Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Modern theoretical approaches to the development of
methodological training
Feruza ERKULOVA
1
Namangan State Institute of Foreign Languages named after Iskhakhon Ibrat
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
The development of methodological training can be
effectively implemented through modern pedagogical
approaches. This article highlights the key aspects of
methodological training and examines advanced theoretical
approaches, including constructivism, contextual approach,
collaborative
teaching,
and
technological
integration.
Additionally, the contribution of Uzbek scholars in this field is
analyzed.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp1
97-201
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
methodological training,
pedagogical approaches,
constructivism,
contextual approach,
collaborative teaching,
technological integration,
professional development.
Metodik tayyorgarlikni
rivojlantirish bo‘yicha zamonaviy
nazariy yondashuvlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
metodik tayyorgarlik,
pedagogik yondashuvlar,
konstruktivizm,
kontekstual yondashuv,
kollaborativ o‘qitish,
texnologik integratsiya,
professional rivojlanish.
Metodik tayyorgarlikni rivojlantirish zamonaviy pedagogik
yondashuvlar orqali samarali amalga oshirilishi mumkin. Ushbu
maqola metodik tayyorgarlikning muhim jihatlarini yoritib,
ilg‘or nazariy yondashuvlar, jumladan, konstruktivizm,
kontekstual yondashuv,
kollaborativ o‘qitish va texnologik
integratsiya asosida tadqiq qilinadi.
Shuningdek, o‘zbek
olimlarining ushbu sohadagi hissasi ham tahlil qilinadi.
1
PhD, Associate Professor, Namangan State Institute of Foreign Languages named after Iskhakhon Ibrat.
E-mail: feruzaerkulovauzb@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
198
Современные теоретические подходы к развитию
методической подготовки
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
методическая подготовка,
педагогические подходы,
конструктивизм,
контекстуальный подход,
коллаборативное
обучение,
технологическая
интеграция,
профессиональное
развитие.
Развитие методической подготовки может быть
эффективно реализовано с использованием современных
педагогических
подходов.
В
данной
статье
рассматриваются
ключевые
аспекты
методической
подготовки,
исследуются
передовые
теоретические
подходы, включая конструктивизм, контекстуальный
подход, коллаборативное обучение и технологическую
интеграцию. Также анализируется вклад узбекских ученых
в данную сферу.
KIRISH
Ta’lim sifati va samaradorligini oshirishda metodik tayyorgarlik muhim ahamiyat
kasb etadi. Metodik t
ayyorgarlik nafaqat o‘qituvchi va pedagoglar uchun, balki ta’lim
tizimining barcha ishtirokchilari uchun ham dolzarb masaladir. Zamonaviy ta’lim
jarayonida turli nazariy yondashuvlar asosida o‘qituvchilarni tayyorlash masalasi keng
o‘rganilmoqda (Vygotsky,
1978; Dewey, 1938).
Konstruktivizm, kontekstual yondashuv, kollaborativ o‘qitish hamda texnologik
integratsiya kabi yondashuvlar metodik tayyorgarlikni rivojlantirishning samarali usullari
sifatida e’tirof etilmoqda. O‘zbek olimlari, jumladan, Xodjayeva (
2021), Tojiyeva (2019) va
Karimova (2022) ham metodik tayyorgarlikni rivojlantirish borasida qimmatli tadqiqotlar
olib borganlar. Masalan, Xodjayeva (2021) metodik tayyorgarlik jarayonida milliy
an’analarning rolini ta’kidlagan bo‘lsa, Karimova (2022) kont
ekstual yondashuvning
o‘qituvchilar uchun ahamiyatini tahlil qilgan. O‘zbek ta’lim tizimida kollaborativ
yondashuv amaliyoti ham keng qo‘llanilmoqda, chunki bu o‘quvchilar va o‘qituvchilar
o‘rtasidagi interaktiv muloqotni kuchaytiradi.
Misol uchun, Toshkent shahridagi Pedagogika institutida olib borilgan tajribalarda
(Xodjayeva, 2021) o‘qituvchilarning seminar mashg‘ulotlarida kollaborativ yondashuvdan
foydalanish natijasida o‘quvchilarning o‘zaro fikr almashish va muhokama ko‘nikmalari
yaxshilangani qayd etilgan. Ushbu maqola metodik tayyorgarlikni takomillashtirish
bo‘yicha zamonaviy nazariy yondashuvlarni kengroq ko‘rib chiqadi va ularning pedagogik
jarayondagi o‘rni haqida tahliliy fikr bildiradi.
ADABIYOTLAR SHARHI
Konstruktivizm nazariyasi o‘quvchilarn
ing bilimlarni faol ravishda shakllantirishi
va tushunishiga asoslangan (Piaget, 1950; Bruner, 1966). Ushbu yondashuv bo‘yicha
o‘qituvchilar bilim beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi sifatida harakat qilishlari lozim.
Masalan, Samarqand Davlat Universitetida amalga oshirilgan tadqiqotlarda (Shodmonov,
2020) konstruktivizm asosida dars jarayonlari tashkil etilganda o‘quvchilarning mustaqil
fikrlash qobiliyatlari sezilarli darajada oshganligi aniqlangan. Shuningdek, bu
yondashuvning samaradorligi kognitiv riv
ojlanish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi,
o‘quvchilarning muammolarni mustaqil hal qilish malakalarini shakllantirishga yordam
berishi kuzatilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
199
Kontekstual yondashuvda o‘qitish jarayoni real hayotga yaqinlashtiriladi (Brown,
Collins, & Duguid, 1989
). O‘zbek tadqiqotchilari, jumladan, Karimova (2022), bu uslubni
o‘qituvchi tayyorgarligida samarali qo‘llash mumkinligini ta’kidlagan. Masalan, Jizzax
davlat pedagogika universitetida sinov tariqasida o‘qituvchilarning amaliy
mashg‘ulotlarini shahar va qishloq maktablarida o‘tkazish natijasida ularda real sharoitga
moslashish ko‘nikmalari yaxshilangani qayd etilgan. Bu metod real hayotiy holatlar orqali
o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshirishga xizmat qiladi. Masalan, tarix fanini
o‘rgatishda talabalarga muzeylarda amaliy darslarni o‘tkazish orqali ularga tarixiy
jarayonlarni chuqurroq anglash imkoniyati yaratilgan.
Kollaborativ yondashuv bo‘yicha o‘quvchilar hamkorlikda bilim olishadi va
o‘qituvchilar guruhlarda ishlash orqali metodik
tayyorgarlikni rivojlantirishlari mumkin
(Johnson & Johnson, 1999). O‘zbekiston sharoitida Yusupova (2021) ta’kidlaganidek,
guruhiy ish orqali o‘qituvchilar o‘z metodik malakalarini oshirishlari mumkin. Masalan,
Navoiy davlat pedagogika instituti o‘qituvch
ilari guruhiy loyihalar asosida yangi metodik
materiallar ishlab chiqish tajribasini o‘tkazib, bu usulning samarali ekanligini
ta’kidlaganlar. Ushbu yondashuv o‘qituvchilarning fikrlash doirasini kengaytirib, o‘quv
jarayonida kooperativlikni kuchaytiradi.
Axborot texnologiyalari metodik tayyorgarlikda muhim rol o‘ynaydi (Mishra &
Koehler, 2006). O‘zbek olimlaridan Usmonova (2020) onlayn platformalar orqali metodik
kompetensiyalarni rivojlantirishni taklif etgan. Xususan, Toshkentdagi pedagogika
universiteti
da Moodle va Google Classroom tizimlari orqali o‘qituvchilar tayyorgarlik
jarayonida interaktiv usullardan foydalanganliklari va natijalari ijobiy ekanligi qayd
etilgan. Bundan tashqari, Samarqand Davlat Universitetida raqamli laboratoriyalar va
simulyatsi
yalar yordamida ta’lim jarayoni samaradorligi oshirilgan. Bu usullar
o‘quvchilarning aniq fanlar bo‘yicha amaliy bilimlarini mustahkamlashga xizmat qilgan.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy metodik yondashuvlar o‘qituvchilarning
tayyorgarlik darajasini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalari asosida
quyidagi asosiy jihatlar aniqlangan:
Samarqand Davlat Universiteti tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki,
bu yondashuv asosida o‘qitilgan talabalarning
mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish
qobiliyatlari 35% ga oshgan (Shodmonov, 2020). Ushbu natija talabalarning analitik
tafakkurini rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, tajriba davomida talabalarga
nazariy bilimlar o‘rniga real hayotiy muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan topshiriqlar
berilgan va ular o‘z bilimlarini amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘lganlar. Natijada,
dars jarayonida muammolarni mustaqil hal qilish ko‘nikmalari shakllangan hamda
o‘quvchilarning darsga bo‘lga
n motivatsiyasi ortgan. Shuningdek, baholash tizimida ham
o‘zgarishlar kiritilib, talabalarning tanqidiy fikrlash darajasini aniqlashga qaratilgan
testlar va loyihaviy ishlarga e’tibor qaratilgan. Shu sababli, konstruktiv yondashuv
talabalar bilimlarini chuqurroq shakllantirish va mustaqil fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishda samarali usullardan biri sifatida e’tirof etilishi mumkin.
Jizzax davlat pedagogika universitetida olib borilgan tajribalar kontekstual
yondashuv asosida o‘qitilgan o‘qituvchilar dars davomida o‘z bilimlarini aniq hayotiy
vaziyatlar bilan bog‘lay olish ko‘nikmalarini 40% ga yaxshilagan (Karimova, 2022). Ushbu
yondashuv natijasida o‘qituvchilarning real vaziyatlarni ta’lim jarayoniga integratsiya
qilish qobiliyatlari oshgan. Masalan, t
abiiy fanlar o‘qituvchilari o‘quvchilarga dala
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
200
sharoitlarida amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazish imkoniyatini bergan, bu esa o‘quvchilarning
laboratoriya sharoitlarida ishlash tajribasini oshirishga yordam bergan. Shuningdek, tarix fani
bo‘yicha muzey va arxivlarga tashriflar tashkil etilib, o‘quvchilarning mavzuga qiziqishi ortgan
hamda tarixiy manbalarni mustaqil tahlil qilish ko‘nikmalari shakllangan. Natijalar shuni
ko‘rsatdiki, bunday kontekstual yondashuv o‘quvchilarning nazariy bilimlarini real hayotga
tatbiq etishiga va ularning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Navoiy davlat pedagogika institutida amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida guruhiy
loyihalar asosida ishlagan o‘qituvchilarning interaktiv o‘qitish malakalari 30
% ga oshgani
qayd etildi (Yusupova, 2021). Ushbu metodika o‘qituvchilarga bir
-
biridan o‘rganish, tajriba
almashish va innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqishda yordam berdi. Masalan, loyihaviy
ishlar davomida o‘qituvchilar jamoaviy ta’lim jarayonida yang
i pedagogik usullarni sinab
ko‘rish imkoniga ega bo‘ldilar. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, kollaborativ o‘qitish uslubi nafaqat
o‘qituvchilarning interaktiv yondashuvlarini yaxshiladi, balki talabalarning muloqot
qobiliyatlari va jamoaviy ishlash ko‘nikmalar
ini ham rivojlantirdi. Shu bois, ushbu yondashuv
ta’lim jarayonida o‘quvchilarni faol ishtirokchi sifatida shakllantirishda samarali vosita
sifatida tavsiya etiladi.
Toshkent pedagogika universitetida Moodle va Google Classroom tizimlari yordamida
dars
bergan
o‘qituvchilar
an’anaviy
usulda
dars
berganlarga
qaraganda
50% ga ko‘proq interaktiv darslar o‘tkaza olishgan (Usmonova, 2020). Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatdiki, texnologik integratsiya o‘qituvchilarga dars jarayonini yanada interaktiv va
moslashuvchan qilish imkoniyatini bergan. Masalan, video darslar, onlayn testlar va
muhokama forumlari orqali talabalar mustaqil ta’lim olish jarayonida yanada faol ishtirok
etishgan. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar yordamida berilgan topshiriqlar
talab
alarning fikrlash jarayonini jadallashtirib, ularning mustaqil ta’lim olish qobiliyatlarini
rivojlantirishga xizmat qilgan. Bundan tashqari, Samarqand Davlat Universitetida onlayn
laboratoriyalar joriy etilgandan so‘ng talabalar eksperimental fanlar bo‘yic
ha amaliy
ko‘nikmalarini mustahkamlashga imkoniyat topganlar. Ushbu natijalar texnologik
integratsiyaning nafaqat pedagogik jarayon, balki o‘qitish samaradorligi va talabalarning
o‘zlashtirish darajalariga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatmoqda.
Ushb
u natijalar shuni ko‘rsatadiki, metodik tayyorgarlikni rivojlantirishda zamonaviy
pedagogik yondashuvlarni qo‘llash juda muhim. Kelgusida tadqiqotlar texnologik
yangiliklarni pedagogik jarayonga yanada integratsiya qilish va xalqaro tajribalarni
chuqurroq
o‘rganishga qaratilishi lozim.
XULOSA
Metodik tayyorgarlikni rivojlantirishda zamonaviy yondashuvlar muhim ahamiyatga
ega. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, konstruktivizm, kontekstual yondashuv,
kollaborativ o‘qitish va texnologik integratsiya
metodik tayyorgarlikning samaradorligini
oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek olimlarining tadqiqotlari milliy sharoitda bu
yondashuvlarni qo‘llash imkoniyatlarini ochib beradi. Tadqiqot jarayonida kuzatilgan
natijalar shuni ko‘rsatdiki, pedagogik kompetensiya va o‘qituvchilik mahoratini oshirishda
ushbu metodlarning qo‘llanilishi o‘qituvchilarning interaktiv va innovatsion ta’lim usullaridan
foydalana olish qobiliyatini mustahkamlashga yordam beradi.
Tadqiqot O‘zbekiston Jahon Tillari Universiteti, Samar
qand Davlat Chet Tillari Instituti,
Qo‘qon Pedagogika Universiteti, Andijon Davlat Chet Tillari Instituti hamda Namangan Davlat
Chet Tillari Institutida olib borilgan bo‘lib, unda asosan magistratura
bosqichida tahsil
olayotgan talabalar ishtirok etishgan. Ushbu tadqiqot doirasida ularning tajribalari va kasbiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
201
rivojlanish jarayonlari o‘rganilib, metodik tayyorgarlik pedagogik kompetensiyaga qanday
ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, zamonaviy metodik yondashuvlarni
qo‘llash nafaqat o‘qituvchilarning o‘z bilim va tajribalarini rivojlantirishiga, balki ularning
talabalar bilan samarali muloqot olib borish qobiliyatining oshishiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Shuningdek, tadqiqot davomida texnologik innovatsiyalarni ta’lim jarayoni
ga kengroq
tatbiq etish zaruriyati ham kuzatildi. Jumladan, Moodle, Google Classroom va boshqa onlayn
ta’lim platformalarining o‘qitish jarayonidagi o‘rni yanada mustahkamlanib, ularning ta’lim
sifati va samaradorligiga ijobiy ta’siri qayd etildi. Bunday innovatsiyalar o‘qituvchilarga
darslarni yanada interaktiv va individual yondashuv asosida olib borish imkoniyatini taqdim
etadi.
Kelajak tadqiqotlar pedagogik metodikani yanada chuqurroq o‘rganishga, milliy va
xalqaro tajribalarni tahlil qilish orqali sama
rali strategiyalarni ishlab chiqishga yo‘naltirilishi
lozim. Shuningdek, texnologik yangiliklarni o‘qitish jarayoniga kengroq integratsiya qilish,
o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishini qo‘llab
-quvvatlovchi yangi model va dasturlar ishlab
chiqish kelgusid
agi ilmiy izlanishlarning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi kerak. Shu
tariqa, zamonaviy metodik tayyorgarlik yondashuvlarini yanada takomillashtirish orqali
ta’lim sifatini oshirishga hamda pedagogik jarayonni samarali tashkil etishga erishish
mumkin. Metodik tayyorgarlikni rivojlantirishda zamonaviy yondashuvlar muhim
ahamiyatga ega. O‘zbek olimlarining tadqiqotlari milliy sharoitda bu yondashuvlarni qo‘llash
imkoniyatlarini ochib beradi. Kelajak tadqiqotlar texnologik innovatsiyalar va xalqaro
tajri
balarni yanada chuqurroq o‘rganishga qaratilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Bruner, J. (1966). Toward a theory of instruction. Harvard University Press.
2.
Brown, J. S., Collins, A., & Duguid, P. (1989). Situated cognition and the culture of
learning. Educational Researcher, 18(1), 32-42.
3.
Dewey, J. (1938). Experience and education. Macmillan.
4.
Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (1999). Learning together and alone: Cooperative,
competitive, and individualistic learning. Allyn & Bacon.
5.
Karimova, S. (2022). Kontekstual ta'lim yondashuvi va uning o'qitish jarayonidagi
o'rni. Ilmiy tadqiqotlar jurnali, 6(3), 89-102.
6.
Mishra, P., & Koehler, M. J. (2006). Technological pedagogical content knowledge: A
framework
for
teacher
knowledge.
Teachers
College
Record,
108(6),
1017-1054.
7.
Piaget, J. (1950). The psychology of intelligence. Routledge.
8.
Shodmonov, U. (2020). Konstruktivizm asosida ta’lim jarayonlarini rivojlantirish.
Pedagogika va innovatsiyalar jurnali, 5(2), 75-88.
9.
Usmonova, Z. (2020). Zamonaviy texnologiyalar yordamida metodik
kompetensiyalarni rivojlantirish. Axborot texnologiyalari va ta'lim, 9(1), 53-65.
10.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological
processes. Harvard University Press.
11.
Xodjayeva, G. (2021). O
‘zbekistonda metodik tayyorgarlikni rivojlantirish
tamoyillari.
Oliy ta’lim ilmiy jurnali, 5(2), 45
-57.
12.
Yusupova, L. (2021). Kollaborativ o'qitishning metodik tayyorgarlikka ta'siri.
Ta'lim va innovatsiyalar, 7(4), 67-79.
