Роль съездов Советов в системе государственного управления

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The role of congresses of Soviets in the system of state
administration of the Turkestan ASSR

Khusanboy MUMINOV

1

Andijan State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024

Received in revised form

15 September 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

15 October 2024

This article analyzes the activities of the congresses of the

Soviets of the Turkestan ASSR in 1917

–

1924, as the highest

authority in the system of state administration.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1

0

/S-pp

5

07-512

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Turkestan ASSR,

Soviets of Workers' and
Soldiers' Deputies,

congress,

delegate,

Bolsheviks,

Mensheviks,

Socialist Revolutionaries.

Council of People's
Commissars (SNK),

Central Executive

Committee (CEC),

Turkestan Soviet Socialist
Republic (TSSR).

Turkiston ASSR davlat boshqaruvi tizimida Sovetlar

syezdlarining o‘rni

ANNOTATSIYA

Kalit

so‘zlar

:

Turkiston ASSR,

ishchi va askar deputatlar

Sovetlari,

syezd,

delegat,

bolsheviklar,

mensheviklar,

Mazkur maqolada 1917

–

1924-yillarda Turkiston ASSR

davlat boshqaruvi tizimida oliy hokimiyat organi sifatida ish

olib borgan Sovetlar syezdlarining faoliyati tahlil etilgan.

1

Doctor of Physical and Historical Sciences, Associate Professor, Department of History of Uzbekistan, Andijan State

University.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

508

eserlar.

Turkiston Xalq Komissarlari

Soveti (XKS),

Markaziy Ijroiya Komiteti
(MIK),

Turkiston Sovet Sotsialistik
Respublikasi (TSSR).

Роль съездов Советов в системе государственного
управления Туркестанской АССР

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Туркестанская АССР,

Советы рабочих и
солдатских депутатов,
съезд,

делегат,

большевики,

меньшевики,

эсеры

.

Совет Народных
Комиссаров (СНК),
Центральный

Исполнительный Комитет
(ЦИК),

Туркестанская Советская

Социалистическая
Республика (ТССР).

В данной статье анализируется деятельность съездов

Советов Туркестанской АССР в 1917–1924 гг. как высшего
органа власти

в системе государственного управления.

1917-yilning 27-fevralida Petrogradda yuz bergan demokratik inqilob natijasida

siyosiy tuzumning o‘zgarishi yangi boshqaruv tizimning qaror topishiga zamin berdi.

Rossiyada yuz bergan ijtimoiy-

siyosiy o‘zgarishlar tez orada Turkiston o‘lkasiga ham o‘z

ta’sirini ko‘rsatdi. Mahalliy aholi uchun erkinlik, siyosiy uyg‘onish, mustaqillik va milliy
muxtoriyatga yo‘l ochildi. Inqilobning ta’siri ostida Turkistonda yangi jamiyatning

asoslari sh

akllanib, davlat hokimiyati va boshqaruvini qo‘lga olish yo‘lida bir qator

siyosiy kuchlar, jumladan, Turkiston qo‘mitasi, o‘lkadagi ishchi va askar deputatlarining
sovetlari, musulmonlar sovetlari o‘rtasida raqobat yuzaga keldi.

TADQIQOT METODLARI

Ushbu maqola tarixiy tadqiqotlarning ilmiy obyektivlik, mantiqiy izchillik, qiyosiy

tahlil, xronologik izchillik kabi usullari asosida yozildi.

NATIJALAR

1917-

yil oktyabr to‘ntarishidan so‘ng butun hokimiyat va boshqaruv sovetlar

qo‘liga o‘tidi. Shu bilan ishchi, askar va dehqon deputatlari sovetlari jamiyatga ta’sir
o‘tkazuvchi real siyosiy kuchga aylandi. Petrograd va Moskvadagi sovetlar boshchiligida

qaror topgan

yangi siyosiy tuzum va uning g‘oyalari Turkiston o‘lkasidagi sovetlarning

mafkuraviy jihatdan shakllanishiga xizmat qildi.

Turkiston o‘lkasidagi

ishchi, askar va dehqon deputatlari sovetlari asta sekinlik

bilan

o‘z syezdlari orqali davlat boshqaruvini qo‘lga oldi.

Aytish lozimki, Turkiston ASSR

tarixida ushbu syezdlar 12 marta chaqirildi. Buni quyidagi jadval orqali ko‘rish mumkin.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

509

№

Syezdlar

Faoliyat ko‘rsatgan davri

1

Ishchi va askar deputarlari

Sovetlarining I o‘lka syezdi

1917-yil 7

–

15-aprel, Toshkent shahri

(“Ozodlik uyi” binosida). Delegatlar soni: 263 ta

(musulmonlar nomidan 5 ta vakil sifatida

ishtirok etdi).

2

Ishchi va askar deputarlari

Sovetlarining II o‘lka syezdi

1917-yilning 30-sentabr

–

10-oktabr,

Toshkent shahri. Delegatlar soni: 97 ta.

3

Turkiston Sovetlarining

III o‘lka syezdi

1917-yil 15

–

22-noyabr, Toshkent shahri.

Delegatlar soni: 114 ta.

4

Ishchi va askar deputatlari

Sovetlarining favqulodda

IV o‘lka syezdi

1918-yil 19

–

26-yanvar, Toshkent shahri.

Delegatlar soni: 126 ta.

5

Turkiston o‘lka Sovetlarining

V syezdi

1918-yil 20-aprel

–

1-may, Toshkent shahri

(“Kolizey” teatr binosida). Delegatlar soni:

263 ta

(mahalliy millat vakillaridan 50 kishi).

6

Turkiston Respublikasi

Sovetlarining favqulodda VI syezdi

1918-yil 5

–

15-oktyabr, Toshkent shahri.

Delegatlar soni: 439 ta.

7

Turkiston Respublikasi Sovetlarining

favqulodda VII syezdi

1919-yil 7

–

31-mart, Toshkent shahri

(“

Ya.M.Sverdlov

”

konsert

zali

binosida).

Delegatlar soni: 245 ta.

8

Turkiston Respublikasi

Sovetlarining VIII syezdi

1919-yil 6-sentyabr

–

4-oktyabr, Toshkent

shahri (sobiq Real bilim yurti binosida).

Delegatlar soni: 232 ta.

9

Turkiston Respublikasi

Sovetlarining IX syezdi

1920-yil 19

–

25- sentyabr, Toshkent shahri

(“

Ya.M.Sverdlov

”

konsert

zali

binosida).

Delegatlar soni: 211 ta.

10

Butun Turkiston Sovetlarining

X syezdi

1921-yil 21

–

25-avgust, Toshkent shahri

(“

Ya.M.Sverdlov

”

konsert

zali

binosida).

Delegatlar soni: 360 ta.

11

Butun Turkiston Sovetlarining

XI syezdi

1922-yil 2

–

6-dekabr, Toshkent shahri

(“

Ya.M.Sverdlov

”

konsert

zali

binosida).

Delegatlar soni: 278 ta (ulardan 7 tasi ayol
kishi).

12

Butun Turkiston Sovetlarining

XII syezdi

1924-yil 1

–

8-yanvar, Toshkent shahri

(“

Ya.M.Sverdlov

”

konsert

zali

binosida).

Delegatlar soni: 356 ta.

Turkiston o‘lkasida Sovetlarning I syezdi ishchi va askar deputatlari sovetlarining

tashabbusi bilan tashkil etilib, uning tarkibiga dehqon deputatlari soveti kirmadi. Kun

tartibi bo‘yisha o‘lkada hokimiyatni tashkil etish, ya’ni o‘lkani vaqtinchalik boshqarishni

tashkillashtirish masala muhokamalarning asosiga aylandi. Bu masalada qilingan

dastlabki ma’ruzada Rossiya misolida Turkistonni guberniya yoki oblastlarga bo‘lish

taklif qilindi. Syezdga askar komitetidan delegat bo‘lgan Sobirjon Yusupov hokimiyatni

bo‘lish haqidagi taklifga qarshi chiqdi va qanday shaklda bo‘lmasin, baribir rus va

musulmon nazorati ostida Turkistonda yagona hokimiyat tuzish taklifini bildirdi [1].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

510

Ammo syezd o‘lka hokimiyati to‘g‘risidagi masalada Rossiyada kuchli markazlashgan

hokimiyatga ega bo‘lgan demokratik federativ respublikani tuzish zaruratini yoqlab

chiqdi. Shuni aytib o‘tish lozimki, sovetlarining I o‘lka syezdda mensheviklar va eserlar

(sotsial-

demokratlar) ko‘pchilikni tashkil qilib, ular sovetlarning faqat nazorat qilish ishi

bilan chegaralanishini talab qilgan holda ularning davlat hokimiyatiga faol qatnashishiga

ham qarshi

chiqdilar. Shunday bo‘lsa

-

da, syezdda Turkiston o‘lkasiga muxtoriyat berish,

milliy tengsizlikka batamom barham berish kabi muhim masalalar muhokama qilinmadi.

Syezd ushbu masalalarni hal qilishni ta’sis majlisiga qoldirdi.

Turkiston o‘lkasi Sovetlarining II syezdi ishida siyosiy masalalar o‘rin olib, unda

o‘lka sovetini saylash, o‘lka hokimiyatini tashkil etish, Ta’sis majlisiga vakillar saylash

kabi masalalar kun tartibiga kiritildi [2]. Syezd asosiy e’tiborini hokimiyatni sovetlar

qo‘liga o‘tishi bilan bog‘liq bo‘lgan masalaga qaratdi, ammo bu masalada aniq bir qaror

qabul qilmadi.

Turkiston Sovetlarining III syezdidan boshlab, o‘lkada siyosiy vaziyat keskin

o‘zgardi. Syezdning kun tartibidagi o‘lkada hokimiyatni tashkil etish, joylarda

boshqaruvni o‘rnatish va Ta’sis majlisiga saylovlar o‘tkazish masalalari kurdi [3].

Syezdning ikkinchi majlisida (1917-yil 16-noyabr) unga dehqon deputatlari sovetlarining

o‘lka syezdi qo‘shildi. Shundan qilib, u ishchi, askar va dehqon deputatlari Sovetlarining

III o‘lka

syezdi deb ataldi [4].

Syezd birinchi masala muhokamasi chog‘ida ikki guruhga bo‘lindi: birinchi

guruhini o‘ng eser va mensheviklar, ikkinchi guruh esa bolsheviklar bilan maksimalistlar

egalladi. Bu siyosiy kuchlar o‘rtasida o‘lkada hokimiyatni tashkil eti

sh masalasi yuzasidan

qarama

–

qarshilik muhiti yuzaga keldi. O‘ng eser va mensheviklar guruhi bu masalada

“hokimiyat ishchi, askar va dehqon deputatlari Soveti, shahar o‘z

-

o‘zini idora qilish

boshqarmasi va musulmon vakillaridan iborat bo‘lishi lozim, –

degan talabni ilgari surdi.

Ikkinchi guruh esa “o‘lka hokimiyati Rossiyadagi sovet hokimiyati namunasiga mos

ravishda bo‘lishi kerak, –

deya, sovet andozasidagi boshqaruv tizimini qo‘llab quvvatladi

[5]. Bu masala muhokamasining yakuni bo‘yicha 1917

-yil 19-noyabrda syezd 97 ovoz

bilan (16 delegat betaraf qoldi va bir delegat unga qarshi ovoz berdi) bolsheviklar va

maksimalistlar fraksiyasining shovinistik ruhdagi “Hokimiyatni tashkil etish to‘g‘risida”gi

deklaratsiyasini qabul qildi. Ushbu hujjatga binoan ishchi, askar va dehqon

deputatlarining o‘lka Soveti Turkistonda oliy hokimiyat organi deb hisoblangan. Bu organ

qayta nomlanib, Turkiston o‘lkasi Xalq Komissarlari Soveti (XKS) deb nomlandi [6].

Turkiston XKSga rais etib F.I. Kolesov (bolshevik) saylanib, uning tarkibi 15 ta

komissarlikdan iborat bo‘ldi. Afsuski, uning tarkibiga mahalliy aholining biron bir

vakillari kiritilmadi. Aksincha, unga rusiyzabon millat vakillaridan 8 so‘l eserlar va

7 bolshevik kirdi [7].

1917-yilning 22-

noyabrida bo‘lib o‘tgan syezdning oxirgi majlisida “Joylarda

hokimiyatni tashkil etish to‘g‘risida”gi rezolyutsiya qabul qilindi [8].

Bu hujjatda ham

joylarda butun hokimiyat ishchi, askar va dehqon deputatlari sovetlarining qo‘liga o‘tishi

belgilandi. Mazkur hujjatlar asosida mahalliy millat vakillari siyosiy jarayonlardan

chetlashtirildi. Turkistonda butun hokimiyat sovetlarning qo‘liga o‘tishi rasmiy tus oldi.

Turkiston Sovetlarining III syezdida qonun chiqaruvchi organ

–

Markaziy Ijroiya Komiteti

(MIK) saylanmadi.

Ishc

hi va askar deputatlari Sovetlarining favqulodda IV o‘lka syezdida ham siyosiy

jabhada Turkiston avtonomiyasi, o‘lka va joylarda

hokimiyatini tashkil etish kabi

masalalar muhokama etildi. Syezdda Turkiston avtonomiyasi masalasida siyosiy kuchlar

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

511

o‘rtasida keskin tortishuvlar yuz berib, Qo‘qonda tashkil topgan Turkiston muxtoriyatiga

qarshilik ko‘rsatildi. Syezd avtonomiya masalasida bolsheviklar fraksiyasi taklif

etgan

rezolyutsiyani qabul qildi. Biroq bu hujjatda o‘lkaning avtonomiyasi e’lon qilinmadi.

Turkiston o‘lka Sovetlarining V syezdida asosiy masala Turkistonda sovet

mafkurasiga asoslangan “bolshevikcha” andozadagi avtonomiya yaratish bo‘ldi. Syezd

delegatlari tomonidan 1918-yilning 30-

aprelida “Turkiston Sovet Federativ Respublikasi

to‘g‘risida Nizom”ni qabul qilindi. Mazkur Nizom 7

-

moddadan iborat bo‘lib, uning

1-

moddasida quyidagilar qayd etildi: Turkiston o‘lkasining hududi Rossiya Sovet

Federatsiyasin

ing Turkiston Sovet Respublikasi deb e’lon qilindi [9]. Ushbu nizomdan

ko‘rinib turibdiki, yangi respublika –

Turkiston Sovet Respublikasi (qisqacha

–

TSR)

degan nom bilan tashkil topdi. Bu syezdda respublikaning oliy organlari

–

Turkiston MIK

va XKS tuzildi.

Turkiston Respublikasi Sovetlarining favqulodda VI syezdida boy xo‘jaliklar

(burjuaziya)ga qarshi “sinfiy qizil terror” e’lon qilindi [10] va 1918

-yil 15-oktyabrda

syezd RSFSR Konstitutsiyasi asosida respublikaning birinchi Konstitutsiyasini qabul qildi.

Uning matni o‘zbek va rus tilida bo‘lib, u 6 bo‘lim, 15 bob, 60 paragrafni o‘z ichiga oldi

[11]. Asosiy qonunga milliy masala bo‘yicha deyarli moddalar kiritilmadi. Turkiston

Sovetlarining VII syezdning faoliyatida bolsheviklar fraksiyasi bilan “so‘l” e

serlar

fraksiyasi birga qo‘shildi. Buning natijasida Turkistonda bir partiyaviylik tizimi qaror

topa boshladi.

Turkiston Respublikasi Sovetlarining IX syezdi 1920-yil 24-sentyabrda Turkiston

Sovet Respublikasining yangi Konstitutsiyasini qabul qildi. Bu Ko

nstitutsiyada “Turkiston

Sovet Respublikasi”ning nomi “Turkiston Sovet Sotsialistik Respublikasi (TSSR)” deya

o‘zgartirildi [12].

Turkiston Sovetlarining keyingi syezdlari faoliyatida siyosiy sohalar bilan birga

asosiy e’tibor ijtimoiy

-iqtisodiy masalalarda qaratildi. Syezd faoliyatida madaniy-

ma’rifiy

xarakterdagi masalalar ham ko‘rib qchiqildi.

Xulosa qilib shuni aytish lozimki, 1917

–

1924-

yillar oralig‘ida Turkiston ASSR

sovetlarining syezdlarida respublikaning oliy hokimiyat organi sifatida birinchi darajali

davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan masalalar muhokama qilingan. Ushbu syezdlarda

o‘lkaning siyosiy vaziyati va hokimiyatning tashkil etilishi, Turkiston MIK va XKS tuzilishi,

respublika Konstitutsiyasining qabul qilingishi, hukumat hisobotlari bilan birga iqtisodiy

hamda madaniy-

maorifiy sohalari bilan bo‘lgan masalalar hal etildi. Ko‘rilgan masalalar

va muhokaralar asosida qabul qilingan qarorlar bilan sovetlarning syezdlari jamiyatning

turli sohalariga o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Biroq syezdlarda bolsheviklardan iborat bo‘lgan

delegatlarning yetakchilik qilishi va ularning proletariat diktaturasi manfaatlaridan kelib

chiqib qarorlar qabul qilinishiga erishishi syezdlarni faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi va

natijada k

o‘plab xato hamda kamchiliklar yo‘l qo‘yildi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Аъзамхўжаев С. Туркистон мухторияти: Миллий

-

демократик давлатчилик

қурилиши

тажрибаси // Масъул муҳаррир: Д.Алимова. –

Тошкент: Маънавият,

2000.

–

Б.61.

2.

Туркестанские

ведомости

.

–

№ 151.

4

октября

1917

г.

3.

Muminov H.M. Historical facts about the activities of the Congresses of Soviets of

Turkestan // American Journal of Interdisciplinary Research and Development (AJIRD).

–

Texas, USA. Volume 15, April 2023.

–

P.210.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

512

4.

Shamsutdinov R.T., Mo‘minov H. O‘zbеkiston

tarixi.

–

Toshkent: Ochun, 2021.

–

B.205.

5.

Туркестанские

ведомости

. 18, 21

октября

1917

г.

6.

Muminov H.M. From the history of activities of the congresses of soviets of

Turkestan // International Conference on Advance Research in Humanities, Sciences and
Education (ICARHSE). Germany CONFERENCE [Internet] (May 10, 2023).

–

Berlin,

Germany. Volume 5. No.05. May 2023.

–

P.100.

7.

Сборник декретов и приказов СНК Туркестанской республики с 23 ноября

1917 по 1 июля 1918 г. –

Ташкент, 1918.

–

С.1.

8.

Наша

газета. –

№ 134. 24 ноября 1917 г.

9.

Наша газета. –

№

89.

5 мая

1918

г.

10.

Советский Туркестан. –

№

95. 10

октября

1918

г

.

11.

Конституция Туркестанской Республики Российской Социалистической

Советской Федерации, принятая 6

-

м Туркестанским Съездом Советов. –

Ташкент:

Издание Бюро печати при ТуркЦИК, 1918. –

16 с.

12.

Известия Туркреспублики.

–

№

221. 30

сентября 1920 г.

13.

Мўминов Х. Рақамли тарих. –

Тошкент: Nurafshon business,

2022.