T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
156
ISSN:3030-3613
AXBOROT –BIT TUSHUNCHASI HAQIDA
Umarov Bekzod Azizovich
Farg'ona davlat universiteti amaliy matematika va
informatika kafedrasi katta o'qituvchisi
ubaumarov@gmali.com
Soyipova Ominaxon Mirodiljon qizi
Fargʻona davlat universiteti talabasi
soyipovaominaxon@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy ishda zamonaviy raqamli texnologiyalarning asosi
bo‘lgan “axborot” tushunchasi va uning o‘lchov birligi — bit haqida batafsil ma’lumot
berilgan. Axborot — bu tashqi dunyo haqida odamlar yoki texnik tizimlar tomonidan
qabul qilinadigan, saqlanadigan va uzatiladigan ma’lumotdir. Bit esa bu axborotning
eng kichik birligi bo‘lib, faqat ikkita holatdan birini — 0 yoki 1 ni ifodalashi mumkin.
Ish davomida axborotni o‘lchash, kodlash va uzatish tamoyillari ko‘rib chiqilgan,
shuningdek, bit va bayt o‘rtasidagi bog‘liqlik, ularning amaliy dastur va kompyuter
tizimlaridagi o‘rni yoritilgan. Mavzu informatika, axborot texnologiyalari va raqamli
kommunikatsiyalar asoslarini o‘rganayotgan o‘quvchilar va talabalar uchun nazariy
hamda amaliy ahamiyatga egadir.
Kalit so‘zlar:
axborot, bit, bayt, axborotni o‘lchash, kodlash, raqamli
texnologiya, kompyuter tizimi, axborot texnologiyalari.
Аннотация.
В данной работе подробно рассмотрено понятие
«информация» и её единица измерения — бит, являющаяся основой
современных цифровых технологий. Информация — это данные, принимаемые,
сохраняемые и передаваемые человеком или технической системой. Бит —
наименьшая единица информации, которая может принимать одно из двух
значений: 0 или 1. Рассмотрены принципы измерения, кодирования и передачи
информации, а также связь между битом и байтом, их роль в программном
обеспечении и компьютерных системах. Тема имеет теоретическое и
практическое значение для учащихся и студентов, изучающих основы
информатики и информационных технологий.
Ключевые слова:
информация, бит, байт, измерение информации,
кодирование, цифровые технологии, компьютерные системы, информационные
технологии.
Annotation.
This paper provides a detailed overview of the concept of
“information” and its unit of measurement — the bit, which forms the basis of modern
digital technologies. Information refers to data that is received, stored, and transmitted
by humans or technical systems. A bit is the smallest unit of information, which can
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
157
ISSN:3030-3613
take one of two values: 0 or 1. The principles of measuring, encoding, and transmitting
information are discussed, as well as the relationship between bits and bytes, and their
role in software and computer systems. The topic is of theoretical and practical value
for students studying the fundamentals of computer science and information
technology.
Keywords:
information, bit, byte, information measurement, encoding, digital
technology, computer systems, information technology.
Kirish.
Axborot texnologiyalari va raqamli dunyo tushunchalari kundalik
hayotimizda, ilm-fan va sanoatda tobora muhim rol o‘ynamoqda. Axborotning o‘lchov
birligi bo‘lgan bit (binary digit) — bu dunyodagi barcha axborotni raqamli shaklda
saqlash va uzatish jarayonida asosiy birlikdir. Bitning tarixiy rivojlanishi, uning
axborotning eng kichik birligi sifatidagi o‘rni va amaliy qo‘llanilishlari, bizni raqamli
texnologiyalarni tushunishga olib boradi.
Axborot — bu tashqi dunyo haqida odamlar yoki texnik tizimlar tomonidan
qabul qilinadigan, saqlanadigan va uzatiladigan ma’lumotdir. Axborot jamiyatlar,
kompaniyalar va davlatlar o‘rtasida ma'lum bir mintaqa, madaniyat yoki iqtisodiyotni
shakllantiradi. U insoniyat tarixida rivojlanish uchun asosiy omil bo‘lib kelgan.
Axborot texnologiyalari o‘zining hayotga ta’sirini oshirib borayotgan bir paytda,
ularning o‘lchov birligi sifatida bit tushunchasi butun raqamli dunyoni shakllantiradi.
Raqamli texnologiyalar va axborot uzatish tizimlarining rivojlanishi aynan bitlar
yordamida amalga oshiriladi. Bit tushunchasi 1940-yillarda, axborot nazariyasining
asoschisi Klod Shennon tomonidan joriy etilgan. Shennon, razvedka va axborot uzatish
sohalarida ishlagan vaqtida axborotning asosiy birligini ta’rifladi. U axborotni
uzatishda “ikkita holat”ni — 0 va 1 — tavsiflash mumkinligini aniqladi va shu tarzda
bit (binary digit) atamasini yaratdi. Bit — bu axborotning eng kichik o‘lchov birligi
bo‘lib, u ikkita holatdan birini ifodalashi mumkin: 0 (yo‘q yoki yo‘qolgan holat) yoki
1 (bor yoki mavjud holat).
Klod Shennon axborot nazariyasining asoschisi hisoblanadi va uning ishlari
raqamli texnologiyalar va telekommunikatsiyalarni chuqur o‘zgartirdi. 1948-yilda u
“A Mathematical Theory of Communication” nomli asarini nashr etdi. Bu asar axborot
uzatish, kodlash va siqish bo‘yicha muhim nazariyalar ishlab chiqdi. Shennonning
nazariyasiga ko‘ra, har bir axborot alohida bitlar ketma-ketligi sifatida tasavvur
qilinadi. Uning ishlari bitning asosiy tushunchasi sifatida "0" va "1" ga bo‘lingan
tizimda axborotni ifodalashni kengaytirdi. Bu kodlashni soddalashtirdi va axborotni
uzatishda yanada samarali ishlashni ta’minladi. Bitlar o‘rtasidagi entropiya (noaniqlik)
miqdori ham axborotning qanchalik samarali uzatilishini belgilaydi.
Bitlar ilgari matematik va fizik nazariyalar asosida ishlatilgan bo‘lsa, 20-asrning
o‘rtalarida ular raqamli texnologiyalarda juda muhim o‘lchov birligiga aylandi. 1950-
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
158
ISSN:3030-3613
yillardan boshlab raqamli kompyuterlar yaratila boshladi va ular bitlarga asoslangan
ma’lumotlarni qayta ishlash imkoniyatiga ega bo‘ldi. Aynan shuning uchun bitlar
axborot texnologiyalarining eng asosiy elementiga aylandi.
1950-yillarda kompyuterlar dastlabki bitlar yordamida ishlaydi. Kompyuterlar
tomonidan bajariladigan amallar — qo‘shish, ayirish, bo‘lish — bularning barchasi
bitlar orqali ifodalanadi. Shuningdek, ma’lumotlar saqlash va uzatishda ham bitlar
asosiy birlik sifatida ishlatilgan. 1960-yillarda raqamli aloqa texnologiyalari paydo
bo‘ldi. Bu davrda axborotning uzatilish tezligi, kengligi va aniqligi bitlar orqali tartibga
solinadi. Shuningdek, internet va mobil aloqa texnologiyalarining dastlabki bosqichlari
boshlanadi. 1970-yillarda mikroprotsessorlar va kompyuter tizimlari rivojlana
boshlaydi. Kompyuterlar faqatgina bitlar yordamida ishlashi mumkin bo‘lgan matnlar,
rasmlar va videolarni qayta ishlay boshlaydi. Bitlar nafaqat ma’lumotlar saqlashda,
balki barcha elektron qurilmalar, jumladan, mikroprotsessorlar va xotira qurilmalari
uchun asosiy o‘lchov birligiga aylanadi.
1990-yillarda internet va raqamli texnologiyalar butun dunyoda jadal rivojlanadi. Har
qanday raqamli ma’lumot (matn, audio, video) bitlar yordamida uzatiladi. Internetdagi
veb-saytlar, ma’lumotlar bazalari, va multimedia tizimlari bitlar asosida ishlaydi.
2000-yillardan boshlab mobil texnologiyalar, bulutli xizmatlar va yangi avlod
kompyuter tizimlari bitlar yordamida ishlay boshladi. Bu davrda big data va sun’iy
intellekt kabi texnologiyalar ham bitlarning asosiy qo‘llanilishlari sifatida rivojlanadi.
Bit
— bu axborotning eng kichik birligi bo‘lib, u har bir axborot tizimi va
raqamli texnologiyada keng qo‘llaniladi. Bitlarning qo‘llanishi bizning har birimiz
ishlatadigan texnik qurilmalardan tortib, yuqori texnologiyali tizimlargacha borib
taqaladi. Quyida bitning amaliy qo‘llanilishlari haqida batafsil ma’lumot keltiramiz.
Kompyuterlarning ishlashi, ularning har bir operatsiyasi va ma’lumotlarni qayta
ishlash jarayoni bitlar orqali amalga oshiriladi. Kompyuterda ishlayotgan har bir dastur
yoki fayl, yakunda 0 va 1 lardan tashkil topgan bitlar ketma-ketligiga aylanadi.
Bitlarning 8 ta guruhidan tashkil topgan
bayt (
byte) kompyuterlar tomonidan
ma’lumotlarni saqlash va uzatishda ishlatiladi. Har bir bayt bir harfni yoki raqamni
ifodalaydi, shuning uchun bitlar har qanday turdagi raqamli ma’lumotlarni ifodalashda
asosiy o‘lchov birligi sifatida muhimdir. Bitlar axborotni uzatishda va siqishda muhim
rol o‘ynaydi.
Ma'lumotlarni siqish
jarayonida bitlar yordamida axborot hajmini
kamaytirish mumkin. Masalan, fayllarni
ZIP
yoki
RAR
formatlarida siqishda bitlar
faqat kerakli axborotni saqlab qoladi, ortiqcha ma'lumotlar esa o‘chirib tashlanadi. Bu
jarayon axborotni tarmoqlar orqali uzatishda uning o‘lchamlarini kamaytirish va
uzatish tezligini oshirish imkonini beradi. Internet va raqamli tarmoq tizimlari bitlar
asosida ishlaydi. Hozirgi kunda
Wi-Fi, Bluetooth, Ethernet
kabi tarmoq
texnologiyalarida ham bitlar yordamida axborot uzatiladi. Bu tizimlarda ma’lumotlar
tezligi va uzatishning samaradorligi asosan bitlarning o‘tkazish qobiliyatiga bog‘liq.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
159
ISSN:3030-3613
Fiber-optik tarmoqlar
masalan, yuqori tezlikdagi ma’lumot uzatishni ta’minlaydi,
chunki ularning ko‘proq bitlarni o‘tkazish imkoniyati mavjud. Bitlar shuningdek,
kriptografiya
va axborot xavfsizligini ta'minlashda ham muhim rol o‘ynaydi.
Kriptografiya
— bu axborotni shifrlash va maxfiylikni saqlash jarayonidir.
Kriptografiya algoritmlari bitlar yordamida ishlab chiqiladi va axborotni xavfsiz tarzda
uzatish imkonini beradi. Har bir bitning qiymati, masalan,
0
yoki
1
, maxfiy
axborotlarning shifrlanishi va deshifrlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Misol uchun,
AES (Advanced Encryption Standard)
shifrlash algoritmi bitlarga
asoslangan bo‘lib, axborotni shifrlash va xavfsiz uzatish uchun ishlatiladi. Bu
algoritmda axborot bitlar yordamida o‘zgartiriladi va faqat ma'lum bir kalit orqali qayta
tiklanishi mumkin.
Bitlarning kelajagi texnologik inqiloblar bilan chambarchas bog‘liq. Kelajakda
bitlar yangi texnologiyalar, masalan,
kvant hisoblash
va
ultratizim samaradorligini
oshirish uchun ishlatilishi mumkin.
Kvant kompyuterlar
bitlarning yangi turi —
kvant bit
(qbit) bilan ishlaydi, bu bitlardan farqli o‘laroq, kvant holatlarining
noaniqligini hisobga oladi.
Kvant kompyuterlar
ko‘proq ma’lumotni bir vaqtning o‘zida qayta ishlash imkonini
beradi, chunki ular an'anaviy bitlardan farqli o‘laroq, bir vaqtda ko‘p holatlarni
ifodalash imkonini beradi. Shu tarzda kvant kompyuterlari mavjud bitlarga qaraganda
ancha yuqori samaradorlikka ega bo‘ladi
Axborot biti — bu raqamli dunyoning eng kichik, lekin eng asosiy o‘lchov birligi
bo‘lib, uning barcha axborot tizimlarida ahamiyati ulkan.
Klod Shennon
tomonidan
1940-yillarda ishlab chiqilgan bit tushunchasi, bugungi kunda axborotni saqlash,
uzatish, qayta ishlash va xavfsizligini ta’minlashda markaziy o‘rin tutadi. Bitlarning
rivojlanishi texnologiyalarning eng muhim bosqichlarini tashkil etadi va bizning
raqamli jamiyatimizni shakllantiradi.
Bitlarning kelib chiqishi va rivojlanish jarayoni, dastlabki kompyuterlar va aloqa
tizimlaridan tortib, zamonaviy internet, mobil texnologiyalar va sun'iy intellektga
qadar kengayib boradi. Bitlar nafaqat kompyuterlar va telefonlar kabi oddiy
qurilmalarda, balki xavfsizlik, ma’lumotlarni siqish, raqamli aloqalar, va
kriptografiyada ham qo‘llaniladi.
Kelajakda,
kvant kompyuterlar
kabi yangi texnologiyalar bitlardan farqli ravishda
ishlashni talab qiladi, ammo ularning asosiy maqsadi hali ham axborotni tez va
samarali uzatish va saqlash bo‘ladi.
Shuningdek, bitlarning
sun'iy intellekt
,
kiberxavfsizlik
va
ma'lumotlar
analitikasidagi
o‘rni ham muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib, bit — raqamli
texnologiyalar rivojlanishining asosiy poydevori bo‘lib, uning roli texnologik
yutuqlarni keltirib chiqarishda va jamiyatni yangi avlod innovatsiyalariga tayyorlashda
davom etadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
160
ISSN:3030-3613
Xulosa.
Axborot biti — bu axborotni kodlash va saqlashda ishlatiladigan eng
kichik birlikdir. Axborot biti ikkita holatga ega bo'lishi mumkin: 0 yoki 1. Bu ikkilik
tizimiga asoslangan bo'lib, kompyuterlar va boshqa raqamli tizimlarda barcha turdagi
ma'lumotlar, masalan, matn, rasm, video va ovoz, faqatgina bitlar orqali ifodalanadi.
Axborot biti
ma'lumotlarni uzatish, saqlash va qayta ishlash jarayonlarida markaziy
ahamiyatga ega. Har bir bit kompyuter tizimlarida ma'lumotlar to'plamini tashkil etadi.
Masalan, bir necha bitlar birlashib, baytlar (8 bit) hosil qiladi, va baytlar esa kengroq
axborot tuzilmalarini yaratadi. Bularning hammasi axborot almashinuvi, kompyuter
tarmoqlari va ko'plab raqamli texnologiyalar uchun zarur. Axborot biti - bu zamonaviy
kompyuter tizimlarida va axborot texnologiyalarida ishlatiladigan eng asosiy
elementdir. U har bir turdagi ma'lumotlarning raqamli shaklda ifodalanishini
ta'minlaydi va barcha raqamli tizimlar uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Bitlar
yordamida biz katta hajmdagi murakkab ma'lumotlarni kodlash, uzatish va saqlash
imkoniyatiga egamiz. Ularning asosida barcha raqamli texnologiyalar ishlaydi va
axborot tizimlari samarali ishlashini ta'minlaydi. Shunday qilib, axborot biti axborot
texnologiyalarining asosi bo'lib, ularning rivojlanishiga katta hissa qo'shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Umarov
B.
RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR
VOSITASIDA
PEDAGOGLARNING
PROFESSIONAL
KOMPETENTLIGINI
RIVOJLANTIRISH MAZMUNI //Евразийский журнал математической теории
и компьютерных наук. – 2023. – Т. 3. – №. 5. – С. 87-93.
2.
Azizovich U. B. PRINCIPLES OF FORMING TEACHER COMPETENCE
THROUGH INNOVATIVE TECHNOLOGIES. Finland International Scientific
Journal of Education //Social Science & Humanities. – 2023. – Т. 11. – №. 5. – С.
823-828.
3.
Azizovich U. B. PEDAGOGICAL-PSYCHOLOGICAL PRINCIPLES OF THE
FORMATION OF PROFESSIONAL COMPETENCE //Confrencea. – 2023. – Т.
6. – №. 6. – С. 204-212.
4.
Azizovich U. B., Zarifjon o’g’li X. N. BULUT TEXNOLOGIYALARINING
AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI //TA’LIM, TARBIYA VA
INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 46-54.
5.
Azizovich U. B., Rustamjon o‘g‘li R. Z. MA’LUMOTLARNI SHIRFLASH
TENALOGIYALARI VA XAVFSIZLIK STANDARTLARI //TA’LIM,
TARBIYA VA INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 105-
108.
6.
Azizovich U. B. et al. OLAP TIZIMLARINING ASOSIY PRINSIPLARI
//TA’LIM, TARBIYA VA INNOVATSIYALAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №.
1. – С. 81-86.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
161
ISSN:3030-3613
7.
Azizovich U. B. THE DEVELOPMENT OF PROFESSIONAL COMPETENCY
OF TEACHERS IN EDUCATIONAL TECHNOLOGY BASED ON DIGITAL
TECHNOLOGIES //Eurasian Journal of Mathematical Theory and Computer
Sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 7. – С. 11-14.
8.
Azizovich U. B. et al. MASHINALI O ‘QITISHDA REGRESSIYA ENG KICHIK
KVADRATLAR USULINI QO ‘LLASH //INNOVATION IN THE MODERN
EDUCATION SYSTEM. – 2024. – Т. 5. – №. 46. – С. 266-270.
