T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
140
ISSN:3030-3613
FOIZ RISKINI BAHOLASH USULLARI METHODS OF ASSESSING
INTEREST RATE RISK
Teshaboyev Jamshidbek Qudratillayevich
Andijon davlat texnika instituti Buxgalteriya
hisobi va menejment kafedrasi asistenti
Islomov Shoyatbek Xomidjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola banklar va moliya institutlarining foiz riskini
baholash usullari, ularning ahamiyati hamda amaliyotdagi qo‘llanilishi haqida so‘z
yuritadi. Foiz riskini samarali boshqarish moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim
rol o‘ynaydi.
Kalit so‘zlar:
foiz riski, banklar, moliya instituti, riskni baholash, moliyaviy
barqarorlik, duration usuli, GAP tahlili, ssenariy tahlili, stress-test
Abstract:
This article discusses the methods of assessing interest rate risk in
banks and financial institutions, their importance, and practical application. Effective
management of interest rate risk plays a crucial role in ensuring financial stability.
Keywords:
interest rate risk, banks, financial institution, risk assessment,
financial stability, duration method, GAP analysis, scenario analysis, stress testing
Banklar va boshqa moliya institutlari faoliyatida foiz riski eng muhim moliyaviy
risk turlaridan biridir.
Foiz riskining oshishi banklarning daromadliligi va moliyaviy barqarorligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shu boisdan, foiz riskini aniqlash, baholash va samarali boshqarish har qanday
moliyaviy institutning strategik
vazifalaridan biridir.
Foiz riski deb foiz stavkalarining o‘zgarishi natijasida bankning foydasi yoki
kapitalining kutilganidan
farq qilishi mumkin bo‘lgan holatga aytiladi. Banklar odatda foiz riskining
quyidagi manbalarini ko‘rsatadilar:
- Aktiv va passivlarning foiz stavkalari sezgirligining nomutanosibligi (GAP
riski);
- Aktiv va passivlarning muddati va muddatga sezgirligining nomutanosibligi
(Duration riski);
- Bozor stavkalarining kutilmagan o‘zgarishlari (Yield Curve riski)
Foiz riskini baholash usullari:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
141
ISSN:3030-3613
1. GAP tahlili: Bank aktivlari va passivlarini foiz stavkalari sezgirligi bo‘yicha
taqqoslash usuli.
Ushbu tahlil yordamida foiz stavkalarining o‘zgarishi natijasida kelib
chiqadigan potentsial foyda yoki zarar miqdori
aniqlanadi.
2. Duration tahlili: Aktiv va passivlarning o‘rtacha davomiyligini aniqlash orqali
bankning foiz stavkalari o‘zgarishiga bo‘lgan
sezgirligini baholash usuli. Bu usul risklarni uzoq muddatli boshqarishda muhim
ahamiyatga ega.
3. Ssenariy tahlili: Bozor sharoitining turli ssenariylari (foiz stavkalari keskin
oshishi yoki kamayishi) asosida bank portfeli
va daromadlariga ta’sirini baholash.
4. Stress-test: Yana bir muhim usul – “foiz riskining stress-test tahlili” bo‘lib, bu
yondashuvda turli iqtisodiy ssenariylar asosida foiz stavkalarining o‘zgarishiga bank
qanday ta’sir qilishi modellashtiriladi. Ushbu tahlil usuli, ayniqsa, noaniqlik yuqori
bo‘lgan bozorlarda keng qo‘llaniladi. U bankning risklarga tayyorligini, chidamlilik
darajasini va ehtimoliy zararlar ko‘lamini aniqlashda qo‘l keladi. Yirik xalqaro moliya
institutlari, jumladan, AQSh Federal Rezerv Tizimi, Yevropa Markaziy banki va
Angliya Banki o‘z hududlarida faoliyat yurituvchi banklardan muntazam foiz riskini
baholash va hisobotlar taqdim etishni talab qiladi. Masalan, AQShda banklar har
chorakda foizga sezgir aktivlar va majburiyatlar ko‘rsatkichlari bo‘yicha ma’lumot
taqdim etadi. Bu ko‘rsatkichlar asosida foiz riskining miqyosi baholanadi va ularning
kapital darajasiga ta’siri aniqlanadi. Foiz riskini boshqarishning samarali
strategiyalari:
- Aktiv va passivlarni muvofiqlashtirish;
- Derivativ moliyaviy instrumentlardan foydalanish (futures, swaps);
- Diversifikatsiyalash;
- Risk limitlarini belgilash va monitoring qilish.
Xulosa qilib aytganda, foiz riskini to‘g‘ri baholash va boshqarish banklar va
moliya institutlarining barqaror faoliyat yuritishi uchun zarurdir. Ushbu risklarni
muntazam ravishda baholab borish, bozor sharoitlaridagi o‘zgarishlarga moslashish
imkonini beradi va moliyaviy tizimning umumiy barqarorligini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Xodjayev B. A., Shamsiev M. Sh., To‘laganova M. Sh. “Bank ishi”
,
darslik.
Toshkent, “IQTISOD-MOLIYA” nashriyoti, 2021.
2.
kramov B. A. “Bank marketingi va risklarni boshqarish”, Toshkent, 2020.
3.
Hull, J. C. Options, Futures, and Other Derivatives. 10th Edition. Pearson
Education, 2022.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
142
ISSN:3030-3613
4.
Saunders, A. & Cornett, M. M. Financial Institutions Management: A Risk
Management Approach. 10th Edition. McGraw-Hill, 2020.
5.
Bessis, J. Risk Management in Banking. 5th Edition. Wiley, 2019.
