T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
144
ISSN:3030-3613
TINISH BELGILARINING LINGVISTIK XUSUSIYATLARI VA ULARNING
TURLARI
Muxiddinova Yulduz Rustam qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Ellikqala pedagogika fakulteti Boshlang’ich ta’lim
yo’nalishi 3- bosqich talabasi
Annotation:
Ushbu maqolada tinish belgilarining lingvistik jihatlari, ularning
til tizimidagi o‘rni va funksional xususiyatlari tahlil qilinadi. Har bir tinish belgisining
grammatik, stilistik va mantiqiy yuklamasi, ularning turli kontekstlardagi vazifalari
yoritilgan. Shuningdek, maqolada tinish belgilarining asosiy turlari, ularning ishlatilish
qoidalari va o‘zaro farqlari haqida fikr yuritiladi. Maqola tilshunoslik, ayniqsa, yozma
nutq tahlili bilan shug‘ullanuvchi tadqiqotchilar uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar:
tinish belgilar, lingvistika, grammatik funksiya, yozma nutq,
punktuatsiya, til tizimi, stilistik vosita.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются лингвистические
особенности знаков препинания, их место и функции в языковой системе.
Анализируются грамматические, стилистические и логические аспекты каждого
знака препинания, а также их роль в различных контекстах. Особое внимание
уделено основным видам знаков препинания, правилам их употребления и
различиям между ними. Статья представляет интерес для лингвистов и
исследователей письменной речи.
Ключевые слова:
знаки препинания, лингвистика, грамматическая
функция, письменная речь, пунктуация, языковая система, стилистическое
средство.
Abstract:
This article explores the linguistic characteristics of punctuation
marks, focusing on their role and function within the language system. The
grammatical, stylistic, and logical aspects of each punctuation mark are examined,
along with their use in various contexts. The article also discusses the main types of
punctuation marks, the rules governing their usage, and distinctions between them. It
is a valuable resource for linguists and researchers in written discourse analysis.
Keywords:
punctuation marks, linguistics, grammatical function, written
speech, punctuation, language system, stylistic device.
KIRISH
Tinish belgilarining tilshunoslikdagi roli shundan iboratki, ular nutqni aniq va
izchil qilishda, fikrlarning mantiqiy ravishda bog‘lanishini ta’minlashda muhim vosita
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
145
ISSN:3030-3613
hisoblanadi. o‘zbek tilidagi tinish belgilarining har biri, o‘zining semantik, grammatika
va stilistik ahamiyatiga ko‘ra, turli ijtimoiy, madaniy va lingvistik kontekstlarda ma’no
yaratishda xizmat qiladi.
Tinish belgilarining turli ijtimoiy va pragmatik vazifalari.
1. Nuqtalar (.).
Nuqta gapni yakunlashda qo‘llanilishi bilan birga, biror fikrni yakunlaydi.
Biroq, ba’zida u keskin yakunni anglatmasdan, o‘quvchining fikrga bo‘lgan e’tiborini
ko‘proq jalb etishni maqsad qiladi. Ayniqsa, badiiy adabiyotda nuqtaning qo‘llanilishi
qahramonlarning psixologik holatlarini ta’kidlashda yoki dramatik effekt yaratishda
yordam beradi.
Misol: “U uzun yo‘lni bosib o‘tdi. Biroq, u hali ham o‘zi uchun eng yaxshi
tanlovni topmagan edi.”
2. Virgula (,).
Virgula grammatik jihatdan ikki mustaqil tuzilmani ajratadi, lekin u ko‘pincha
o‘quvchining e’tiborini kiritilayotgan ma’lumotning qo‘shimcha ahamiyatiga qaratadi.
Virgula yordamida bir jumlada bir nechta ma’lumotlar ko‘rsatilishi mumkin, bu esa
o‘quvchining fikrni tushunishiga yordam beradi. Misol: “Ona, bola uchun eng yaxshi
do‘st, har doim yordamga tayyor.”
3. Nokta-vergul (;):
Nokta-vergul o‘zining o‘rtacha kuchga ega, ya’ni nuqta bilan virgula o‘rtasidagi
nuqtani bildiradi. U ikki mustaqil fikrni bog‘laydi va ularning o‘rtasida bevosita, lekin
qisqa aloqani ifodalaydi. Bu tinish belgisi ilmiy va rasmiy matnlarda ko‘proq
qo‘llaniladi. Misol: “Unga barcha vazifalar tushdi; lekin u haligacha natija ko‘rsatdi.”
4. Qavslar (( )).
Qavslar matn ichidagi qo‘shimcha izohlar yoki tushuntirishlarni kiritish uchun
ishlatiladi. Ular o‘quvchiga matnning kontekstini chuqurroq tushunishga yordam
beradi. Ba’zida ular tafsilotlar yoki qo‘shimcha fikrlarni kiritishda ishlatiladi. Misol:
“Unga hayajonli so‘zlar aytildi (lekin u baribir jim turdi).”
5.
Ikki nuqta (:).
6.Ikki nuqta qo‘llanilishi matnda mavjud bo‘lgan ma’lumotlarni tizimli tarzda
taqdim etish uchun ishlatiladi. U odatda ro‘yxat yoki ta’rif berishda qo‘llaniladi. Bu
tinish belgisining o‘zi ma’lum bir ma’lumotni ta’kidlashda xizmat qiladi. Misol:
“Uning ko‘nikmalari juda yaxshi: tez o‘qish, qiziqarli suhbatlar, musiqa asboblarini
chalish.”
6. Tirnoqlar (“ ”).
Tirnoqlar maxsus yoki to‘g‘ri shakldagi iboralarni ajratib ko‘rsatish uchun
ishlatiladi. Ular gapning ichida aniq ma’no, alohida e’tibor talab qiladigan so‘z yoki
iborani ajratishda yordam beradi. Badiiy adabiyotda tirnoqlar orqali personajlarning
o‘z fikrlarini kiritish mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
146
ISSN:3030-3613
Misol: U “Bu ajoyib va yangi g‘oya”, deb aytdi.
7. Savol belgisi (?)
Savol belgisi gapning so‘rovli ekanligini bildiradi. o‘quvchi savol orqali
muhokama qilish yoki javob kutish holatini yaratadi. Ba’zan, bu tinish belgilari
qo‘llanilishi fikrlar yoki tushunchalar ustida ijobiy o‘ylashni rag‘batlantiradi. Misol:
“Siz kelganingizda qanday his qilgansiz?”
8. Hayrat belgisi (!)
Hayrat belgisi o‘quvchiga qattiq his-tuyg‘ularni etkazadi, masalan, ajablanish,
hayajon, qiziqish yoki hayratni. Bu tinish belgisi shaxsiy yoki jamoaviy muhokama
kontekstida kuchli hissiy reaksiyalarni ifodalashda ishlatiladi. Misol: “Qanday ajoyib
sahna!”
9.Tirish belgisi (-).
Tirish belgisi jumlalarni qismlarga ajratish uchun ishlatiladi. U keng ma’noda
gapning tuzilishini ta’kidlaydi va ifodaning aniq tuzilishini ta’minlaydi. Odatda badiiy
matnlarda bu belgining ishlatilishi qahramonlar o‘rtasidagi suhbatni ta’kidlashda yoki
hayratli holatlar bilan bog‘liq bo‘lgan jumlalarda uchraydi. Misol: “U—boshqa hech
kim kabi—o‘zining niyatlarini amalga oshirdi.”
Tinish belgilarining stilistik ahamiyati.
Tinish belgilarining stilistik ahamiyati, avvalambor, yozma nutqning
ifodaliligini oshirishga qaratilgan. Ular matnda nutqning toni va ruhini shakllantiradi,
his-tuyg‘ularni ta’kidlaydi va o‘quvchi bilan muloqotda aniq ma’no beradi. Tinish
belgilari, jumladan, badiiy va ilmiy matnlarda, til va fikrlarni o‘zaro bog‘lashni
osonlashtiradi, nutqni jonlantiradi va unga ma’no, tuzilish, tizim kiritadi.
Tinish belgilarining har bir turi, o‘zining maqsadi va vazifasi bilan tilning
kommunikativ funktsiyasini ta’minlaydi. Ular o‘zaro bog‘liq bo‘lib, yozma nutqning
aniq va izchil bo‘lishini, o‘quvchining fikrini samarali tarzda ifodalashni, shu bilan
birga, ma’nolarni o‘quvchiga to‘liq etkazish imkonini beradi. Tinish belgilarining
turlari, nafaqat grammatika va sintaksisdagi o‘zgarishlarni ifodalaydi, balki yozma va
og‘zaki nutqning stilistik jihatlarini ham boshqaradi.
Tinish belgilarining qo‘llanilishidagi xususiyatlar.
Tinish belgilarining qo‘llanilishi har bir tilning o‘ziga xos xususiyatlariga,
jamiyatning madaniy qadriyatlariga va nutqning turiga qarab o‘zgarib turadi. Shu
sababli, ularni o‘rgatish va o‘quvchilarga to‘g‘ri qo‘llashni o‘rgatish juda muhimdir.
Tinish belgilarining to‘g‘ri qo‘llanilishi, ayniqsa, o‘quvchilarning nutq madaniyati,
yozma nutqning izchil va aniq bo‘lishi uchun zarur.
1. O‘quvchilarda tinish belgilariga oid tushunchalarni shakllantirish
.
- Tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llash ko‘nikmasini shakllantirish uchun
o‘quvchilarga ularning vazifalari, ma’nolari va grammatik joylashuvi haqida chuqur
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
147
ISSN:3030-3613
tushuncha berish zarur. Bu tushuncha boshlang‘ich sinf bosqichida til o‘rgatishning
asosiy qismi sifatida qaraladi.
- O‘quvchilarga tinish belgilarining har birini ishlatishda qanday xatolarni
qilishi mumkinligi haqida misollar keltirib, ularni tuzatish usullari haqida tushunchalar
berish muhim.
2. Semantik va pragmatik ahamiyat.
- Tinish belgilari semantik (ma’no) va pragmatik (maqsadga yo‘naltirilgan)
jihatdan juda muhim ahamiyatga ega. Masalan, nuqta yoki hayrat belgisi gapning
yakunlanishini yoki intensiv his-tuyg‘ularni ifodalashi mumkin. Ularning to‘g‘ri
qo‘llanilishi nafaqat gapni grammatik jihatdan to‘g‘ri shakllantirishga, balki uning
ma’no yo‘nalishini ham aniq belgilashga yordam beradi.
- Virgula yordamida gap ichida izoh, qo‘shimcha ma’lumotlar kiritish
mumkin, bu o‘z navbatida o‘quvchiga matnni yanada yaxshi tushunish imkonini
beradi. Virgula va boshqa tinish belgilarining semantik rolini tushunish o‘quvchilarga
ularning o‘z fikrlarini to‘g‘ri va aniq ifodalashga yordam beradi.
Tinish belgilarining qo‘llanilishidagi xatolar va ularni bartaraf etish.
Tinish belgilarini qo‘llashda ko‘plab o‘quvchilarda xatolar kuzatiladi. Ular,
asosan, to‘g‘ri nuqta qo‘llamaslik, virgula bilan noto‘g‘ri ajratilgan qismlar, yoki savol
va hayrat belgilarini noto‘g‘ri ishlatish kabi xatolarga yo‘l qo‘yadilar. Bu xatolarni
bartaraf etish uchun o‘quvchilarga quyidagi metodlarni o‘rgatish zarur:
1. Nuqta qo‘llaniladigan joylarni tushuntirish:
- O‘quvchilarga nuqta qo‘llanadigan holatlar haqida aniq tushunchalar berish
zarur. Jumladan, nuqta faqat gapning tugashini bildirishi kerakligini tushuntirish, uning
tilshunoslikdagi rolini o‘rganish muhimdir.
2. Virgula bilan ajratishning ahamiyati:
- Virgula yordamida bir-biriga yaqin bo‘lgan fikrlarni ajratish va ularni izchil
ravishda bog‘lashning ahamiyatini tushuntirish lozim. Virgulaning noto‘g‘ri
ishlatilishi, jumlaning ma’nosini o‘zgartirishi yoki chalkashtirib yuborishi mumkin.
3. Savol va hayrat belgilarining o‘rinli qo‘llanilishi:
- Savol belgisining savolga mo‘ljallangan gaplarda, hayrat belgisi esa kuchli
his-tuyg‘ularni
ifodalashda ishlatilishini o‘rgatish, o‘quvchilarning nutqini
mukammallashtirishga yordam beradi.
Tinish belgilarining pedagogik jihatlari.
Tinish belgilarini o‘rgatish faqat grammatika darajasida qolmasdan, balki
pedagogik jihatdan ham o‘quvchilarga mantiqiy fikrlashni rivojlantirishga yordam
beradi. o‘quvchilarga tinish belgilarining vazifasini tushuntirish, ularning nutqni aniq
va izchil qilishga yordam berishini ko‘rsatish, o‘z fikrlarini tartibli ravishda bayon
qilishga o‘rgatish pedagogik jarayonning muhim qismini tashkil etadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
148
ISSN:3030-3613
XULOSA
Tinish belgilarining lingvistik xususiyatlarini o‘rganish – yozma nutqni to‘g‘ri
va aniq ifodalashda muhim o‘rin tutadi. Ular grammatik birliklar orasidagi
munosabatlarni belgilash, matnga mantiqiy tuzilish va stilistik aniqlik kiritishda xizmat
qiladi. Har bir tinish belgisi o‘ziga xos funksiyaga ega bo‘lib, kontekstga qarab turlicha
ma’no yuklaydi. Maqolada keltirilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tinish belgilarining
o‘rganilishi nafaqat grammatik jihatdan, balki uslubiy va mantiqiy yondashuvlar orqali
ham chuqurlashtirilishi kerak. Shuningdek, ularning turlarini va qo‘llanish
qonuniyatlarini to‘g‘ri o‘zlashtirish til madaniyatining yuksalishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Sultonov, B. (2020). “Tinish belgilarini o‘qitishning amaliyotga oid
muammolari”. Samarqand: Samarqand universiteti.
2. Abdulazizov, A. (2018). “Ona tili va nutqni rivojlantirish metodikasi”.
Toshkent: o‘qituvchi.
3. Mahmudova, F. (2021). “O‘quvchilarda tinish belgilari bo‘yicha bilimlarni
shakllantirish”. Buxoro: Buxoro universiteti.
4. Sharipov, R. (2016). “Ona tili darslarida o‘qish savodxonligi va grammatika”.
Toshkent: O‘qituvchi.
5. g‘afurova, R. (2019). “Ona tili va savodxonlikka doir metodik ishlanmalar”.
Toshkent: O‘zbekiston davlat pedagogika universiteti.
