T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
118
ISSN:3030-3613
BUYRAK MIKROTUZILISINING O'ZGARISHI SIRKA
KISLOTASI BILAN ZAXARLANISHDA.
Muhammadiyeva.F.R
https//orsid.org /0009-0007-8561-9601
Buxoro davlat tibbiyot instituti
(998) 65-223-00-50, bsmi.uz
Rezyume
: Sirka kislotasi bilan tasodifiy va o'z joniga qasd qilish maqsadida
zaharlanganda, gemoglobinurik nefrozning xarakterli belgilari. Ammo buyrak
parenximasining shikastlanish darajasi, agar zaharlanishdan oldin o'tkir yoki
surunkali stress bo'lsa, eng aniq namoyon bo'ladi.
Kalit so'zlar:
buyrak, distrofiya, nekroz, stress, sirka kislotasi, zaharlanish
Dolzarbligi
Sirka kislotasi bilan tasodifiy va o'z joniga qasd qilish bilan zaharlanishda
gemoglobinurik nefrozning o'ziga xos xususiyatlari oshkor qilingan. Ammo buyrak
parenximasining shikastlanish darajasi, agar zaharlanishdan oldin o'tkir yoki surunkali
bo'lsa, ko'proq aniqlanadi.
Stress -
Ma'lumki, turli xil etiologiyalarning zaharlanishi stress bilan birga
keladi [1,5], ammo zaharli bo'lishiga qaramay, zaharlanish patogenezida stress
omilining roli juda oddiy.
Stressning o'ziga xos xususiyatlari bor. Tasodifiy zaharlanish
holatlarida, toksik moddani qabul qilishdan oldin organizm stressga duchor bo'lmaydi.
O'z joniga qasd qilish holatlarida zaharlanish ham sodir bo'ladi ehtiros holatidagi
tashvish bosqichi (namoyishli o'z joniga qasd qilish) yoki uzoq va shiddatli fonida
bemorning ruhiy tushkunlik holatiga olib keladigan va uni o'z joniga qasd qilishga
undaydigan stress ta'siri. Ko'plab tadqiqotlar o'rnatildi stress, o'zining himoya-
moslashuvchan tabiatiga qaramay, o'ziga xos bo'lmagan tarzda talaffuz qilinishi
mumkin ichki organlarga zararli ta'sir, bo'lish turli kasalliklarning patogenezida
bo'g'inlardan biri. Zaharlanishdan oldingi ichki organlarning stress o'zgarishi, ehtimol,
ta'sir qilishi kerak zaharlanishning klinik ko'rinishi, uning natijasi va rivojlanishi
asoratlaridir.
SIRKA KISLOTASI (ESSENSIYaSI) BILAN ZAXARLANISh
Patogenezi.
1.
Tomir bushlig‘iga va xujayra ichiga tushgach sirka kislotasi sub- va
dekompensirlashgan atsidozni keltirib chikaradi. Tukimalarning ximiyaviy
kuyish natijasida yemrilish maxsulotlari atsidozni kuchaytiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
119
ISSN:3030-3613
2.
Sirka kislotasining rezorbsiyasi va eritrotsitlar bushlig‘iga Kirishi osmotik
bosimni oshiradi, eritrotsitlar ichiga suyuklik kirishiga, uning shishiga va
yorilishiga, va erkin gemoglobinning plazmaga ajralishiga sabab buladi.
3.
Erkin gemoglobin buyrakdagi nefron kanalchalarini bloklaydi, kislotali
birikmalari – gematin xlorid kislotasi kristallari kanalchalarga mexanik ta’sir
kursatadi. Ximiyaviy kuyish nefronda maxalliy nekroz, kanalchalar bazal
membranasining yemirilishi utkir gemoglobinuriyali nefroz rivojlanishga sabab
buladi.
4.
Tukimalarning kuyishdan yemirilishi, eritrotsitlar gemolizi natijasida konga
tromboplastin (tukima va xujayra) ajralishi kuzatiladi va DVS sindromning I
fazasi – giperkoagulyatsiya kelib chikadi.
5.
Konning reologik xususiyatlari buziladi.
6.
Giperkaliemiya rivojlanadi.
7.
Tomir ichi gemolizi ekzotoksik shok va mikrosirkulyatsiya buzilishi ta’sirida va
toksik koagulopatiya zaminida jigarda nekroz uchoklari va asosiy
funksiyasining buzilishlari kuzatiladi.
Klinikasi.
Bemordan uksus essensiyasi xidi kelib turadi. Yuz terisi, labida,
og‘zida ximiyaviy kuyish belgilari aniklanadi. Shikoyatlari og‘zida, kizilungach va
oshkozondagi og‘riklarga shikoyat kiladi. Yutish buziladi. Kon aralash kayt kilish
kuzatiladi. Sirka kislotasining bug‘lari yukori nafas yullariga tushganda UNE belgilari
rivojlanadi. Ob’ektiv taxikardiya, avval giper- sungra gipotoniya, MVB ning pasayishi
kuzatiladi.
Sirka kislotasi bilan zaharlanishning ko'p jihatlari juda yaxshi o'rganilgan. Sirka
kislotasi bilan zaharlanishning og'irligi ichki organlarning shikastlanish darajasi bilan
belgilanadi, bu sirka kislotasining o'ziga xos ta'siri (eritrositlarning intravaskulyar
gemolizi fonida gemoglobinurik nefroz) va ekzotoksik shok bilan bog'liq. Eng muhim
morfofunksional o'zgarishlar parenximal organlarda (o'pka, jigar, taloq, buyraklar)
kuzatiladi, ularning shikastlanishi asosan zaharlanishning o'tkir davrida kasallikning
klinik ko'rinishi va og'irligini aniqlaydi [5, 7]. Ma'lumki, zaharlanishning o'z joniga
qasd qilish turlaridan oldin stressli, travmatik vaziyat yuzaga keladi [2, 4, 9, 10].
Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko'rsatdiki, stress holatining zaharlanish jarayonining
tabiatiga ta'siri amalda o'rganilmagan [8, 9, 10]. Zaharlanish sodir bo'ladigan stress
reaktsiyasining turli bosqichlari bilan bog'liq bo'lgan tananing turli xil reaktivligi va
zaharlanishdan oldingi stressning davomiyligi nafaqat zaharlanishning klinik
ko'rinishiga, balki tananing qo'llaniladigan davolanishga bo'lgan javobining etarliligiga
ham ta'sir qilishi kerak. . Bularning barchasi sirka kislotasi bilan o'tkir zaharlanish
paytida parenximal organlarga stressning ta'sirini o'rganish va ushbu patologiyani dori-
darmonlar bilan tuzatishning yangi samarali usullarini izlashga qaratilgan keyingi
tadqiqotlar zarurligini ko'rsatadi [3, 6]. Tadqiqot maqsadi: stress reaktsiyasining turli
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
120
ISSN:3030-3613
bosqichlarida sirka kislotasi bilan o'tkir zaharlanishda jigarda morfofunksional
o'zgarishlarning bog'liqligini aniqlash va aniqlangan buzilishlarni sitoprotektiv,
antioksidant va stressni cheklovchi ta'sirga ega bo'lgan dorilar majmuasi yordamida
tuzatish.
SIRKA KISLOTASINING toksikologik ahamiyati.
Sirka kislota kimyo sanoatida murakkab efirlar, indigo va boshqa bo`yoq
moddalarini sintezlashda, atsetat sellyuloza, atseton olishda, dorishunoslikda esa
aspirin, fenatsetin, vanillin kabi preparatlarni sintezlashda keng miqyosda qo`llaniladi.
Sirka kislota va sirka essensiyasi oziq-ovqat sanoati va uy sharoitida iste`mol
uchun ishlatiladi. Sirka kislota ko`p ishlatiladi, shuning uchun undan zaharlanish
hollari tez-tez uchrab turadi. Zaharlanish odatda mast kishilarning «kayfni» uzoqqa
cho`zish maqsadida yoki ba`zi odamlarning o`z-o`zini o`ldirish niyatida shu kislotani
ichish tufayli ro`y beradi.Bunday baxtsiz hodisalarning vujudga kelishiga, ayniqsa,
sirka essensiyasi va konsentrlangan sirka kislotani uy sharoitida beparvolik bilan
saqlash sabab bo`ladi. Chunki uni yosh bolalar bilmasdan suv deb ichib qo`yishlari
ham mumkin.
Konsentrlangan sirka kislota 96%, sirka essensiyasi 40-80%, ovqatga
qo`shiladigan sirka esa 3-8% SN3SOON saqlaydi. Bularning hammasi ham ehtiyot
bo`linmaganda salomatlik uchun xavflidir. Konsentrlangan sirka kislotasi teriga tushsa
kuydirib shish va yara hosil qiladi. Sirka kislotaning o`limga olib keluvchi miqdori 2-
15 g bu 10-20 ml sirka essensiyasi yoki 200-300 ml iste‘mol sirkasiga teng.
Havodagi ruxsat etiladigan konsentratsiyasi esa 0,005 mg/l ga teng.
Konsentrlangan sirka kislotasini ichib yuborilsa, qizilo`ngach yo`lini kuydiradi, qon
aralash qusish, ich ketishi, gemolitik anemiya, gemoglobinuriya, anuriya va uremiya
sodir bo`ladi. Sirka kislota bilan zaharlanish sulfat va xlorid kislotadan zaharlanishga
nisbatan engilroq o`tadi. Sirka kislota bug`lari bilan zaharlanganda nafas yo`llarini
kuydiradi va bronxopnevmoniya, kataral bronxit, ovqat yutish tizimida jarohatlanish
hollari ko`p uchraydi. Sirka kislotasi bilan zaharlanganda, yurak urishi sekinlashadi,
tana harorati ko`tariladi (ayrim hollarda 39 C0 gacha etadi), qon tarkibi hamda
buyraklar ishi buziladi, bemorning og`zi va nafas yo`llaridan sirka hidi kelib turadi.
Zaharlanish natijasida halok bo`lgan murdani patoanatomik tekshirilganda sirka kislota
hididan tashqari, jigarda nekroz,
buyrakda esa nefroz paydo bo`lgani aniqlanadi.
Bularning hammasi sud-kimyo ekspertizasi o`tkazish`uchun yo`naltiruvchi
ahamiyatga ega.
Metabolizmi.
Organizmda sirka kislotasi metabolitlanib, atsetaldegid, etil spirit
va qisman SO
2
hosil qiladi. Uchuvchanligi uchun turli ob`ekt tarkibidan suv bug`I
yordamida haydab ajratiladi. Ob`ektda sirka kislota ko`p miqdorda bo`lganda
distillyatdan xarakterli sirka kislotasi hidi kelib turadi. Inson organizmida biokimyoviy
faoliyat natijasida oz miqdorda sirka kislotasi hosil bo`ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
121
ISSN:3030-3613
Ob`ektdan ajratib olishda uni haydash, erkin bog`lanmagan sirka kislotasini
aniqlash imkonini beradi. Organizmda hosil qilgan tuzlarini aniqlash uchun ob`ekt
muhiti 2,5-3,0 bo`lguncha 10% sulfat kislota eritmasidan qo`shib nordonlashtirilib
so`ng haydaladi. Har ikkala vaziyatda ham sirka kislotasini uchib ketib yo`qolishini
oldini olish uchun distillyat 0,1n ishqor eritmasi saqlagan idishga to`liq ajratib
olinguncha haydaladi. Distillyat aniq hajmga etkazilib, teng ikki qismga bo`linadi. Bir
qismi miqdor tahlili uchun qoldiriladi. Boshqa qismi esa atsetat ionini aniqlash uchun
sarflanadi. Buning uchun uni suv hammomida qurigunga qadar bug`latiladi.
Adabiyotlar ro'yxati
1.
Baraba V.A., Brahman I.I., Golotin V.G. va boshq. Oksidlanish va stress. - Sankt-
Peterburg, 1992 yil. - 149 p.
2.
Golikov S.N., Sanotske I.V., Tİda. Keng tarqalgan toksik mexanizmlar. - L., 1986
yil. - 280 p.
3.
Darovskiy B.P. Kortikal buyrak nekrozi Sibir tibbiy jurnali, 2009, № 5 Etilen
glikolni zaharlash // Tibbiyot biznesini. - 1969 yil. № 2.-S.62-66.
4.
Zimina L.n. Morfologik jigar o'zgaradi va etilen glycol // patologiyaning arxivi
bilan buyraklar. -1977.-no 2.-p.5-58.
5.
Izatulin V.G., Shashkova O.N., OVOva Yu.S. va boshq. Hissiy stress fonida o'tkir
zaharlanish xususiyatlari // morfologik bayonotlar. - 2004.-no 1-2. - S.42.
6.
Lujnenko Yu.N., Suxodolova G.N. boshq. O'tkir zaharlanish uchun shoshilinch
shartlar (tashxis, klinika, davolash). - M., 2001. - 220 p.
8.
Iliev Y.T., Mitrev I.N., Ansonova S.G. Psixopatologiya va voyaga etadigan voyaga
etadigan psixososial sabablarga ko'ra o'z-o'zidan zaharlanish Plukdiv viloyati,
Bolgariya // Folia Med (Plovdiv). - 2000. Vol. 42. № 3.-p.30-33.
9.
Kichendo M.A., do'st J.M., Halberst B., va boshqalar. COBRid keyingi stress
buzilishi va O'z joniga qasd qilish uchun xavf bilan katta depressiya // AM J
psixiatriya. - 2003. - VOL. 160. № 3.-pc50-582.
10.
H.M-prag. Stress va o'z joniga qasd qilish biz bilan jihozlanganmiz Ushbu
muammoni o'rganing // inqiroz. - 2004. - VOL. 25. № 2.-p.80-85.
11.
Smit M.T., Perlis m.l., Hayhnthwayit J.A. O'z joniga qasd qiladigan Chekik
mushumol-skeletsion og'riqli ambulatorlarning ma'nosi: Uyquning rolining izohli
uyqusi va og'riq intensivligi // klinikasi. J og'riq. - 2004. - VOL. 20. - № 2. -P.111-
118.
12.
Muhammadiyeva. F. R. (2023). Changes in kidney microstructure in acetic acid
poisoning. SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND MEDICAL SCIENCES,
2(12), 584–586.
