T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
197
ISSN:3030-3613
IJTIMOIY HIMOYA TIZIMIDA PENSIYA TAMINOTINI
RIVOJLANITIRISH YO'LLARI
Qaxxorov Shoxrux Shavkatjon o’g’li
Andijon Davlat Texnika Instituti
Iqtisodiyot kafedrasi assistenti,
Odilov Samandar Olim o’g’li
Andijon Davlat Texnika Instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv
fakulteti Iqtisodiyot yo’nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqolada Oʻzbekistonda ijtimoiy himoya
tizimi
ning
muhim tarkibiy qismi boʻlgan pensiya taʼminotini rivojlantirishning strategik yoʻllari
kompleks tahlil qilingan. Maqolada pensiya tizimining barqarorligini taʼminlash,
adolatlilikni oshirish, pensiyalar miqdorini indeksatsiya qilish mexanizmlari,
shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali xizmatlar sifatini yaxshilash
masalalari Oʻzbekiston va xorijiy davlatlar tajribasi, statistik maʼlumotlar hamda
soʻnggi Prezident qarorlari asosida yoritilgan.
Kalit so’zlar:
ijtimoiy himoya, pensiya taʼminoti, pensiya islohoti, pensiya
fondi, barqarorlik, indeksatsiya, ijtimoiy adolat, raqamlashtirish.
Aаннотация:
В данной научной статье комплексно анализируются
стратегические пути развития пенсионного обеспечения как важнейшего
компонента системы социальной защиты в Узбекистане. В статье на основе
опыта Узбекистана и зарубежных стран, статистических данных и последних
указов Президента освещаются вопросы обеспечения стабильности пенсионной
системы, повышения справедливости, механизмов индексации пенсий, а также
улучшения качества услуг за счет внедрения современных технологий. Статья
также содержит практические рекомендации по реформированию пенсионной
системы.
Kлючевые слова:
социальная защита, пенсионное обеспечение,
пенсионная реформа, пенсионный фонд, стабильность, индексация, социальная
справедливость, цифровизация.
Abstract:
This scientific article comprehensively analyzes the strategic
directions for developing pension provision as a crucial component of the social
protection system in Uzbekistan. Based on the experience of Uzbekistan and foreign
countries, statistical data, and recent Presidential decrees, the article highlights issues
of ensuring pension system stability, enhancing fairness, mechanisms for pension
indexation, and improving service quality through the introduction of modern
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
198
ISSN:3030-3613
technologies. The article also includes practical recommendations for reforming the
pension system.
Keywords:
social protection, pension provision, pension reform, pension fund,
sustainability, indexation, social justice, digitalization.
Har qanday davlatning ijtimoiy siyosatida fuqarolarning keksalik, nogironlik va
boquvchisini yoʻqotganlik holatlarida ijtimoiy himoyasi, xususan, pensiya taʼminoti
muhim oʻrin tutadi. Pensiya tizimi ijtimoiy barqarorlikni taʼminlovchi, aholining
turmush darajasini yaxshilovchi va iqtisodiy faollikni ragʻbatlantiruvchi muhim
mexanizm hisoblanadi. Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan keng koʻlamli islohotlar
doirasida pensiya tizimini yanada takomillashtirish, uning barqarorligini oshirish va
aholining pensiya taʼminotidan qanoatlanishini taʼminlash dolzarb vazifadir. Ushbu
maqolada pensiya taʼminotini rivojlantirishning asosiy yoʻllari, amaldagi holat,
statistik maʼlumotlar, Prezident qarorlari va xorijiy davlatlarning ilgʻor tajribalari tahlil
qilinadi hamda sohani yanada takomillashtirish boʻyicha ilmiy asoslangan tavsiyalar
beriladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 43-moddasiga koʻra, har bir shaxs
qarilik, mehnat qobiliyatini yoʻqotganlik, shuningdek, boquvchisidan mahrum boʻlgan
taqdirda ijtimoiy taʼminot olish huquqiga ega. Bu huquqiy asos pensiya taʼminotining
ijtimoiy davlat siyosatidagi muhimligini koʻrsatadi. Biroq, pensiya tizimida hal etilishi
lozim boʻlgan bir qator muammolar mavjud:
1.
Demografik yuk:
Aholining qarishi va tugʻilish darajasining pasayishi
ishlaydigan aholiga nisbatan pensiya oluvchilar sonining ortishiga olib keladi. Bu esa
pensiya jamgʻarmalariga yukni oshirib, tizim barqarorligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi
mumkin. Oʻzbekistonda pensiya yoshidagi aholi soni yildan yilga ortib bormoqda
1
.
2.
Pensiya miqdorlarining yetarliligi:
Ayrim fuqarolarning pensiya
miqdorlari minimal isteʼmol savati va real inflyatsiya darajasiga nisbatan yetarli
boʻlmasligi, ularning turmush darajasiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbekistonda
pensiya miqdorlari muntazam ravishda indeksatsiya qilinsa-da, xarid qobiliyatini
saqlash dolzarb masala boʻlib qolmoqda.
3.
Noformal bandlik:
Ish haqi hisobidan ijtimoiy sugʻurta toʻlovlarini
amalga oshirmaydigan noformal bandlik sektori pensiya tizimining daromad bazasini
qisqartiradi va kelajakda fuqarolarni pensiya taʼminotisiz qoldirishi mumkin.
4.
Raqamli
xizmatlarning
kengaytirilishi:
Pensiya
xizmatlarini
koʻrsatishda inson omilini kamaytirish, shaffoflikni oshirish va qulaylikni taʼminlash
uchun raqamlashtirishni yanada jadallashtirish zarurati.
1
Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024). Demografiya statistikasi. https://stat.uz/uz/
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
199
ISSN:3030-3613
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev rahbarligida ijtimoiy
himoya tizimini, jumladan pensiya taʼminotini takomillashtirishga qaratilgan keng
koʻlamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu borada qabul qilingan muhim hujjatlardan
biri Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvardagi
"Pensiya
taʼminoti tizimini isloh qilishga doir navbatdagi chora-tadbirlar toʻgʻrisida"gi
PF-5921-sonli Farmoni
2
hisoblanadi. Shuningdek, 2021-yil 25-maydagi
"Aholining
ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qoʻllab-quvvatlashga doir qoʻshimcha
chora-tadbirlar toʻgʻrisida"gi PQ-5130-sonli qaror
3
ham muhim ahamiyatga ega.
Ushbu qarorlar doirasida quyidagi asosiy yoʻnalishlarda ishlar olib borilmoqda:
1.
Pensiya tizimining barqarorligini taʼminlash:
2.
Pensiya jamgʻarmasining moliyaviy barqarorligini oshirish:
Sugʻurta
toʻlovlarini yigʻishni takomillashtirish, pensiya jamgʻarmasining moliyaviy
resurslarini samarali boshqarish va diversifikatsiya qilish orqali uning mustahkamligini
taʼminlash.
3.
Pensiya hisoblash mexanizmlarini takomillashtirish:
Mehnat staji va
toʻlangan ijtimoiy sugʻurta badallariga bogʻliqlikni kuchaytirish orqali adolatli pensiya
tizimini shakllantirish.
4.
Pensiya miqdorlarining adolatlilik va yetarlilik darajasini oshirish:
5.
Pensiyalar indeksatsiyasi:
Pensiya miqdorlarini inflyatsiya darajasi va
oʻrtacha ish haqi oʻsishiga mutanosib ravishda muntazam indeksatsiya qilish orqali
fuqarolarning xarid qobiliyatini saqlash. Soʻnggi yillarda pensiyalar oʻrtacha 12-15%
ga oshirilgan
4
.
6.
Ijtimoiy pensiyalar va nafaqalar:
Minimal pensiya miqdorlarini koʻrib
chiqish va ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolarga yordamni kuchaytirish, jumladan,
yangi ijtimoiy nafaqalarni joriy etish.
7.
Raqamli xizmatlarni joriy etish va shaffoflikni oshirish:
8.
Elektron pensiya tizimi:
Pensiya olish uchun murojaat qilish, hujjatlarni
rasmiylashtirish va pensiya miqdorini aniqlash jarayonlarini toʻliq raqamlashtirish. Bu
fuqarolar uchun qulaylik yaratadi, byurokratiyani kamaytiradi va korrupsiyaning oldini
oladi. "Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali" (YIDXP) orqali pensiya
xizmatlarining kengayishi bunga misoldir.
2
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2020). Pensiya taʼminoti tizimini isloh qilishga doir navbatdagi
chora-tadbirlar toʻgʻrisida. PF-5921-son. https://lex.uz/docs/4717144
3
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2021). Aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qoʻllab-
quvvatlashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida. PQ-5130-son.
4
Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Pensiya jamgʻarmasi. (2024). Pensiya va nafaqalar statistikasi.
https://pf.mf.uz/
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
200
ISSN:3030-3613
9.
Shaxsiy pensiya hisoblari:
Har bir fuqaroning ijtimoiy sugʻurta badallari
va mehnat stajini onlayn kuzatish imkoniyatini yaratuvchi shaxsiy pensiya hisoblarini
joriy etish. Bu tizimning shaffofligini oshiradi va fuqarolarning pensiya taʼminotiga
boʻlgan ishonchini mustahkamlaydi.
10.
Noformal bandlikni legallashtirish:
Noformal sektorda ishlaydigan
fuqarolarni ijtimoiy sugʻurta tizimiga jalb qilish uchun ragʻbatlantiruvchi
mexanizmlarni joriy etish (masalan, soddalashtirilgan tartibda badal toʻlash
imkoniyatlari).
Rivojlangan davlatlarning pensiya tizimlari Oʻzbekiston uchun qimmatli
tajribalar beradi:
Shvetsiya pensiya tizimi:
Shvetsiyada shartli jamgʻarib boriladigan
pensiya tizimi (Notional Defined Contribution - NDC) qoʻllaniladi. Unda har bir
fuqaroning toʻlagan badallari shaxsiy hisobda qayd etiladi va pensiya miqdori shu
hisobdagi virtual kapitalga bogʻliq boʻladi. Bu tizim demografik oʻzgarishlarga
moslashuvchan va iqtisodiy barqarorlikni taʼminlaydi
5
. Oʻzbekistonda ham xuddi
shunday jamgʻarib boriladigan tizim elementlarini joriy etish pensiya tizimining
kelajakdagi barqarorligini oshirishi mumkin.
Germaniya pensiya tizimi:
Germaniyada asosiy pensiya tizimi
taqsimlash tamoyiliga asoslangan boʻlib, u uzoq muddatli barqarorlikni taʼminlash
uchun davlat subsidiyalariga va qoʻshimcha jamgʻarib boriladigan pensiya sxemalariga
(masalan, kasbiy pensiya sxemalari) tayanadi
6
. Oʻzbekistonda ham ijtimoiy
himoyaning barqarorligini taʼminlash uchun koʻp ustunli pensiya tizimini, jumladan,
ixtiyoriy jamgʻarib boriladigan pensiya tizimlarini rivojlantirish muhim.
Yaponiyaning raqamli xizmatlari:
Yaponiya aholining qarish surʼatlari
yuqori boʻlgan davlat boʻlib, u pensiya xizmatlarini raqamlashtirish va
avtomatlashtirishda
katta
yutuqlarga
erishgan.
Pensiya
olish
jarayonlari
qogʻozbozliksiz va tezkor tarzda amalga oshiriladi
7
. Oʻzbekistonda ham shu
yoʻnalishda raqamlashtirishni kuchaytirish fuqarolar uchun qulaylik yaratadi.
Bu tajribalar asosida Oʻzbekiston uchun quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin:
1.Koʻp ustunli pensiya tizimiga oʻtish:
Davlat pensiya tizimini saqlab qolgan holda,
ixtiyoriy jamgʻarib boriladigan shaxsiy va korporativ pensiya jamgʻarmalarini
rivojlantirish.
1.
Pensiya jamgʻarmalarini samarali investitsiyalash:
Pensiya
jamgʻarmasi mablagʻlarini yuqori daromadlilikka ega, ammo xavfsiz investitsiya
instrumentlariga yoʻnaltirish imkoniyatlarini koʻrib chiqish.
5
OECD. (N.d.). Pensions at a Glance. https://www.oecd.org/els/public-pensions/pensionsataglance.htm
6
Deutsche Rentenversicherung. (N.d.). Das Rentensystem in Deutschland. https://www.deutsche-rentenversicherung.de/
7
Japan Pension Service. (N.d.). Digitalization of Pension Services. https://www.nenkin.go.jp/
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
201
ISSN:3030-3613
2.
Aholining moliyaviy savodxonligini oshirish:
Fuqarolarning pensiya
taʼminoti tizimi, uning afzalliklari va shaxsiy jamgʻarmalarning ahamiyati haqida
bilimlarini oshirish.
3.
Ijtimoiy sugʻurta mexanizmlarini takomillashtirish:
Noformal
sektorda ishlaydigan fuqarolarni pensiya tizimiga jalb qilish uchun qulay va
moslashuvchan mexanizmlarni joriy etish.
Ijtimoiy himoya tizimida pensiya taʼminotini rivojlantirish Oʻzbekistonning
ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligini taʼminlashda strategik ahamiyatga ega. Pensiya
tizimining moliyaviy barqarorligini oshirish, pensiya miqdorlarining adolatlilik va
yetarlilik darajasini taʼminlash, raqamli xizmatlarni keng joriy etish va aholining
ijtimoiy sugʻurta qamrovini kengaytirish asosiy yoʻnalishlardir. Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidenti rahbarligida amalga oshirilayotgan islohotlar bu borada
muhim qadam boʻlmoqda. Xorijiy tajribalardan oʻrganish va ilgʻor mexanizmlarni
joriy etish orqali Oʻzbekiston pensiya tizimi yanada mustahkamlanadi, bu esa
fuqarolarning keksalikda munosib turmush kechirishini taʼminlaydi va ijtimoiy adolat
tamoyillariga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi. (2024).
Demografiya statistikasi
.
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2020).
Pensiya taʼminoti
tizimini isloh qilishga doir navbatdagi chora-tadbirlar toʻgʻrisida
. PF-5921-son.
3.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2021).
Aholining ijtimoiy
himoyaga muhtoj qatlamlarini qoʻllab-quvvatlashga doir qoʻshimcha chora-
tadbirlar toʻgʻrisida
. PQ-5130-son.
4.
Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Pensiya jamgʻarmasi.
(2024).
Pensiya va nafaqalar statistikasi
5.
OECD. (N.d.).
Pensions at a Glance
.
https://www.oecd.org/els/public-
pensions/pensionsataglance.htm
6.
Deutsche Rentenversicherung. (N.d.).
Das Rentensystem in Deutschland
.
https://www.deutsche-rentenversicherung.de/
7.
Japan
Pension
Service.
(N.d.).
Digitalization
of
Pension
Services
.
