Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The importance of the vestibular system in sensory
integration
Umida UTBASAROVA
1
ALFRAGANUS University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
This article examines the influence of the vestibular system
on child development.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
vestibular system,
modulation,
sensory integration,
nystagmus,
nucleus,
receptor.
Вестибуляр
тизимнинг
сенсор
интеграциядаги
аҳамияти
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
вестибуляр тизим,
модуляция,
сенсор интеграция,
нистагм,
ядро,
рецептор.
Ушбу
мақолада
вестибуляр
тизимнинг
бола
ривожланишига кўрсатадиган таъсири ёритилган.
1
Associate Professor, ALFRAGANUS University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
488
Значение вестибулярной системы в сенсорной
интеграции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
вестибулярная система,
модуляция,
сенсорная интеграция,
нистагм,
ядро,
рецептор.
В этой статье рассматривается влияние вестибулярной
системы на развитие ребенка.
Тасаввур қилинг бир нечта бола кўчада ётган тўнка устидан юраётганида
диққат билан кузатсангиз биринчи бола хеч қандай қийинчиликсиз тўнка устида
юра олади, иккинчиси эса ўз мувозанатини сақлашга қийналади, учунчиси эса
тўнка усида туриб олади аммо юришга қўрқади ва онасини ёрдамга чақиради.
Онаси бола қўлини ушлагандан сўнг
тўнка устидан юра бошлайди. Кўпчилик ота
-
оналар бу болалардаги камчиликларни бузилиш деб қабул қилмайдилар аслида
эса бу болалардаги қийинчиликлар вестибуляр анализатордаги камчиликлардан
далолатдир. Катталарда шаклланган вестибуляр анализатордаги бузилишлар бош
айланиши ва мувозанатнинг қисман йўқолиши билан номоён булади. Аммо
болаларда вестибуляр анализаторнинг етарли шаклланмаганлиги болаларда
мувозанатни яхши сақлай олмаслик ўқишдаги камчиликлар, нутқдаги
камчиликлар, тартибсиз ҳаракатлар, эмоционал ва хулқ атвор бузилишлари билан
номоён бўлади. Вестибуляр анализатор миянинг ҳамма қисмлари билан боғлиқ
ҳолда
ташқаридан келган сенсор маълумотни тахлил қилишда иштирок этади.
Вестибуляр тизимнинг фаолияти
.
Тортишиш кучи сабаб сенсор
маълумотлар вестибуляр анализаторга боланинг хомила давридан то хаётининг
якунигача фаолият кўрсатади. Қолган ҳамма сигналлар вестибуляр анализатордан
чиқувчи рецепторларга асосланади. Тортишиш кучи бизни умримизни охиригача
таъсир кўрсатади, буни биз оддий ҳолат деб бахолаймиз. Гравитация ҳислари
инсонга сенсор тажрибани тўплашда пойдевор бўлиб ҳисобланади. Бошнинг турли
ҳаракатлари
вестибуляр рецепторларни стимуллайди. Биз бошимизни ёнга ёки
пастга қаратганимизда тортишиш кучи калций
-
корбанат кристалларини
ҳаракатлантиради ҳамда вестибуляр нервдаги импулслар йўналишини
ўзгартиради. Биз сакраганимизда кристаллар тепага ва пастга ҳаракатланиб янги
вестибуляр сигналларини шакллантиради. Югуриш ва арғимчоқ учишда
кристаллар ҳаракатланиб, суюқликни айлана каналларга йўналтиради ва сезги
рецепторларига таъсир ўтказади. Айлана ҳаракатлар қулоқдаги каналларни
фаоллаштиради. Вибрация чиқарувчи предметга тегиниш натижасида суякларни
вибрациясига хизмат қилади бу эса ўз навбатида гравитация рецепторларини
стимуллайди. Агар биз ҳаракатсиз ёки фақатгина юрсак бизни бошимиз
ҳаракатланмайди, шу сабабли вестибуляр сигналлар ҳам кучсиз намоён бўлади.
Сезгилар ичидан энг сезгири бу вестибуляр анализатордир. Табиат вестибуляр
анализаторни инсонга турли мухитга мослашиши учун берган.
Вестибуляр
ядролар
мушак,
суяк,
тери,
кўриш
ва
эшитиш
анализаторларидан келган маълумотларни таҳлил қилиш бизнес маркази
ҳисобланади. Бундан ташқари вестибуляр анализатор мия пояси, мия ярим
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
489
шарлари, мия қобиғидан келаётган импулсларни тартибга солишда хизмат
қилади. Бу ядролар кайтиш импулсини мия қисмларига жўнатади. Хомилада
вестибуляр анализатор 9 хафтадан бошлаб шаклланади. Мия вестибуляр
сигналларни
куриш ва эшитишдан олдин хис қила бошлайди ҳамда бу сигналлар
кейинчалик куриб ва эшитиб идрок қилишга хизмат қилади. Вестибуляр
ядроларнинг тузилиши ва фаолияти энг замонавий компьютердан ҳам кучлироқ.
Модуляция
бу
асаб
тизими
фаоллигини
кучайтириш
ёки
заифлаштиришдир. У асаб тизими ва вестибуляр тизимнинг
фаолиятида
муқобилликни таъминлайди. Жавоб импулси ижобий бўлиши учун мия бўлимлари
бир
-
бири билан муқобил бўлиши лозим. Буни радио мисолиди кўришимиз
мумкин. Агар вестибуляр фаоллик
жуда баланд бўлса ва асаб тизимига таъсир
кўрсатса, миянинг маълум бир қисмлари овозни пасайтиришга киришади. Агар
вестибуляр фаоллик жуда паст бўлса мия бўлимлари уни баландлатишга ва асаб
тизимини ундан ижобий фойдаланишига хизмат қилади. Агар вестибуляр тизимда
модуляциянинг мувозанати бузилса мия фаолиятида тизимлилик бузилади.
Олинган маълумот вестибуляр рецепторлардан керакли тана қисмларига
интеграция қилинмайди.
Вестибуляр тизимнинг кўз ва бўйин мушакларига таъсири
Вестибуляр тизимда кўзни ҳаракатлантирувчи ва бўйин мушаклари алоҳида
аҳамиятга эга. Улардаги адаптив жавоб реакциялари гўдакни сенсо
-
мотор
ривожланишиниг асоси
бўлиб болада бошқа тана қисмларининг сенсо
-
мотор
ривожланишига асос бўлиб хизмат қилади. Кўз ва бўйин мушакларидан келаётган
сигналлар танадаги бир қанча мушакларни қисқаришига олиб келади. Вестибуляр
тизимдаги бузилишлар болаларда предметларни ҳаракатланишини кузатишда,
бир нуқтадан иккинчи нуқтага нигохини олиб боришда қийинчилик туғдиради.
Кўз ҳаракатлари уларда муқобил эмас шу сабабли предметга қарата диққатни
ушлаб тура олмаслик кейинчалик коптокни ушлаб олиш чизиқ чизиш ва ўқиш ва
ёзишдаги қийинчиликларга олиб келади. Вестибуляр тизим бош ва тананги
мулжалини тахлил қилади шу сабабли биз кўраётган нарсамизни тўғри бахолай
оламиз. Биз бирор бир ҳаракатланаётган предметга қараганимизда миямиз аниқ
билиши лозим ҳаракатланаётган предметми, бош ёки тана.
Кўз фақатгина уни
олдида қандай предмет турганини аниқлайди халос.
Вестибуляр
рецепторлар
инсонга
бошни
эгилиши
ёки
ҳаракатланаётганлиги ҳақида маълумот беради аммо бошқа тана қисмлари ҳақида
маълумот бера олмайди. Мия бош ва танани предметга нисбатан муносабатини
билиши учун тортишиш кучи ҳаракатлари суяк ва мушакдан келаетган ҳисни ҳис
қилиши
керак. Агар болада сенсор бузилишлар бўлса болада курув идроки билан
муаммолар бўлмасилиги мумкин лекин бола зиналардан йиқилиб тушади,
мебелларга урилиб юради. Улар
мебелларни кўра олади лекин ўз танасига
нисбатан мебелни турган холатини хис килмайдилар. Болалар кравотидан
тушишда худди полда юргандек ҳаракатланади улар кроват ва полни бир хилда ўз
танасига нисбатан холатини хис килмайдилар. Вестибуляр анализатор мустахкам
кўрув майдонини таъминлайди, шу сабабли биз юрганимизда предметлар
ҳаракатланаётгандек
кўринмайди. Бу холатда вестибуляр тизим бош ва кўз
мушакларни бош ва танани ҳаракатланмаслигини компенсация қилади.
Тадқиқотларни кўрсатишича бош, кўз ва бўйин мушакларидаги мувозанатниг
бузилиши болалардаги дислексия ва дисграфияни келтириб чиқаради.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
490
Нистагм
агар биз айланиб тухтасак танамиз тухтайди лекин кузимиз
мушакларидаги ҳаракатлар давом этаверади. Кузнинг тез ҳаракатланиши
постратор нистагм деб айтилади. Нистагм куз мушакларини рефлектор қисқариши
натижасида юзага келади. Хозирги кунда постротатор нистагм вестибуляр
тизимда сигналларни интеграция қилинишини бахолаовчи самарали кўрсаткич
бўлиб хизмат қилади. Буни текшириш учун болани айланадиган жисм устига
қўйилади ва айланма ҳаракатлар тўхтатилгандан сўнг кўз фаолияти ўрганилади.
Агар нистагм тез тугаса бу вестибуляр ядролар маълумотни қисман қабул
қиладилар
ёки уни ёмон таҳлил қиладилар. Агар нистагм узоқ муддат сақланиб
қолса вестибуляр тизим келаётган импулсга нисбатан хаддан зиёд сезгирлиги ва
модуляциянинг йўқлигидан далолат беради.
Вестибуляр тизим сенсор интеграцияда асосий вазифани бажаради. Бу тизим
ёрдамида бола атрофдан келаётган сенсор маълумотларни қабул қилади ва
боланинг ҳар томонлама ривожланишига катта таъсир кучини кўрсатади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Капустина Т. В., Халина К. Д., Эльзессер
А. С., Бобровская А. Я.
Коммуникативные способности младших школьников с нарушением слуха //
Психология. Историко
-
критические обзоры и современные исследования. –
2019.
–
Т. 8 № 5А. –
С. 232–
239.
2.
Кравцова Н. А., Катасонова А. В. Нейропсихология формирования
двигательных функций и пространственных представлений у часто болеющих
детей младшего школьного возраста [Электронный ресурс] // Психологическая
наука и образование psyedu.ru. –
2011.
–
Том 3. № 2. URL:
https://psyjournals.ru/psyedu_ru/2011/n2/41677
.shtml
(дата
обращения:
18.05.2020).
3.
Метиева, Л.А., Удалова Э. Я. Развитие сенсорной сферы детей. Пособие для
учителей специальных (коррекционных) образовательных учреждений VIII вида. –
М.: Просвещение, 2009. –
160 с.
4.
Ребенок и сенсорная интеграция. Понимание скрытых проблем развития /
Э. Дж. Айрес; [пер. с англ. Юлии Даре]. –
М.:
5.
Теревинф, 2009. –
272 с. Урунтаева
Г. А., Афонькина Ю. А. Практикум по
детской психологии / Пособие для студентов педагогических институтов,
учащихся педагогических училищ и колледжей, воспитателей детского сада. –
М.:
Просвещение: Владос, 1995. –
291 с.
