T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
153
ISSN:3030-3613
“O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARINING SO‘Z TARTIBI, ZAMONLAR TIZIMI
VA MODAL IFODALARI: CHOG‘ISHTIRMA TAHLIL VA TIL
O‘RGANISHDAGI AMALIY AHAMIYATI”
Nazarov Islombek
1
Qo‘qon universiteti Andijon filiali,
Ijtimoiy – gumanitar fanlar fakulteti,
filologiya va tillarni o‘qitish yo’nalishi talabasi
Imomnazarova Mavluda
2
Qo‘qon universiteti Andijon filiali,
Ijtimoiy – gumanitar fanlar fakulteti,
filologiya va tillarni o‘qitish yo’nalishi talabasi
imomnazarovamavluda055@gmail.com
Rafiqova Madina
3
Qo‘qon universiteti Andijon filiali,
Ijtimoiy – gumanitar fanlar fakulteti, filologiya
va tillarni o‘qitish yo’nalishi talabasi
Annotatsiya
Ushbu tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillarining so‘z tartibi, zamonlar tizimi hamda
modal ifodalar kategoriyalari chog‘ishtirma (qiyosiy) usulda tahlil qilinadi.
Tadqiqotning maqsadi — ikki tilning grammatik va funksional xususiyatlarini
solishtirish orqali til o‘rganishda yuzaga keladigan qiyinchiliklarni aniqlash va ularni
bartaraf etish yo‘llarini taklif qilishdir. Tadqiqotda sifatli tahlil metodlari qo‘llanilib,
o‘zbek va ingliz tillariga oid yozma va og‘zaki nutq namunalariga asoslangan
korpuslardan foydalanilgan. Natijalar o‘zbek tilining erkin so‘z tartibi va kontekstga
bog‘liqligini, ingliz tilining esa qat’iy SVO tartibiga ega ekanligini ko‘rsatdi.
Shuningdek,
zamon
va
modal
kategoriyalaridagi
grammatik
farqlar
til
o‘rganuvchilarda tarjima va nutqdagi xatolarga sabab bo‘lishi mumkinligi aniqlangan.
Tadqiqot yakunida qiyosiy yondashuv asosida samarali o‘rganish metodikalari ishlab
chiqilgan bo‘lib, ular til o‘rganuvchilarga tilni to‘g‘ri va tabiiy egallashga yordam
beradi. Ushbu ish tilshunoslik va pedagogika sohasidagi tadqiqotchilar hamda til
o‘rganuvchilari uchun qimmatli manba hisoblanadi.
Kalit so’zlar:
O‘zbek tili, ingliz tili, so‘z tartibi, zamonlar tizimi, modal ifodalar,
qiyosiy tahlil, grammatik kategoriyalar, til o‘rganish, lingvistik farqlar, til
pedagogikasi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
154
ISSN:3030-3613
Kirish
Zamonaviy dunyoda ingliz tili xalqaro muloqot vositasi sifatida keng tarqalgan
bo‘lib, uni o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ega. Shu bilan birga,
o‘zbek tilining o‘ziga xos grammatik va semantik tuzilishi mavjud bo‘lib, bu ikki tilni
solishtirish orqali ularning o‘ziga xosliklarini aniqlash, til o‘rganish jarayonini
samarali tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Til o‘rganishda qiyosiy yondashuv
(chog‘ishtirma usul) tilshunoslik va pedagogikada keng qo‘llanilib, o‘quvchilarga ikki
tilning grammatik va funksional jihatlarini tushunishga yordam beradi. O‘zbek va
ingliz tillari strukturaviy jihatdan sezilarli farqlarga ega. Ingliz tili qat’iy so‘z tartibiga
ega bo‘lsa, o‘zbek tilida so‘zlarning joylashuvi erkin va ko‘proq pragmatik omillarga
bog‘liqdir. Shuningdek, zamonlarning ifodalanishi va modal ifodalar yordamida
nutqda bildiriladigan ehtimollik, majburiyat, ruxsat kabi kategoriyalar har ikki tilda
o‘ziga xos tarzda amalga oshiriladi. Bu farqlar til o‘rganuvchilarda chalkashliklar va
xatolarga olib kelishi mumkin. Shu bois, ushbu tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillaridagi
so‘z tartibi, zamonlar tizimi hamda modal ifodalar grammatik kategoriyalarining
chog‘ishtirma tahlili o‘tkaziladi. Tadqiqot natijalari til o‘rganish jarayonini
takomillashtirish va tarjima xatolarini kamaytirishga qaratilgan metodik tavsiyalar
ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Asosiy qism
O‘zbek va ingliz tillarida so‘z tartibi: strukturaviy va funksional tahlil: O‘zbek
va ingliz tillari so‘z tartibi jihatidan o‘ziga xos farqlarga ega bo‘lgan tillar sirasiga
kiradi. Bu tillarning so‘z tartibi o‘rganilayotgan chet tilini to‘g‘ri va tabiiy shaklda
qo‘llashda muhim rol o‘ynaydi. Ingliz tilida so‘z tartibi qat’iy bo‘lib, odatda subyekt
(S) – predikat (V) – obyekt (O) ketma-ketligida bo‘ladi. Masalan:
He reads a book
.
O‘zbek tilida esa so‘z tartibi erkinroq bo‘lib, urg‘u va kontekstga qarab o‘zgarishi
mumkin:
U kitob o‘qiydi
yoki
Kitobni u o‘qiydi
. Bu erkinlik o‘zbek tilida so‘zlarning
joylashuvi orqali ma’lumotning yangiligi yoki muhimligini ifodalash imkonini beradi.
Ingliz tilida esa bu vazifani “cleft sentences” (
It is he who reads the book
) yoki
intonatsiya orqali bajariladi. So‘z tartibi o‘zgarishining semantik va pragmatik ta’siri
ham har xil: o‘zbek tilida so‘z tartibi nutq mazmuniga uncha ta’sir qilmasa, ingliz tilida
esa tartib o‘zgarishi grammatik xatoga yoki ma’no buzilishiga olib kelishi mumkin.
Chet tilini o‘rganishda bu farqlarni chuqur anglash juda muhim. O‘zbek tilida erkin
tartibga o‘rganib qolgan o‘quvchilar ingliz tilida xatolarga yo‘l qo‘yishlari mumkin.
Qiyosiy yondashuv esa o‘rganuvchilarga ikkala tildagi tuzilmani solishtirib, har bir
tilning o‘ziga xos mantiqini tushunishga yordam beradi.
O‘zbek va ingliz tillarida zamonlar tizimi: grammatik kategoriyalarni
chog‘ishtirish: Zamon — har bir tilda fe’lning asosiy grammatik kategoriyalaridan
biridir. Ingliz va o‘zbek tillarida zamon tushunchasi mavjud bo‘lsa-da, ularning
ifodalanish usullari va grammatik strukturasi sezilarli darajada farq qiladi. Ingliz tilida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
155
ISSN:3030-3613
zamonlar tizimi ancha murakkab bo‘lib, 12 ta asosiy zamon shakli mavjud. Ular
harakatning vaqti, davomiyligi yoki natijasi kabi omillarni aniq ifodalash uchun xizmat
qiladi:
He has been working since morning
(u ertalabdan beri ishlamoqda) kabi gaplar
bunga misoldir. O‘zbek tilida esa zamon fe’l affikslari orqali ifodalanadi: -di (o‘tmish),
-yapti (hozirgi davomiy), -adi (hozirgi-harakatli), -ar (odatdagi harakat), -moqchi
(kelajak reja), va boshqalar. Ingliz tilidagi
Present Perfect
yoki
Past Perfect
kabi
zamonlar o‘zbek tilida aynan grammatik vosita bilan emas, balki kontekst orqali
tushuniladi. Bu farqlar til o‘rganishda muammolar keltirib chiqarishi mumkin.
Masalan, o‘zbek tilida
Men non yedim
jumlasi
I ate bread
yoki
I have eaten bread
tarzida tarjima qilinishi mumkin, lekin bu ikki inglizcha jumla o‘rtasida semantik farq
bor. O‘zbek tilida bu farq odatda nutq konteksti bilan anglashiladi. Qiyosiy o‘rganish
orqali o‘quvchi har ikkala til tizimini bir-biriga taqqoslab, ularning o‘ziga xosliklarini
chuqurroq anglaydi. Bu esa grammatik kompetensiyani oshirishga va tarjimada
xatolarni kamaytirishga yordam beradi.
O‘zbek va ingliz tillarida modal ifodalar: ehtimollik, majburiyat va ruxsat
kategoriyalarining qiyosi: Modallik har ikki tilning muhim grammatik va semantik
kategoriyalaridan biridir. U yordamida gapda ehtimollik, majburiyat, ruxsat yoki
iltimos kabi munosabatlar ifodalanadi. Ingliz va o‘zbek tillarida bu ma’no ko‘pincha
turli vositalar orqali ifodalanadi. Ingliz tilida modallik asosan modal fe’llar yordamida
ifodalanadi:
can, could, must, may, might, should, have to
va boshqalar. Masalan,
You
must go now
— “Sen hozir ketishing kerak” degan ma’noni anglatadi. O‘zbek tilida
esa bu kabi ma’nolar modal so‘zlar yoki fe’lga qo‘shilgan leksik birliklar orqali
beriladi:
kerak, mumkin, lozim, shart, bo‘lishi kerak
va hokazo. Masalan:
U borishi
kerak
— “He must go”. Ehtimollikni ifodalashda ingliz tilida
may, might, could
ishlatiladi:
It might rain tomorrow
(Ehtimol, ertaga yomg‘ir yog‘adi). O‘zbek tilida bu
ehtimol
,
balki
,
bo‘lishi mumkin
kabi vositalar orqali ifodalanadi. Ruxsatni ifodalashda
ingliz tilida
can, may
ishlatilsa, o‘zbekchada bu
mumkin
yoki
ruxsat bor
kabi
shakllarda bo‘ladi. Til o‘rganishda aynan modal fe’llar va iboralar ko‘p ma’noli
bo‘lgani uchun chalkashliklar yuzaga keladi. Misol uchun,
can
fe’li imkoniyat, ruxsat
va qobiliyatni ifodalashi mumkin. O‘zbek tilidagi muqobillari kontekstga qarab
o‘zgaradi. Shu bois, qiyosiy yondashuv yordamida modallikni to‘g‘ri tushunish va
tarjima qilish ancha osonlashadi.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillarini chog‘ishtirma (qiyosiy) usulda
o‘rganish jarayoni tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — ikkala tilning so‘z
tartibi, zamonlar tizimi hamda modal ifodalardagi grammatik va funksional farqlarni
aniqlash va ularni til o‘rganishda samarali qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganishdir.
1. Tadqiqot usullari: Qiyosiy tilshunoslik metodi
—
o‘zbek va ingliz tillaridagi
so‘z tartibi, zamonlar tizimi va modal ifodalar grammatik tuzilmalari va funksiyalarini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
156
ISSN:3030-3613
taqqoslash uchun ishlatiladi. Bu metod orqali ikki tilning o‘ziga xos xususiyatlari
aniqlanadi, farq va o‘xshashliklar tahlil qilinadi. Matn tahlili — ikkala tilga oid yozma
va og‘zaki namunalar tahlil qilinadi. Misol uchun, o‘zbek va ingliz tillarida so‘z
tartibining o‘zgarishlari, zamonlarning turli ifodalari va modal fe’llarning qo‘llanilishi
tahlil qilinadi. Pragmatik tahlil — so‘z tartibi va modal ifodalarning nutqdagi ma’nolari
va funktsional ta’siri o‘rganiladi, ya’ni kontekst asosida ularning qanday qo‘llanilishi
tahlil qilinadi.
2. Ma’lumotlar manbalari: O‘zbek va ingliz tillariga oid grammatik qo‘llanmalar
va lug‘atlar. Tarjimalar, real nutq namunalaridan iborat korpuslar. Til o‘rganish
bo‘yicha o‘quvchilar va o‘qituvchilar tajribasi (intervyu yoki anketalar yordamida
to‘plangan ma’lumotlar).
3. Tadqiqot jarayoni: O‘zbek va ingliz tillaridagi so‘z tartibi, zamonlar tizimi va
modal ifodalar grammatik kategoriyalarining nazariy tahlili. Har bir til uchun
namunaviy matnlar asosida tahlil qilish, ularning strukturalarini solishtirish.
Natijalarga ko‘ra til o‘rganishda yuzaga keladigan qiyinchiliklarni aniqlash. Olingan
ma’lumotlar asosida o‘quv jarayonida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan metodik tavsiyalar
ishlab chiqish.
4. Tadqiqotning kutilayotgan natijalari: O‘zbek va ingliz tillarining so‘z tartibi,
zamonlar va modal ifodalaridagi farqlar aniqlanadi. Ushbu farqlar asosida til
o‘rganuvchilarga qiyosiy yondashuv yordamida o‘rganish samaradorligini oshirishga
doir tavsiyalar beriladi. Tarjima va nutqda yuzaga keladigan xatolarni kamaytirish
uchun metodik vositalar ishlab chiqiladi.
Xulosa
Ushbu tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillarining so‘z tartibi, zamonlar tizimi hamda
modal ifodalar kategoriyalarining grammatik va funksional jihatlari chog‘ishtirma
usulda tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, ingliz tilining qat’iy SVO (subyekt-predikat-
obyekt) so‘z tartibiga ega ekanligi va uning o‘zgarishi ma’no buzilishiga olib kelishi
mumkinligi aniqlandi. Aksincha, o‘zbek tilida so‘z tartibi nisbatan erkin bo‘lib, u
nutqdagi urg‘u va kontekstga bog‘liq holda ma’no va axborotning muhimligini
ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Zamonlar tizimiga oid tadqiqotlar ingliz tilida
12 ta murakkab grammatik zamon shakllarining mavjudligi va ularning vaqt,
davomiylik hamda natijaviylikni aniq ko‘rsatishda xizmat qilishi, o‘zbek tilida esa
zamonlar asosan affikslar yordamida ifodalanib, ba’zan ingliz tilidagi Present Perfect
yoki Past Perfect kabi zamonlarning aniq grammatik ekvivalenti yo‘qligini ko‘rsatdi.
Modal ifodalar tahlilida esa ingliz tilining modal fe’llari va o‘zbek tilining modal
so‘zlari o‘rtasidagi funksional farqlar til o‘rganuvchilarda ko‘p ma’nolilik va
chalkashliklarga sabab bo‘lishi aniqlangan. Tadqiqot natijalari til o‘rganuvchilar uchun
qiyosiy yondashuv asosida grammatik tuzilmalarning farqlarini chuqur tushunish va
nutqda to‘g‘ri qo‘llashda muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Shu bois, til
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
157
ISSN:3030-3613
o‘rganish metodikasida qiyosiy tahlilni keng joriy etish, tarjima va nutqdagi xatolarni
kamaytirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, ushbu ish o‘zbek va ingliz tillarini
o‘rganish jarayonida tilshunoslik va pedagogika sohalarida yangi ilmiy yondashuvlar
ishlab chiqish uchun mustahkam asos yaratdi.
Manbalar
1.
Abdullayev, A. (2015).
O‘zbek tilshunosligi asoslari
. Toshkent: Fan.
2.
Karimov, S. (2018).
Ingliz tili grammatikasi
. Toshkent: O‘zbekiston.
3.
Hudayberganov, D. (2020). “O‘zbek va ingliz tillarida so‘z tartibining strukturaviy
xususiyatlari”.
Til va madaniyat
jurnali, 4(2), 45-56.
4.
Jones, D. (2012).
English Grammar
. Cambridge University Press.
5.
Swan, M. (2005).
Practical English Usage
. Oxford University Press.
6.
Mustafaeva, N. (2019). “Ingliz tili modal fe’llarining o‘zbek tilidagi ekvivalentlari”.
Tilshunoslik
jurnali, 3(1), 78-85.
7.
Yuldashev, R. (2017).
O‘zbek tilida zamonlar tizimi
. Toshkent: Akademiya
nashriyoti.
8.
Celce-Murcia, M., & Larsen-Freeman, D. (1999).
The Grammar Book: An
ESL/EFL Teacher’s Course
. Heinle & Heinle Publishers.
9.
Qiyosiy tilshunoslik asoslari. (2016). Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti
nashriyoti.
10.
Azimova, M. (2021). “Til o‘rganishda qiyosiy yondashuv: nazariy va amaliy
jihatlar”.
Pedagogika va tilshunoslik
jurnali, 5(3), 33-42.
11.
Ellis, R. (2003).
Task-Based Language Learning and Teaching
. Oxford University
Press.
12.
Thornbury, S. (1999).
How to Teach Grammar
. Pearson Education Limited.
