi muayyan darajada oshdi. Chetga mahsulot chiqarishdan rus

burjuaziyasi ko‘proq manfaat ko‘rdi. Ular mahalliy arzon

mahsulotlarning asosiy

xaridoriga aylandi.

Xullas, o‘rganilayotgan davrda savdo va sudxo‘rlik, yer egaligi,

chorvachilik

tarmoqlari orqasidan yetishib chiqqan mahalliy mulkdorlar Zarafshon vohasining
ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida katta mavqega ega edilar. Lekin bunday toifadagi

mulkdorlarning qanchalik ko‘paymasin, vohaning iqtisodiy va siyosiy

hayotida yetakchi

mavqega ega bo‘la olmadilar. Rossiya imperiyasining manfaatlari mahalliy

mulkdorlarning birlashishiga imkon bermas edi. Mahalliy mulkdorlarning reaksion

mohiyati uning o‘z

yurtdoshlarini ezish orqali ko‘proq boylik orttirishga intilishida

yaqqol namoyon bo‘ldi. Shuningdek, mahalliy mulkdorlar bozor munosabatlarining
tashkilotchisiga aylanolmagan bo‘lsalarda, ammo vohada savdo va tadbirkorlik rivojiga
katta hissa qo‘shdilar.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Бутенов К.Ф. Заводское дело в Бухарии //Горный журнал. Ч. V, кн IX.

-

СПб.,

1842; Небольсин П.И. Очерки торговли России со странами Средней Азии Хивой,
Бухарой и Коканом. ( со стороны Оренбургской линии) –СПб., 1856

//

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/23765-nebolsin-p-i-ocherki-torgovli-rossii-s-stranami-
sredney-azii-hivoy-buharoy-i-kokanom-so-storony-orenburgskoy-linii-spb-
1856#mode/inspect/page/1/zoom/4;

Бернс А. Путешествие в Бухару.

-

М., 1849; Хаников Н.В. Описание Бухарского

ханства. –СПб., 1843.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

103

2.

Пашино П. Ч. Туркестанский край в 1866 году. Путевые Заметки. –СПб.,

1868//https://dlib.rsl.ru/viewer/01003581840#?page=1; Костенко Л.Ф. Путешествие

в Бухару русской миссии в 1870 г.

-

СПб., 1871//

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/23780;

Петровский

Н. Ф. Моя

поездка в Бухару. // Вестник Европы.

1873,№3//http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/18601880/Petrovs

kij_N_F/poezdka_bucharu_1872.htm;

Соболев Л.Н. Географические и статические сведения о Зеравшанском

округе. –СПб., 1874; 1875.//

https://www.prlib.ru/item/329436; Радлов В.В. Средная

Зеравшанская долина // Зап. Рус. геогр. о

-

ва. по отд. этнографии. –Т. VI.

-

СПб., 1880

http://greylib.align.ru/1331/v-v-radlov-samarkand-pamyatniki-drevnosti-iz-stati-
srednyaya-zerafshanskaya-

dolina.html; Вирский М.М. Выставка сельского хозяйства и

промышленность

в

Самарканде

в

1884.

–Самарканд,

1895

http://elib.shpl.ru/ru/indexes/values/67437;

Губаревич

-

Радобыльский

А

Экономический очерк

Бухары и Туниса, Опыт сравнительного исследования двух

систем

протектората.

–

СПб.,

1905

http://www.cawater-

info.net/library/rus/hist/gubarevich-

radobylsky/index.htm; Гейер И.И. Туркестан. –

Ташкент,1909; Логофет.Д. Бухарский ханства под русским протекторатом. –
СПб.,1911

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16648-logofet-d-n-buharskoe-hanstvo-pod-

russkim-protektoratom-spb-

1911; Конопка С.Р. Туркестанский край. –Ташкент,

1912.https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003791837?page=1&rotate=0&the

me=white; Масальский В.И. Туркестанский край. // Россия. Т. XIX .

-

СПб.,

1913.http://elib.shpl.ru/ru/nodes/170-t-19-turkestanskiy-kray
1913#mode/inspect/page/1/zoom/4

A. I. Chicherov. A Contribution to the Description of the Socioeconomic Structure of

India on the Eve of the Colonial Conquest: (Handicraft Production from the 17th to the
Early 19th Century)

Michael Aldous (2023) From traders to planters: The evolving role and importance

of trading companies in the 19th century Anglo-Indian Indigo trade, Business History,
65:5, 803-820, DOI: 10.1080/00076791.2019.1623787.

Ranin Kazemi (2022) The modern silk road: trade in Persian opium across Central

Asia in the long nineteenth century, British Journal of Middle Eastern Studies, DOI:
10.1080/13530194.2022.2113502.

Sophie Ibbotson (2018) Kwangmin Kim. Borderland Capitalism: Turkestan

Produce, Qing Silver, and the Birth of an Eastern Market, Asian Affairs, 49:1, 143-144,
DOI: 10.1080/03068374.2018.1416020.

3.

Ремез И.А. Внешняя торговля Бухары до мировой войны: Опыт историка стат.

обзор внешней торговли ханства вне сферы томоженных объединений его с
российской

империй.

–Ташкент,

1922//https://elib.rgo.ru/safe

-

view/123456789/60488/1/MTgyMDA4MDdfUmVtZXosIEkuIEEuIFZuZXNobnlheWEgdG9yZ

292bHlhIEJ1aGFyeSBkbyBtaXJvdi5wZGY=; Спасский Г. Новейшие описание велыкой
Бухары. // Азиатский вестник.

-

Москва, 1925,

-

№5, 1926,

-

№6; Сухарева О.А. К истории

городов Бухарского ханства (историко

-

этнографического очерки). –

Ташкент:

изд.АН.УзССР, 1958;Шу муаллиф. Позднефеодальный город Бухара конца XIX начале XX
века.

-

Ташкент,

1962

https://www.twirpx.com/file/2254762/;

Аминов

А.М.

Экономическое

развитие

Средней

Азии.

–

Ташкент,

1959

https://search.rsl.ru/ru/record/01005973423; Бунаков Е.В. Тенденции развития

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

2 (2024) / ISSN 2181-1415

104

капиталистических отношений в Средней Азии накануне присоеденения её к России.
// Проблемы Востоковедения. –

М.: Изд АН СССР, 1960,

-

№6.; Рассудова Р.Я. Занятия

населения. //Этнографические очерки Узбекского селького населения. –

М., 1969.

4.

ЎзР МДА. И

-

1 фонд;

ЎзР МДА. И

-5

фонд.

5.

Обзор

Самаркандской

области.

–

Самарканд,

1912.

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/46521

6.

Справочник Самаркандской области на 1901, вып., III.

-

Самарканд, 1901.

7. Magnus Marsden (2018) Beyond Bukhara: Trade, identity and interregional

exchange across Asia, History and Anthropology, 29:sup1, S84-S100, DOI:
10.1080/02757206.2018.1496915.

7.

ЎзР МДА. И

-

1 фонд, 16

-

рўйхат, 2264

-

иш, 7

-

варақ.

8.

ЎзР МДА. И

-

1 фонд, 20

-

рўйхат, 513

-

иш, 7

-

варақ.

9.

ЎзР МДА. И

-

1 фонд, 11

-

рўйхат, 16

-

иш, 6

-

варақ.

10.

Ханыков Н. Описание Бухарского ханства.

-

СПб., 1843,

-

С. 109

11.

ЎзР МДА. 5

-

фонд, 1

-

рўйхат, 12

-

иш, 124

-

варақ.

12.

Самарканд. // Военный сборник. № 12. –СПб., 1870. –С.390.

13.

ЎзР МДА. 5

-

фонд, 1

-

рўйхат, 12

-

иш,

107, 114, 115-

варақлар

14.

Голос.

1876, -

№179; Туркестанский сборник. Т.151. –С 111

15.

Туркестанские ведомости. 1871,

-

№5.

16.

Гребенкин А. Таджики. // Русский Туркестан, вып. I,под ред. Н.Маева.

-

М.,

1872, -

С. 26

. https://rus-turk.livejournal.com/415576.html

17.

Мансырев С.П. Базарная торговля в Самаркандском уезде. //Справочная

книжка Самаркандской области на 1898 год, вып. VI.

–

Самарканд, 1899.

-

С.

125,126,127,128.http://app.cseas.kyotou.ac.jp/turkestan/volume/v501_594/v528.html

18.

Обзор Самаркандской области за 1889 год. –

Самарканд, 1891.

-

С. 13;

Обзор Самаркандской области за 1898 год. –Самарканд, 1899.

-

С. 15

19.

Обзор Самаркандской области за 1897.

-

Самарканд, 1898.

-

С. 30

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/46168-za-1898-god-1900

20.

Бржезицкий И.А. Самаркандский уезд.

-

Ташкент, 1909.

-

С.138,140

21.

ЎзР МДА. 1

-

фонд, 16

-

рўйхат, 94

-

иш, 38

-

варақ.

22.

ЎзР МДА. 1

-

фонд, 16

-

рўйхат, 815

-

иш, 12

-

варақ.

23.

Арандаренко Г.А. Досуги в Туркестане, 1874

-1882.

–СПб., 1889.

-

С. 37,38,51, 66,67

https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_003623349?page=1&rotate=0&theme=white

24.

Обзор Самаркандской области за 1906 год.

–

Самарканд, 1907.

Приложение №9

http://elib.shpl.ru/ru/nodes/46176-za-1906-god-1907

25.

Саидкулов Т.С. Самарканд во второй половине XIX начала XX века из

социально

-

экономический и политической истории средней части Зеравшанской

долины.

-

Самарканд, 1970.

-

С 153

.

26.

ЎзР МДА. 5

-

фонд, 1

-

рўйхат, 12

-

иш, 124

-

варақ.

27.

ЎзР МДА. 5

-

фонд, 1

-

рўйхат, 11

-

иш, 105

-

варақ.

28.

Пален К. Материалы к характеристике народного хозяйства в Туркестане.

Ч.I, отдел I.

-

СПб., 1911.

-

С.368.

29.Справочник Самаркандской области на 1901, вып., III.

-

Самарканд, 1901.

-

С. 54

30.

Радлов В. Средняя Зеравшанская долина.

-

СПб., 1880.

-

С. 49.