Authors

  • Xolturayeva Kamola Bahrom qizi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tadqiqotlar.112332

Keywords:

Kalit so`zlar: Ratsional funksiya integral trigonometrik funksiya toq funksiya juft funksiya.

Abstract

Annotatsiya:Biz bu maqolada tarkibida trigonometrik funksiyalar qatnashgan 
ifodalarni sodda ko`rinishda integralashni o`rgamiz. Ya`ni bu maqolada trigonometrik 
funksiyarlarni belgilash kiritish yo`li bilan qulay usulda ishlashni o`rganamiz.Bundan 
tashqari  maple  dasturida  trigonometrik  ifodalarning  grafigini  chiqarishni  ham 
o`rganamiz. 


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

64-son_3-to’plam_Iyun-2025

118

ISSN:3030-3613

TARKIBIDA TRIGONOMETRIK FUNKSIYALAR QATNASHGAN

IFODALARNI INTEGRALLASH.

Termiz davlat universiteti

“Axborot texnologiyalari” fakulteti

“Amaliy matematika” ta’lim yo‘nalishi

bakalavr II bosqich talabasi

Xolturayeva Kamola Bahrom qizi

Annotatsiya:

Biz bu maqolada tarkibida trigonometrik funksiyalar qatnashgan

ifodalarni sodda ko`rinishda integralashni o`rgamiz. Ya`ni bu maqolada trigonometrik
funksiyarlarni belgilash kiritish yo`li bilan qulay usulda ishlashni o`rganamiz.Bundan
tashqari maple dasturida trigonometrik ifodalarning grafigini chiqarishni ham
o`rganamiz.

Kalit

so`zlar:

Ratsional

funksiya,integral,trigonometrik

funksiya,toq

funksiya,juft funksiya.

Аннотация:

В данной статье рассматривается интегрирование выражений,

содержащих тригонометрические функции, в упрощённом виде. Мы изучаем
удобные методы работы с тригонометрическими функциями с помощью
введения обозначений. Кроме того, рассматривается построение графиков
тригонометрических выражений с использованием программы Maple.

Ключевые слова:

рациональная функция, интеграл, тригонометрическая

функция, нечётная функция, чётная функция.

Abstract:

In this article, we learn to integrate expressions involving

trigonometric functions in a simplified form. Specifically, we explore convenient
methods of working with trigonometric functions by introducing appropriate notations.
Additionally, we study how to plot graphs of trigonometric expressions using the
Maple software.

Keywords:

rational function, integral, trigonometric function, odd function,

even function.

Hamma trigonometrik funksiyalarni integrallash mumkin.Bu ifodani

𝑅(𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥)

orqali

belgilaymiz.Endi

𝑅(𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥)

ko`rinishidagi

ifodani

integrallaymiz.

∫ 𝑅(𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥)𝑑𝑥

Bunday integralni

𝑡𝑔

𝑥

2

= 𝑡

belgilash yordamida

𝑡

o`zgaruvchili ratsional

funksiyaning integraliga almashtirish mumkin.Integralni bunday almashtirish

ratsionallashtirish deyiladi. Ko`rinib turibdiki,

𝑡𝑔

𝑥

2

= 𝑡

desak,


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

64-son_3-to’plam_Iyun-2025

119

ISSN:3030-3613

𝑠𝑖𝑛𝑥 =

2𝑡𝑔

𝑥
2

1+𝑡𝑔

2𝑥

2

=

2𝑡

1+𝑡

2

;

𝑐𝑜𝑠𝑥 =

1−𝑡𝑔

2𝑥

2

1+𝑡𝑔

2𝑥

2

=

1−𝑡

2

1+𝑡

2

;

𝑥

2

= 𝑎𝑟𝑐𝑡𝑔𝑡 ≫ 𝑥 =

2𝑎𝑟𝑐𝑡𝑔𝑡 ≫ 𝑑𝑥 =

2𝑑𝑡

1+𝑡

2

Shuning uchun

∫ 𝑅(𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥)𝑑𝑥

=

∫ 𝑅 (

2𝑡

1+𝑡

2

;

1−𝑡

2

1+𝑡

2

)

2𝑑𝑡

1+𝑡

2

= ∫ 𝑅

1

(𝑡)𝑑𝑡

bunda

𝑅

1

(𝑡) − 𝑡

o`zgaruvchili ratsional funksiya.Bunday almashtirish

𝑅(𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥)

ko`rinishidagi har qanday funksiyani integrallashga imkon beradi,

shuning uchun bunday almashtirish ko`pincha ancha murakkab ratsional funksiyaga
olib keladi.

1

0

.

Agar

𝑅(𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥)

ifoda

′′𝑠𝑖𝑛𝑥

′′

ga nisbatan toq funksiya,ya`ni

𝑅(−𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥) = −𝑅(𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥)

bo`lsa,

u

holda

′′𝑐𝑎𝑠𝑥 = 𝑡

′′

𝑥 ∈ (0; 𝜋)

almashtirish bajarilsa

(1; 1)

integral ostidagi ifoda

𝑡

ning ratsional funksiyasiga

keltiriladi.

1-misol.

∫ 𝑠𝑖𝑛

3

𝑥 ∙ 𝑐𝑜𝑠

3

𝑥𝑑𝑥 = |

𝑐𝑜𝑠𝑥 = 𝑡

𝑥 = 𝑎𝑟𝑐𝑐𝑜𝑠𝑡

𝑠𝑖𝑛

3

𝑥 = √(1 − 𝑐𝑜𝑠

2

𝑥)

3

𝑑𝑥 = −

𝑑𝑡

√1−𝑡

2

|

=

√(1−𝑡

2

)

3

𝑡

2

(−1)𝑑𝑡

√1−𝑡

2

= ∫(1 − 𝑡

2

)𝑡

2

𝑑𝑡 =

𝑡

5

5

𝑡

3

3

=

1

5

𝑐𝑜𝑠

5

𝑥 −

1

3

𝑐𝑜𝑠

3

𝑥 + 𝐶

>

f:=(((sin(x))^3)*((cos(x))^3));

>

Int (f,x);

>

Int(f,x)=int (f,x);

>

F:plot((((sin(x))^3)*((cos(x))^3)), x=-Pi..Pi, y=-Pi..Pi);

:=

f

( )

sin

x

3

( )

cos

x

3

d

( )

sin

x

3

( )

cos

x

3

x



d

( )

sin

x

3

( )

cos

x

3

x



1
6

( )

sin

x

2

( )

cos

x

4

1

12

( )

cos

x

4


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

64-son_3-to’plam_Iyun-2025

120

ISSN:3030-3613

Demak, bu integralning chizmasi yuqoridagi ko`rinishda ekan.

2

0

. Agar

𝑅(−𝑠𝑖𝑛𝑥, −𝑐𝑜𝑠𝑥) = 𝑅(𝑠𝑖𝑛𝑥, 𝑐𝑜𝑠𝑥)

bo`lsa, u holda

𝑡 = 𝑡𝑔𝑥

𝑥 ∈ (

𝜋

2

; −

𝜋

2

)

almashtirishdan biri bajariladi.

2-misol.

3𝑠𝑖𝑛𝑥−2𝑐𝑜𝑠𝑥

1+𝑐𝑜𝑠𝑥

𝑑𝑥 = |

𝑡𝑔

𝑥
2

=𝑡 𝑥=2𝑎𝑟𝑐𝑡𝑔𝑡 𝑐𝑜𝑠𝑥=

1−𝑡2
1+𝑡2

𝑑𝑥=

2

1+𝑡2

𝑠𝑖𝑛𝑥=

2𝑡

1+𝑡2

|

=

2(3

2

1+𝑡2

−2

1−𝑡2
1+𝑡2

)

(1+

1−𝑡2
1+𝑡2

)(1+𝑡

2

)

𝑑𝑡 =

2 ∫

𝑡

2

+1−2+8𝑡

1+𝑡

2

𝑑𝑡 = 2 ∫ 𝑑𝑡 − 4 ∫

𝑑𝑡

1+𝑡

2

+ 6 ∫

𝑑(1+𝑡

2

)

1+𝑡

2

= 2𝑡 − 4𝑎𝑟𝑐𝑡𝑔𝑡 +

+3𝑙𝑛|1 + 𝑡

2

| + 𝐶

=2tg(

𝑥

2

) + 3 ln (𝑡𝑔 (

𝑥

2

)

2

+ 1) − 2𝑥 + 𝐶;

Endi bu misolni yechimini va grafigini maple dasturida ko`ramiz:
>

f:=((3*sin(x)-2*cos(x))/(1+cos(x)));

>

Int(f,x);

>

int(f,x);

>

Int(f,x)=int(f,x);

>

plot(((3*sin(x)-2*cos(x))/(1+cos(x))), x=-4..4, y=-4..4);

:=

f



3

( )

sin

x

2

( )

cos

x



1

( )

cos

x

d



3

( )

sin

x

2

( )

cos

x



1

( )

cos

x

x





2







tan

x

2

3







ln









tan

x

2

2

1

2

x



d



3

( )

sin

x

2

( )

cos

x



1

( )

cos

x

x





2







tan

x

2

3







ln









tan

x

2

2

1

2

x


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

64-son_3-to’plam_Iyun-2025

121

ISSN:3030-3613

Demak, bu integralning chizmasi yuqoridagi ko`rinishda ekan.

3

0

.

∫ 𝑠𝑖𝑛𝛼 ∙ 𝑥𝑐𝑜𝑠𝛽𝑥 𝑑𝑥 ,

∫ 𝑠𝑖𝑛𝛼 ∙ 𝑥𝑠𝑖𝑛𝛽𝑥 𝑑𝑥

,

∫ 𝑐𝑜𝑠𝛼𝑥 ∙ 𝑐𝑜𝑠𝛽𝑥 𝑑𝑥

, ko`rinishidagi

integrallarni hisoblash.
Foydalanuvchi formulalar:

1) 𝑠𝑖𝑛𝛼𝑥 ∙ 𝑐𝑜𝑠𝛽𝑥 =

1

2

[sin(𝛼 + 𝛽) 𝑥 + sin(𝛼 − 𝛽)𝑥]

;

2) 𝑠𝑖𝑛𝛼𝑥 ∙ 𝑠𝑖𝑛𝛽𝑥 =

1

2

[cos(𝛼 − 𝛽)𝑥 − cos(𝛼 + 𝛽) 𝑥];

3) 𝑐𝑜𝑠𝛼𝑥 ∙ 𝑐𝑜𝑠𝛽𝑥 =

1

2

[cos(𝛼 + 𝛽)𝑥 + cos(𝛼 − 𝛽) 𝑥];

3-misol.

∫ 𝑐𝑜𝑠4𝑥 ∙ 𝑐𝑜𝑠𝑥𝑑𝑥 =

1

2

(𝑐𝑜𝑠5𝑥 − 𝑐𝑜𝑠3𝑥)𝑑𝑥 =

1

2

∫ 𝑐𝑜𝑠5𝑥 𝑑𝑥 +

1

2

∫ 𝑐𝑜𝑠3𝑥 𝑑𝑥 =

1

10

𝑠𝑖𝑛5𝑥 +

1

6

𝑠𝑖𝑛3𝑥 + 𝐶.

>

f:=((cos(4*x)*cos(x)));

>

Int(f,x);

>

int(f,x);

>

Int(f,x)=int(f,x);

>

plot(((cos(4*x)*cos(x))), x=-4..4, y=-4..4);

:=

f

(

)

cos 4

x

( )

cos

x

d

(

)

cos 4

x

( )

cos

x

x



1
6

(

)

sin 3

x

1

10

(

)

sin 5

x



d

(

)

cos 4

x

( )

cos

x

x



1
6

(

)

sin 3

x

1

10

(

)

sin 5

x


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

64-son_3-to’plam_Iyun-2025

122

ISSN:3030-3613

Demak, bu integralning chizmasi yuqoridagi ko`rinishda ekan.

4

0

.

∫ 𝑠𝑖𝑛

𝑚

𝑥 ∙ 𝑐𝑜𝑠

𝑛

𝑥𝑑𝑥 (𝑛, 𝑚 ∈ 𝑧)

ko`rinishidagi integrallarni hisoblash.

𝐼.

𝑛, 𝑚

lar manfiy bo`lmagan

(𝑛, 𝑚 ∈ 𝑧) 𝑛 > 0, 𝑚 > 0

juft son bo`lgan holat.Bu

holatda darajani pasaytirish, ya`ni

𝑠𝑖𝑛

2

𝑥 =

1
2

(1 − 𝑐𝑜𝑠𝑥) 𝑐𝑜𝑠

2

𝑥 =

1
2

(1 + 𝑐𝑜𝑠2𝑥)

Formula qo`llaniladi.

4-misol.

∫ 𝑠𝑖𝑛

4

𝑥 ∙ 𝑐𝑜𝑠

2

𝑥𝑑𝑥 =

1

4

∫ 𝑠𝑖𝑛

2

𝑥 ∙ 𝑠𝑖𝑛

2

2𝑥𝑑𝑥 =

1

4

1−𝑐𝑜𝑠2𝑥

2

1−𝑐𝑜𝑠4𝑥

2

𝑑𝑥 =

1

16

∫(1 − 𝑐𝑜𝑠4𝑥 − 𝑐𝑜𝑠2𝑥 + 𝑐𝑜𝑠2𝑥 ∙ 𝑐𝑜𝑠4𝑥)𝑑𝑥 =

1

16

𝑥 −

1

64

𝑠𝑖𝑛4𝑥 −

1

32

𝑠𝑖𝑛2𝑥 +

1

16

∫(𝑐𝑜𝑠2𝑥 + 𝑐𝑜𝑠6𝑥)𝑑𝑥 =

1

16

𝑥 −

1

64

𝑠𝑖𝑛2𝑥 −

1

64

𝑠𝑖𝑛4𝑥 +

1

182

𝑠𝑖𝑛6𝑥 + 𝐶.

𝐼𝐼. 𝑛, 𝑚

larning ikkalasi ham butun manfiy

𝑛, 𝑚 ∈ 𝑧

va juft yoki toq bo`lganda

𝑡𝑔𝑥 =

𝑡

yoki

𝑐𝑡𝑔𝑥 = 𝑡

olinib

1 + 𝑡𝑔

2

𝑥 =

1

𝑐𝑜𝑠

2

𝑥

1 + 𝑐𝑡𝑔

2

𝑥 =

1

𝑠𝑖𝑛

2

𝑥

formuladan

foydalaniladi.

5-misol.

1

𝑠𝑖𝑛

3

𝑥∙𝑐𝑜𝑠

6

𝑥

𝑑𝑥 = ∫

1

𝑠𝑖𝑛

8

𝑥∙

𝑐𝑜𝑠5𝑥
𝑠𝑖𝑛5𝑥

= ∫

𝑑𝑥

𝑠𝑖𝑛

2

𝑥∙𝑠𝑖𝑛

6

𝑥∙

𝑐𝑜𝑠5𝑥
𝑠𝑖𝑛5𝑥

= − ∫

1

𝑐𝑡𝑔

5

𝑥

(1 + +𝑐𝑡𝑔

2

𝑥)

3

𝑑(𝑐𝑡𝑔𝑥) = |

𝑐𝑡𝑔𝑥=𝑡

𝑑𝑐𝑡𝑔𝑥=𝑑𝑡

| =

1

4

𝑡

−4

+

3

2

𝑡

−2

− 3 ln|𝑡| −

𝑡

2

2

+ 𝐶 =

1

4

1

𝑐𝑡𝑔

4

𝑥

+

3

2

1

𝑐𝑡𝑔2𝑥

− 3𝑙𝑛|𝑐𝑡𝑔𝑥| +

𝑐𝑡𝑔

2

𝑥

2

+ 𝐶.

>

f:=(1/((sin(x))^3)*((cos(x))^6));

>

Int (f,x);

:=

f

( )

cos

x

6

( )

sin

x

3


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

64-son_3-to’plam_Iyun-2025

123

ISSN:3030-3613

>

Int(f,x)=int (f,x);

>

F:plot((1/((sin(x))^3)*((cos(x))^6)), x=-Pi..Pi, y=-Pi..Pi);

Xulosa:

Trigonometrik ifodalarni soda ko`rinishga keltirmasdan uni integrallash

ancha murakkab ishligi sababli uni yechishni ossonlashtirdik.Ya`ni belgilash kiritish
orqali integrallarga yechim topdik.Sodda ko`rinishga keltirilganligi sababli
trigonometrik ifodalarni integralllash ancha oson bo`ladi. Maple 9.5 dasturidan
foydalanib, berilgan trigonometrik ifodalarnni integrallashni yechim qildik va
yechimlarni grafiklari bilan ham tanishdik.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

1.

Azlarov T.A, Mansurov X.T. Matematik analiz. 1-qism.-T.:<<O`qituvchi>> 1994.

2.

Azlarov T.A., Mirzahmedov M.A. Otaqo`ziyev D.O., Sobirov M.A.,To`laganov
S.T.-Matematikadan qo`llanma, II qism. T.:<<O`qituvchi>> 1990.

3.

Gaziyev A., Israilov L.,Yaxshiboyev M. Funksiyalar va grafiklar.-T:”VORIS-
NASHRIYOT” , 2006.

4.

Демидович Б.П. сборник задач и упражиский по математическому анализу, -
М.: Паука, 1981.

5.

Sadullayev A., Mansurov X., Xudoyberganov G., Vorisov A., G`ulomov
R.Matematik analiz kursidan misol va masalalar to`plami.1-qism. –T., 1993.


d

( )

cos

x

6

( )

sin

x

3

x



d

( )

cos

x

6

( )

sin

x

3

x









1
2

( )

cos

x

7

( )

sin

x

2

1
2

( )

cos

x

5

5
6

( )

cos

x

3

5
2

( )

cos

x

5
2

(

)

ln



( )

csc

x

( )

cot

x

References

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

Azlarov T.A, Mansurov X.T. Matematik analiz. 1-qism.-T.:<> 1994.

Azlarov T.A., Mirzahmedov M.A. Otaqo`ziyev D.O., Sobirov M.A.,To`laganov

S.T.-Matematikadan qo`llanma, II qism. T.:<> 1990.

Gaziyev A., Israilov L.,Yaxshiboyev M. Funksiyalar va grafiklar.-T:”VORIS-

NASHRIYOT” , 2006.

Демидович Б.П. сборник задач и упражиский по математическому анализу, -

М.: Паука, 1981.

Sadullayev A., Mansurov X., Xudoyberganov G., Vorisov A., G`ulomov

R.Matematik analiz kursidan misol va masalalar to`plami.1-qism. –T., 1993.