T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
21
ISSN:3030-3613
RESURSLAR BOSHQARUVI VA XAVFSIZLIK MEXANIZMLARINING
TAQQOSLANISHI
UMAROV BEKZOD AZIZOVICH
Fargʻona davlat unversiteti Amaliy matematika
va informatika kafedrasi katta oʻqituvchisi p.f.b.d (PhD)
TURSUNOVA AZIMAXON ALIJON QIZI
Farg‘ona davlat unversiteti talabasi
azimaxontursunova676@gmail.com
Annotatsiya
Ushbu maqolada operatsion tizimlarda resurslar boshqaruvi va xavfsizlik
mexanizmlarining asosiy tushunchalari, ularning o‘zaro bog‘liqligi va farqlari tahlil
qilinadi. Maqola operatsion tizimlarda samarali va xavfsiz ishlash uchun muhim
bo‘lgan resurslarni boshqarish usullari bilan xavfsizlik texnologiyalarini taqqoslaydi.
Bu mavzu talabalarga operatsion tizimlarning nazariy asoslarini chuqurroq
tushunishga yordam beradi. Shuningdek, maqolada zamonaviy tizimlarda
qo‘llanilayotgan himoya usullari va resurslarni avtomatik boshqarish tendensiyalari
haqida ham fikr yuritiladi. Tahlillar orqali resurslar va xavfsizlik o‘rtasidagi
muvozanatni saqlash zarurligi asoslab beriladi. Mazkur maqola axborot texnologiyalari
sohasida bilimga ega bo‘lishni istagan har bir o‘quvchi va tadqiqotchilar uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
Operatsion tizim, resurslar boshqaruvi, xavfsizlik mexanizmlari,
resurslar taqsimoti, autentifikatsiya, avtorizatsiya, xavfsizlik siyosati.
Abstract
This article analyzes the key concepts of resource management and security
mechanisms in operating systems, as well as their interrelation and differences. It
compares resource management methods essential for the efficient and secure
operation of operating systems with security technologies. The topic helps students
gain a deeper understanding of the theoretical foundations of operating systems. In
addition, the article discusses modern protection methods and trends in automatic
resource management used in contemporary systems. The analysis emphasizes the
importance of maintaining a balance between resources and security. This article can
be useful for every student and researcher who seeks to gain knowledge in the field of
information technology.
Keywords
: Operating system, resource management, security mechanisms,
resource allocation, authentication, authorization, security policy.
Аннотация
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
22
ISSN:3030-3613
В данной статье рассматриваются основные понятия управления ресурсами
и механизмов безопасности в операционных системах, а также их взаимосвязь и
различия. В статье проводится сравнение методов управления ресурсами,
необходимых для эффективной и безопасной работы операционных систем, с
технологиями обеспечения безопасности. Эта тема помогает студентам глубже
понять теоретические основы операционных систем. Также в статье
рассматриваются современные методы защиты и тенденции автоматического
управления ресурсами. Анализ подчеркивает необходимость поддержания
баланса между ресурсами и безопасностью. Настоящая статья может быть
полезной для каждого учащегося и исследователя, стремящегося получить
знания в области информационных технологий.
Ключевые слова
: Операционная система, управление ресурсами,
механизмы
безопасности,
распределение
ресурсов,
аутентификация,
авторизация, политика безопасности.
Operatsion tizim (OT) — bu kompyuter resurslarini boshqaruvchi va
foydalanuvchilar bilan apparat orasida interfeys vazifasini bajaruvchi murakkab
dasturiy ta’minotdir. Uning ikki muhim komponenti —
resurslar boshqaruvi
va
xavfsizlik mexanizmlari
— OTning barqarorligi va samaradorligini belgilovchi
asosiy funksional bloklardir. Resurslar boshqaruvi protsessor, xotira, disk va boshqa
qurilmalarni optimal taqsimlashga xizmat qilsa, xavfsizlik mexanizmlari esa
resurslarga ruxsatsiz kirish, zararli kodlar va foydalanuvchilar tomonidan keltirilishi
mumkin bo‘lgan tahdidlarning oldini olishga qaratilgan.
Resurslar boshqaruvi OTning asosiy funksiyasi bo‘lib, har bir dasturiy jarayonga
adolatli va samarali tarzda xotira, protsessor va boshqa qurilmalarni ajratish bilan
shug‘ullanadi. Bu jarayon quyidagi asosiy bloklar orqali amalga oshiriladi:
1)
Protsessor vaqtini rejalashtirish (CPU scheduling)
2)
Xotira boshqaruvi (Memory management)
3)
Kirish-chiqish qurilmalarini boshqarish (I/O management)
4)
Fayl tizimi va tarmoq resurslarini boshqarish
Resurslar boshqaruvi algoritmlari (FCFS, Round Robin, Priority Scheduling va
boshqalar) tizimda samaradorlik va javob berish vaqtini optimallashtirishga xizmat
qiladi.
Avtomatik boshqaruv tendensiyalari:
1)
Bulutli hisoblash tizimlarida avtomatik resurs taqsimlash (Amazon EC2,
Kubernetes)
2)
Energiya samaradorligini oshirish uchun dinamik resurs rejalashtirish
3)
Qo‘llanilayotgan mashinaviy o‘rganish asosidagi boshqaruv modullari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
23
ISSN:3030-3613
OT xavfsizligi foydalanuvchilarning ma’lumotlariga va resurslarga ruxsatsiz
kirishni cheklash orqali axborot tizimining yaxlitligi va ishonchliligini ta’minlaydi.
Asosiy komponentlar quyidagilar:
1)
Autentifikatsiya – foydalanuvchining shaxsini tekshirish (login/parol,
biometrik ma’lumotlar)
2)
Avtorizatsiya – foydalanuvchiga berilgan resurslarga kirish huquqlarini
tekshirish
3)
Audit va monitoring – tizimdagi faoliyatni nazorat qilish va xatoliklarni
aniqlash
4)
Xavfsizlik siyosatlari (DAC, MAC, RBAC) – kirishni boshqarish
modellarini ifodalaydi
Zamonaviy OTlar (Windows, Linux, Android) yuqoridagi mexanizmlarni turli
darajada va konfiguratsiyada o‘z ichiga oladi.
Resurslar boshqaruvi va xavfsizlik mexanizmlarining taqqoslanishi
Ko‘rsatkich
Resurslar boshqaruvi
Xavfsizlik mexanizmlari
Maqsad
Tizim resurslarini samarali
taqsimlash
Tizimni himoya qilish va nazorat
qilish
Vazifalar
Resurslarni ajratish, boshqarish,
optimallashtirish
Kirish nazorati, autentifikatsiya,
ma’lumotlarni himoya qilish
Ishlash
sohasi
Resurslar (CPU, xotira,
qurilmalar)
Ma’lumotlar va tizim xavfsizligi
Usullar
Jadval tuzish, navbatlar,
prioritetlar
Parollar, shifrlash, ruxsatnomalar
Natija
Samarali resurs ishlatilishi
Xavfsiz va ishonchli tizim muhiti
Resurslar boshqaruvi va xavfsizlik mexanizmlari o‘zaro mustahkam bog‘langan.
Samarali resurs boshqaruvi tizim resurslarini optimal darajada taqsimlashga yordam
berar ekan, xavfsizlik mexanizmlari bu jarayonni noqonuniy aralashuvlardan himoya
qiladi. Masalan, operatsion tizimda resurslarga kirish ruxsatlari xavfsizlik mexanizmi
bilan nazorat qilinadi, bu esa resurslarning noto‘g‘ri ishlatilishini oldini oladi.
Resurslar boshqaruvi va xavfsizlik mexanizmlari operatsion tizimlarning ikki
muhim funksiyasidir. Resurslar boshqaruvi tizimning samarali ishlashini ta’minlasa,
xavfsizlik mexanizmlari tizimning ishonchliligini va ma’lumotlarning xavfsizligini
kafolatlaydi. Ularning uyg‘un ishlashi har qanday zamonaviy kompyuter tizimining
asosini tashkil etadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
24
ISSN:3030-3613
Natijalar
Resurslar boshqaruvi va xavfsizlik mexanizmlari operatsion tizimlarning asosiy
funksional komponentlari bo‘lib, ularning har biri tizim samaradorligi, barqarorligi va
ishonchliligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu ikki mexanizm orasidagi
bog‘liqlik murakkab tizimlar arxitekturasida ko‘plab qatlamlarda namoyon bo‘ladi.
Maqolada olib borilgan tahlillar asosida quyidagi asosiy ilmiy xulosalar chiqarildi:
Resurslarga ruxsatsiz kirishlar xavfsizlik tahdidlarining asosiy manbai
hisoblanadi. Bu holat ko‘pincha
autentifikatsiya va avtorizatsiya jarayonlarida
yetarlicha nazorat o‘rnatilmagan
resurslar orqali yuzaga keladi. Shuning uchun
zamonaviy xavfsizlik mexanizmlari resurslarga kirishni boshqaruvchi modul
(Resource Access Manager) bilan integratsiyalashgan bo‘lishi talab etiladi.
Resurslar noto‘g‘ri yoki ortiqcha ajratilganda (masalan, xotira to‘lib ketishi,
portlar bloklanishi, tarmoq tıxalishi), bu tizimni zaiflashtiradi va
Denial-of-Service
(DoS)
kabi hujumlarga nisbatan himoyasiz qiladi. Demak,
resurslarni optimal
boshqarish xavfsizlikni oshirishda asosiy omil
sifatida qaraladi.
Zamonaviy operatsion tizimlar, ayniqsa bulutli muhitlarda (Amazon EC2,
Microsoft Azure, Google Cloud), resurslarni avtomatik ravishda taqsimlash imkonini
beradi. Shu bilan birga, bu resurslar ustidan qat’iy xavfsizlik nazorati o‘rnatiladi. Bu
holat avtomatlashtirilgan xavfsiz resurs boshqaruvi konsepsiyasini shakllantirganini
ko‘rsatadi.
Xulosa
Operatsion tizimlarda resurslar boshqaruvi va xavfsizlik mexanizmlari bir-birini
to‘ldiruvchi jarayonlardir. Resurslar boshqaruvi tizimdagi cheklangan resurslarni
samarali taqsimlab, tizim ishlashini optimallashtiradi, xavfsizlik mexanizmlari esa
tizimni zararli harakatlardan himoya qiladi. Talabalar uchun ushbu ikki sohani chuqur
tushunish operatsion tizimlarni samarali va xavfsiz boshqarishga imkon yaratadi.
Shuni unutmaslik kerakki, zamonaviy axborot texnologiyalari shiddat bilan
rivojlanayotgan bir davrda resurslar samaradorligini oshirish bilan birga, ularni himoya
qilish ham dolzarb masalaga aylanmoqda. Masalan, foydalanuvchilar orasidagi xotira
bo‘lishuvi, protsessor vaqtining taqsimoti yoki fayl tizimiga bo‘lgan kirishlar resurslar
boshqaruvining asosiy vazifalari bo‘lsa, bu jarayonlarni ruxsatsiz kirishlardan, zararli
dasturlardan yoki hujumlardan himoya qilish xavfsizlikning asosiy yo‘nalishidir.
Amaliyotda ushbu ikki soha ko‘pincha birgalikda qo‘llaniladi. Misol uchun,
resurslarga kirish huquqlari (access control) ham resurslarni boshqarishga, ham
xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu sababli, operatsion tizimlarni ishlab
chiqishda ham, undan foydalanishda ham bu ikki yo‘nalishni o‘zaro uyg‘unlashtirish
talab etiladi. Tizimning samarali ishlashi faqatgina kuchli texnik resurslarga emas,
balki bu resurslardan oqilona va xavfsiz foydalanish siyosatiga ham bog‘liq. Bunday
yondashuv foydalanuvchilarga ishonchli, barqaror va xavfsiz hisoblash muhitini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
25
ISSN:3030-3613
taqdim etadi. Shu boisdan, talaba va mutaxassislar uchun operatsion tizimlarning
ushbu ikki asosiy funksiyasini mukammal o‘zlashtirish — zamonaviy axborot
tizimlarida muvaffaqiyatli ishlashning garovi hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI VA SAYTLAR
1.
Silberschatz, A., Galvin, P.B., Gagne, G.
Operating System Concepts
. 10th Edition,
Wiley, 2018.
2.
Tanenbaum, A.S., Bos, H.
Modern Operating Systems
. 4th Edition, Pearson, 2015.
3.
Stallings, W.
Operating Systems: Internals and Design Principles
. 9th Edition, Pearson,
2018.
4.
Andrew S. Tanenbaum, Herbert Bos.
Modern Operating Systems
. Pearson Education,
2015.
5.
https://www.geeksforgeeks.org/operating-system-security/
6.
https://www.tutorialspoint.com/operating_system/os_resource_management.htm
7.
Umarov B. RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VOSITASIDA PEDAGOGLARNING
PROFESSIONAL
KOMPETENTLIGINI
RIVOJLANTIRISH
MAZMUNI
//Евразийский журнал математической теории и компьютерных наук. – 2023. – Т. 3.
– №. 5. – С. 87-93.
8.
Azizovich U. B. PRINCIPLES OF FORMING TEACHER COMPETENCE THROUGH
INNOVATIVE TECHNOLOGIES. Finland International Scientific Journal of Education
//Social Science & Humanities. – 2023. – Т. 11. – №. 5. – С. 823-828.
9.
Azizovich U. B. PEDAGOGICAL-PSYCHOLOGICAL PRINCIPLES OF THE
FORMATION OF PROFESSIONAL COMPETENCE //Confrencea. – 2023. – Т. 6. – №.
6. – С. 204-212.
10.
Azizovich U. B., Zarifjon o’g’li X. N. BULUT TEXNOLOGIYALARINING
AFZALLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI
//TA’LIM,
TARBIYA
VA
INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 46-54.
11.
Azizovich U. B., Rustamjon o‘g‘li R. Z. MA’LUMOTLARNI SHIRFLASH
TENALOGIYALARI VA XAVFSIZLIK STANDARTLARI //TA’LIM, TARBIYA VA
INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 105-108.
12.
Azizovich U. B. et al. OLAP TIZIMLARINING ASOSIY PRINSIPLARI //TA’LIM,
TARBIYA VA INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 81-86.
13.
Azizovich U. B. THE DEVELOPMENT OF PROFESSIONAL COMPETENCY OF
TEACHERS IN EDUCATIONAL TECHNOLOGY BASED ON DIGITAL
TECHNOLOGIES //Eurasian Journal of Mathematical Theory and Computer Sciences. –
2024. – Т. 4. – №. 7. – С. 11-14.
14.
Azizovich U. B. et al. MASHINALI O ‘QITISHDA REGRESSIYA ENG KICHIK
KVADRATLAR USULINI QO ‘LLASH //INNOVATION IN THE MODERN
EDUCATION SYSTEM. – 2024. – Т. 5. – №. 46. – С. 266-270.
